Кіріспе

1235–1806 жылдары Киелі Рим империясының герцогтігі, Германия мемлекеттері Брансвик және Люнебург герцогтарының басқаруында

Брансвик-Люнебург герцогтігі (Herzogtum Braunschweig und Lüneburg), немесе дәлірек айтқанда, Брансвик және Люнебург герцогтігі – Киелі Рим империясының құрамында орта ғасырдың соңынан бастап, тараған жылға дейін болған тарихи герцогтік. Герцогтік қазіргі Германияның солтүстік-батысында орналасқан. Оның аты аймақтағы ең ірі екі қаланың – Брансвик пен Люнебургтің атынан шыққан. Герцогтік 1235 жылы Саксониядағы Вельфтер әулетінің жерінен пайда болды және Генрих Арыстанның немересі, Бала Оттоға императорлық жеке меншік ретінде берілді. Жоғары орта ғасырларда герцогтік Вельфтер әулетінің түрлі тармақтары арасында бірнеше рет бөлінді, бірақ әрбір билеуші өзінің жеке титулымен қатар «Брансвик-Люнебург герцогы» атанды. 1692 жылға қарай, аумақтар екіге бірікті: Брансвик-Люнебург сайлаушылығы (әдетте Ганновер сайлаушылығы деп аталады) және Брансвик-Вольфенбюттель княздығы. 1714 жылы әулеттің Ганновер тармағы Ұлыбритания мен Ирландия тақтарына мұрагерлік етті және 1837 жылға дейін Ганновермен жеке одақта билік етті. Осы себепті, бұрынғы британдық колониялардағы көптеген қалалар мен провинциялар Брансвик немесе Люнебургтің құрметіне аталды. Ганноверлер британдық таққа отырған кезде Брансвикке билік етпеді, себебі қала көршілес Брансвик-Вольфенбюттельдің құрамында болды. 1814/15 жылғы Вена конгресінен кейін Брансвик-Люнебург аумақтары Ганновер Корольдігі мен Брансвик Герцогтігіне айналды.

Тарих

1180 жылы Генрих Арыстанға императорлық тыйым салынғанда, ол Саксония герцогы және Бавария герцогы атақтарынан айырылды. Ол бірнеше жыл бойы жер аударылды, бірақ содан кейін анасының жағынан мұрагерлік алған (аллодиялық) мүліктерінде өмірінің соңына дейін қалуға рұқсат етілді. 1235 жылы Майнцте өткен императорлық диетада, Гогенштауфен мен Велфтер отбасыларының татуласуының бір бөлігі ретінде Генрихтің немересі Отто Бала өзінің иеліктерін император Фридрих II-ге тапсырды және оған жаңадан құрылған Брансвик-Люнебург герцогтығымен алмастырылды. Бұл герцогтық императорға өткен иеліктерден және императорлық қазынадан алынған басқа да кең аумақтардан құрылды. 1252 жылы қайтыс болғаннан кейін оның орнын ұлдары Альберт Тал және Иоанн басқарды, олар герцогтықты бірлесіп биледі. 1269 жылы герцогтық бөлінді, Альберт Брансвик маңындағы мемлекеттің оңтүстік бөлігін, ал Иоанн Люнебург аймағындағы солтүстік аумақтарды алды. Люнебург және Брансвик қалалары 1512 және 1671 жылдарына дейін Велфтер әулетінің меншігінде болды. 1571 жылы Кальверде аймағы Герцогтықтың енжары болды. Герцогтықтың әртүрлі бөліктері ғасырлар бойы бөлініп, қайта біріктірілді, олардың барлығын Велф немесе Гюльф әулеті басқарды, олар бір-бірімен тығыз қарым-қатынас жасады – көбінесе туысқандарымен некелесу арқылы – бұл қазіргі заманға қарағанда әлдеқайда көп кездесетін практика, тіпті Киелі Рим империясының шаруалары арасында да, өйткені сол кездегі саликалық мұрагерлік заңдары жер мен иеліктерді бақылауды ынталандырды. Осы уақыт аралығында билік орталықтары Брансвик пен Люнебургтен Цельле мен Вольфенбюттельге көшті, өйткені қалалар өз тәуелсіздіктерін жариялады.

Бағынышты княздіктердің тарихы

Герцогтық пен оның бағынысты княздықтарының кейінгі тарихы көптеген бөліністер мен қайта бірігулермен ерекшеленді. Қайта-қайта құрылған және княздік мәртебесіне ие болған бағынысты мемлекеттер көбінесе билеушілерінің тұрақты орнымен аталды. Әртүрлі әулеттік тармақтардың иеліктері белгілі бір әулет тоқыраған кезде басқа тармаққа мұрагерлік болып өтуі мүмкін. Мысалы, ғасырлар бойы Брансвик әулетінің Ескі, Орта және Жаңа үйлері (немесе тармақтары), сондай-ақ Люнебург әулетінің Ескі, Орта және Жаңа үйлері болды. Бір уақытта билік құрған әулеттік тармақтардың саны екіден беске дейін ауысып отырды.

Брансвик-Волфенбюттель княздігі

1269 жылы Брансвик-Люнебург герцогтігінің бірінші бөлінісінен кейін Брансвик княздығы құрылды. 1432 жылы Брансвик қала тұрғындарымен қарым-қатынастың шиеленісуі салдарынан Брансвик әулеті өз резиденциясын Вольфенбюттельге, су төбесіне көшірді, ол Шлосске дейін кеңейтілді, ал қала патшалық резиденциясына айналды. Осы княздық Вольфенбюттель деген атпен белгілі болды. 1546 жылдан бастап Вольфенбюттель Брауншвейг-Люнебургтің аға князі Генрих, Брауншвейг-Данненберг герцогының резиденциясы болды. Брауншвейг-Люнебург герцогтігіне толық құқығы бар Генрих, Люнебург княздығын Каленберг княздарына төлем шарттарымен, Вольфенбюттель мұрагерлеріне (әулет басшысы) және оның ұрпақтары ғана осы аға Вольфенбюттель княздығын мұраға алатынына кепілдік берумен шартты түрде жалға берді. 1753/1754 жылдары ғана резиденция жаңа салынған Брансвик сарайына, Брансвикке қайта көшірілді. Вена конгресінен кейін және аумақтық өзгерістерден соң княздық жаңа Брауншвейг герцогтігінің негізін қалады.

Каленберг княздігі (кейінгі Ганноверлік электорат)

1432 жылы Брансвик-Вольфенбюттель княздығы бағындырған жерлер Дейстер мен Лайн аралығында Каленберг княздығы болып бөлінді. Солтүстікте бұл жаңа мемлекет Ниенбургқа жақын Хойя графтығымен шектесіп, одан Лайн өзені бойымен Уунсторф және Ганновер арқылы оңтүстікке қарай тар, ирек жолақпен Вольфенбюттель княздығына дейін созылды. 1495 жылы Геттинген маңына кеңейтілді. 1584 жылы Вольфенбюттель тармағына қайтарылды. 1634 жылы мұрагерлік бөлісу нәтижесінде ол Люнебург үйіне өтті, ал 1635 жылы тағы да тәуелсіз княздыққа айналды, осы кезде Ханноверді резиденциясы етіп таңдаған Люнебург князі Эрнест II-нің кіші інісі Георгқа берілді. 1665 жылы Грубенхаген маңында және 1705 жылы Люнебург княздығы төңірегінде жаңа территориялар қосылды. 1692 жылы Каленберг тармағынан герцог Эрнест Август Брансвик-Люнебургтің сайлаушы князі ретінде сайлаушы болу құқығын алды. Бұл сайлаушылық Хановер сайлаушылығы немесе Курханновер деп те аталады. 1814 жылы оның орнын Ганновер Корольдігі басты.

Люнебург княздігі

Люнебург княздығы 1269 жылы герцогтіктің мұрасы бөлінген кезде Брансвик княздығымен бірге құрылды. 1705 жылы Брансвик-Люнебург герцогы Георг Вильгельмнің қайтысынан кейін король Георг I Люнебург мемлекетін мұраға алды. Ол Георг Вильгельмнің 1658 жылы кіші інісі Эрнест Августтың пайдасына бас тартуының нәтижесін пайдаланған және герцогтың моргандық қызы Софи Доротеяның күйеуі болды, кейіннен ол "Альден ханшайымы" деп белгілі болды. Бұл княздық 1692 жылы электорат мәртебесіне көтерілген Каленберг княздығымен біріктірілді.

Геттинген княздігі

Брансвик-Люнебург герцогтігінің ең оңтүстік княздығы оңтүстікте Мюнденнен басталып, Везер өзені арқылы Холцминденге дейін созылды. Шығысқа қарай Геттингеннен Лайна өзені бойымен Нортхайм арқылы Эйнбекке дейін жалғасты. Ол 1345 жылы Брансвик княздығының бөлінуі нәтижесінде құрылды және 1495 жылы Каленбергпен біріктірілді.

Грубенхаген княздігі

1291 жылдан 1596 жылға дейін Грубенхаген тәуелсіз княздық болды, алғашқы билеушісі – Альберт Брансвик-Вольфенбюттельдің ұлы Генрих Кереметті. Княздық Соллинг тауларының солтүстік бөлігінде, Эйнбек қаласының жанындағы Лайне өзені бойында, сондай-ақ Айксфельдтің солтүстігінде және Оңтүстік-Батыс Харц тауларында орналасқан. Жылдар өте келе ұсақ-ұсақ княздықтарға бөлінгеннен кейін, Грубенхаген 1596 жылы Брансвик-Вольфенбюттельге қайта қосылды және 1665 жылы Каленберг тармағына берілді.

Басқа салалар

Толық егемендігі жоқ басқа тармақтарға Данненберг, Харбург, Гифхорн, Беверн, Остероде, Герцберг, Зальцдерхелден және Эйнбек мемлекеттері кірді. Барлығы шамамен ондай бөлімшелер болғанмен, кейбіреулері тек династиялық болды және Империяның мемлекеттері ретінде мойындалмады, ал бір кезде 1500-ден астам осындай заңды түрде танылған құрылымдар болған. Рейхстаг қатысушыларының тізімінде (1792) Брансвик-Люнебургтің төрт бөлімшесі мойындалған өкілдікке ие болды: Люнебург княздығы. Каленберг-Геттинген княздығы, 1495 жылы Брансвик-Вольфенбюттельдің Эрик I басшылығымен біріктірілді. Грубенхаген княздығы. Брансвик-Вольфенбюттель княздығы. 1705 жылға қарай Брансвик-Люнебургтің тек екі герцогы ғана тірі қалды, біреуі Каленберг, Люнебург және басқа иеліктерді, ал екіншісі Вольфенбюттельді басқарды.

Люнебургтен Ганноверге дейін

Династиялық желілердің бірі – Люнебург князьдері еді, олар 1635 жылы Георгқа, отбасының кіші мүшесіне, Ханновер қаласында тұрақтап, Каленбергті сатып алды. Оның ұлы Кристиан Луи мен оның бауырлары 1648 жылы Цельді мұраға алды және одан кейін оны және Каленбергті өзара бөлісті; отбасының тығыз байланысты тармағы Вольфенбюттельде жеке билік жүргізді. 1692 жылы император Леопольд I Каленберг пен Люнебург-Цель территорияларын сайлаушылыққа бекітті, себебі Каленберг герцогінің Цельді жақын арада мұраға алуы күтілуде еді, бірақ территориялардың нақты династиялық бірігуі оның ұлы Георг I Людовик тұсында 1705 жылы ғана болды, ал сайлаушылық 1708 жылға дейін Императорлық диетада ресми түрде бекітілмеді. Нәтижесінде пайда болған мемлекет көптеген түрлі аттармен белгілі болды: Брансвик-Люнебург, Каленберг, Каленберг-Цель; оның билеушісі көбінесе «Гановердің сайлаушысы» деп аталды. Кездейсоқтыққа байланысты, 1701 жылы Брансвик-Люнебург герцогі британдық тәждің мұрагерлік тізіміне енді, бұл 1707 жылғы Унион актерімен расталды, ол кейіннен мұрагерлікке ие болды, осылайша 1714 жылдың 20 қазанында екі тәждің жеке одағы құрылды. Он жылдан астам уақыт өткен соң, даулы сайлаушылық мәселесі мұрагерге шешілді, ал Брансвик-Люнебургтің жаңа герцогы (1698 жылдың 23 қаңтарында герцог болып тағайындалған) Георг I Людовик 1708 жылдан бастап өзін Брансвик пен Люнебургтің сайлаушысы деп атауға құқылы болды. Бұл жай ғана оқиға емес, діни саясаттың нәтижесі болды, соның арқасында ол Шотландия мен Англияның тақтарына протестанттық мұрагерлікті қамтамасыз ету үшін жазылған Елдестіру актері арқылы британдық тәждің мұрагерлік тізіміне енгізілді. Ол кезде Солтүстік Еуропаның және Ұлыбританияның көп бөлігінде католиктерге қарсы сезім күшті болды. Осы оқиғада Георг I өзінің екінші туысы, Ұлыбританияның патшайымы Аннаны – Стюарт әулетінің соңғы билеушісін алмастырды және 1714 жылдың 1 тамызында британдық тәж бен Брансвик-Люнебург герцогтігі (Гановер сайлаушылығы) арасында жеке одақ құрды, ол Наполеон соғыстарынан кейін бір ғасырдан астам уақытқа созылды, тіпті қасиетті Рим империясының тарауы мен жаңа мұрагерлік мемлекеттің пайда болуын қамтыды. Осылайша, «Гановер сайлаушылығы» (негізгі герцогтік) басқа жерлерді қосу арқылы кеңейтілді және 1814 жылы бейбітшілік конференцияларында (Вена конгресінде) Наполеон соғыстарынан кейін Еуропаның болашақ бейнесін анықтаған Ганновер Корольдігіне айналды.

Британдық таққа қатысты қарым-қатынастың тарихы

Ұлыбританияның алғашқы ханноверлік патшасы, Ұлыбританияның Георгий I, Брансуик-Люнебург герцогы болды және 1708 жылы Киелі Рим империясының ресми және мойындалған сайлаушы принці атанды. Оның иеліктері 1706 жылы кеңейді, Брауншвейг-Люнебург герцогтарының Каленберг тармағының мұрагерлік жерлері Люнебург-Целле тармағының жерлерімен бірігіп, Ганновер сайлаушылығын құрды. Осыдан кейін Георгий I Ганновер сайлаушысы деп аталды. 1700 және 1701 жылдары ағылшын Парламенті мұрагерлік мәселесін қарағанда, баласыз билік құрған королева Аннадан (Стюарт әулеті) протестант үстемдігіне басымдық берді. Олар 1701 жылғы Елдестіру туралы заңның ережелерін Джеймс I-нің немересі, Ганновердің Софиясына жүктеді. София королева Аннадан бірнеше апта бұрын қайтыс болды, бірақ оның ұлы және мұрагері Георгий I, Аннаның екінші туысы 1714 жылдың тамызында қайтыс болғаннан кейін Ұлыбритания патшасы болды. Ұлыбритания мен Ганновер 1837 жылы Виктория патшайым таққа отырғанға дейін жеке одақта болды. Георгий I-ден кейін оның ұлы Георгий II, содан кейін оның шөбересі Георгий III таққа отырды. Соңғысы Киелі Рим империясы 1806 жылы соңғы императорымен таратылғаннан кейін де сайлаушы лауазымын сақтап қалды. Георгий III империяның таратылуының заңдылығын жоққа шығарды және соғыс аяқталғаннан кейін Вена конгресіне дейін Ганновер сайлаушылығы үшін жеке консулдық кеңселер мен қызметкерлерді ұстады. Наполеон жеңілгеннен кейін Георгий III өзінің жерлерін және Пруссиядан алған жерлерін Ганновер патшасы ретінде қайтарып алды, сонымен қатар кейбір шағын, шашыраңқы аумақтардан бас тартты.

Брансвик герцогтігі

Вольфенбюттель желісі 1807-1813 жылдар аралығында, ол және Ганновер Наполеонның Батыс Вестфалия патшалығына біріктірілгеннен басқа, тәуелсіздігін сақтап келді. 1815 жылғы Вена конгресі оны Браншвейг Герцогтығы деген атпен тәуелсіз мемлекетке айналдырды. Герцогтық тәуелсіздігін сақтап, алдымен Солтүстік Германия Конфедерациясына, содан кейін 1871 жылы Германия империясына қосылды. 1884 жылы Вольфенбюттель желісінің ұрпақтары тоқтап қалғанда, неміс үкіметі заңды мұрагер, Ганновердің тәж мұрагері билікке ие болуына жол бермей, оның орнына регенттік тағайындады. Он жылдардан кейін, тәж мұрагерінің ұлы мен императордың жалғыз қызының некесі арқылы отбасылар қайта табысты, ал Германия императоры Вильгельм II 1913 жылы күйеу баласына билікке келуге рұқсат берді (оның әкесі өз құқықтарынан бас тарған болатын).