Кіріспе

Каленберг княздығы – 1432 жылы құрылған Брауншвейг-Люнебург герцогтығының династиялық бөлігі. 1635 жылдан бастап Каленбергке Ганновер үйі (Люнебург княздығынан) билік етті; князьдер 1692 жылы қасиетті Рим империясының тоғызыншы сайлау құқығын алды. Олардың аумағы 1714 жылдан бастап Ұлыбритания Корольдігімен жеке одақта басқарылған Ганновер сайлау округінің ядросына айналды. Княздық өз атын Брауншвейг герцогтарының резиденциясы болған Каленберг қамалынан алды.

Аумағы

Брансвик-Люнебург герцогы Эрик I 1495 жылы мұраның бөлігі ретінде Каленберг княздігін таңдағанда, оны «Лейн өзені мен Дайстердің арасындағы жер» деп сипаттады. Бірақ бұл географиялық сипаттама толыққанды дұрыс болған емес. Шындығында, княздық Лайнаның батысына қарай Шюленбургтен бастап солтүстіктегі Нойштадт-ам-Рюбенберге дейін созылды, яғни Дейстердің етегінен әлдеқайда солтүстікке жетті. Оңтүстік-батысқа қарай аймақ Везер өзені бойындағы Хамелинге дейін, Дейстерден де асып кетіп созылды. Ганновер қаласы, формальды түрде еркін императорлық қала болмаса да, Вельфтердің аумақтық билігінен тәуелсіз болды. Тек 1636 жылы Оттыз жылдық соғыста сәтті әскери қолбасшы болған Георг Каленбергтік қаланы өз резиденциясы етіп таңдағаннан кейін ғана Ганноверді Каленберг княздігінің бір бөлігі деп қарастыруға болады. Каленберг қамалы 1692 және 1694 жылдар аралығында бұзылып, жайылтылды. 1463 жылдан бері Каленберг және Геттинген княздықтары арасындағы байланыс болғандықтан, соңғысы кейде Каленберг деп те аталатын. Бүгінде «Каленберг жері» термині көбінесе Ганновер мен Дайстер арасындағы аймаққа қатысты қолданылады.

Каленберг қамалының пайда болуы және негізі

Бастапқыда бұл аумақ Саксония герцогтығына тиесілі болған, бірақ 1180 жылы императорлық тыйым Велф князі Генрих Арыстанға салынғаннан кейін ол Саксония мен Бавариядағы герцогтық жерлерін жоғалтты. Алайда 1235 жылы Генрихтің немересі Отто Бала, Хогенштауфен және Велф үйлерінің татуласуы нәтижесінде ханзада дәрежесіне көтерілді және Люнебург пен Брансвик арасындағы аймақтағы отбасылық иеліктер берілді, осымен жаңа және тәуелсіз Брансвик-Люнебург герцогтығы құрылды. Ганновердің батысындағы аймақта Велфтердің аллодиялық иеліктері аз болғандықтан, бұл аймақ Велфтер үйі мен Хилдесхайм және Минден епископтары арасында даулы болды. Ол негізінен Вулпе графтары (солтүстік-батыста), Галлермунд графтары (оңтүстік-батыста) және Роден графтары (батыста) және Ганновер сияқты комитальдық династиялармен басқарылды. 1292 жылы Велфтердің Люнебург тармағынан шыққан герцог Отто Строгий аймақты бағындырды. Бұрын ол Хилдесхайм епископына бағынып, Ганновер қаласын өзінің феоды ретінде қабылдаған еді. Бірақ ол адалдығын жоққа шығарып, Хилдесхаймнан батысқа қарай 13 шақырым жерде Каленберг қамалын салды, бұл Хилдесхайм епископының Ганновер аймағындағы билігін одан әрі әлсірету мақсатында жасалды. Әкімшілік тұрғысынан, бұл аймақ бастапқыда Лауенроде қамалынан кейін, ол жерден Велфтер аумақты басқарғандықтан, Лауенроде вогтствосы деп аталды (Лауенроде қамалы Ганновердің шетінде орналасқан). Велфтердің Люнебург тармағының тоқырауымен Люнебург мұрагерлік соғысы (1371–88) басталды, оның кезінде Лауенроде қамалын Ганновер азаматтары шабуылдап, қиратты. Содан кейін вогтство Каленберг қамалына көшірілді.

Қауіпсіздік мұралық бөлімдері

Велф әулетінің герцогтары өздерінің жерлерін аға балаға мұрагерлікпен алмады, бұл орта ғасырдың соңында көптеген Велф иеліктерінің пайда болуына және Велф территориясының үлкен фрагментациясына әкелді. 1400 жылы Каленберг вогттығы Велфтердің Вольфенбюттель тармағына өтті. 1408 және 1409 жылдары олар билеуші әулеттерінің жоғалуынан кейін Эверштайн графтығын және Гомбург иелігін сатып ала алды. Бұл иеліктер Каленберг вогттығына қосылды. 1432 жылы, Гудрун Пишкеге сәйкес, тоғызыншы Велф мұрасында, бұл аймақ Велф герцогтары Вильгельм Жеңімпаз және Генрих Бейбіт тарапынан қайта бөлінді, олар бұған дейін Брансвик-Вольфенбюттель княздығында бірлесіп билік еткен болатын. Генрих Вольфенбюттель жерлерін сақтап қалса, Вильгельмге жаңадан құрылған Каленберг княздығы берілді. Сол кезде Вильгельмге берілген иеліктердің атауы болған жоқ. Олар Дистер таулары мен Лайне өзені арасындағы Люнебург княздығына тиесілі бұрынғы құқықтарды, сондай-ақ бұрынғы Вёльпе графтығын, Шпрингеге жақын Халлермунд иелігін және Гомбург пен Эверштайн иеліктерін қамтыды. Велф князьдері герцог атағын алып жүрді және олар басқаратын аумақтар Брансвик-Люнебург герцогтығының құрамында болғандықтан, олардың иеліктері негізгі қамалдың немесе қаланың атымен аталды. Вильгельм уақытының көп бөлігін Каленберг қамалында өткізді, ол аумақты басқарды. Осының нәтижесінде, Каленберг княздығының атауы осы кезеңде пайда болған болуы мүмкін.

Геттингенмен бірігу

1442 және 1463 жылдар аралығында Вильгельм Геттингеннің Брауншвейг княздығын басқаруға қол жеткізді. Каленбергпен бірігу бастапқыда толығымен кездейсоқ болғанмен, ол одан әрі жалғасты. Лейне өзені аңғарындағы таулардың етегімен физикалық түрде бөлінген екі аймақты ажырату үшін, солтүстіктегі Каленберг әдетте Унтервальд ("Төменгі орман") деп, ал Геттинген аймағы Обервальд ("Жоғарғы орман") деп аталды. 1473 жылы Вильгельм ағасы Генрихтен Вулфенбюттель княздығын мұраға алғанда, ол Каленбергтегі билікті ұлдары Вильгельм Кішіге және Фредерик III-ке, "Тынышсыз" немесе "Түрбулентус" деп белгілі болғанға тапсырды. 1482 жылы Жеңімпаз Вильгельмнің қайтысынан кейін екі ұлы да регенттік құқығын бөлісті. Алайда, 1 тамыз 1483 жылғы келісім бойынша, олар пайдалану құқығын (Mutschierung) бөлісті. Кіші ұлы, Фредерик Тынышсыз, Каленберг пен Геттингенді пайдалану құқығына ие болды, ал оның інісі Вильгельм Кішіге Вулфенбюттельді басқару құқығы берілді. Дегенмен, 1484/85 жылдары Вильгельм ағасы Фредерикті биліктен шеттетуге және оны ақылсыз деп жариялауға ұшырады. Оның шеттету себептері даулы; Фредерик көптеген қарулы қақтығыстарға қатысуы арқылы Каленберг пен Геттингендегі Вельфтер билігіне қауіп төндірген болуы мүмкін. Осылайша Вильгельм, болғаны қысқа мерзім болса да, Каленберг, Брауншвейг Геттинген және Брауншвейг Вулфенбюттель княздықтарының барлық аумағын қайта біріктіруге қол жеткізді. Алайда, Фредерик 1495 жылы қайтыс болғаннан кейін Вильгельм өзінің аумақтарын қайта бөліп, Брауншвейг-Вулфенбюттель княздығын үлкен ұлы Генрих V-ке қалдырды.

Эрик I, Елизавета және Эрик II тұсында

Кіші ұлы Эрик Каленберг пен Геттингенді алды, осылайша Брансвик-Люнебург үйінің Каленберг тармағын құрды. Жаңадан құрылған аумақта Каленберг атауы мемлекеттің екі бөлігі үшін де жиі қолданылатын болды. Дегенмен, Эрик I мен оның ұлы Эрик II билік еткен кезеңде «Каленберг-Геттинген княздығы» деген атау да кеңінен таралды. Княздықтың әр бөлігі үшін жеке парламенттік мәжілістер мен кеңестер құрылды. Үлкен Вальдтың кеңсесі Рюбенбергедегі Нойштадт қаласында, ал Кіші Вальдтың кеңсесі Мюнденде орналасты. Әр қалада жеке резиденциялар, феодалдық қамалдар немесе үйлер мен сарайлар, сондай-ақ олардың құжаттарын сақтауға арналған жеке архивтер болды. Эрик I тұсында Каленберг қамалы күшті бекініске айналды. Ол 1527 жылы Дассель маңында Ерихсбург қамалын салуды бастады. 1519 жылғы Хильдесхайм діни қақтығысында ол бастапқыда Солтау шайқасында әскери жеңіліске ұшырады. Бірақ дипломатиялық жолмен император V Карлдан шешім шығарып, Хильдесхайм князь-епископтығының үлкен бөлігін өзінің иелігіне қосты. Эрик I жаңа пайда болған протестанттық реформацияға қарсы болды. Алайда, 1525 жылы үйленген екінші әйелі, Бранденбургтың Элизаветасы 1535 жылы жаңа сенімге көшті және Мюндендегі сарайда оны насихаттады. 1540 жылы Эрик қайтыс болғаннан кейін ол кәмелетке толмаған ұлы Эрик II үшін үкіметті өз қолына алып, мемлекеттік бақылаушы Антониус Корвинмен бірге княздықта реформацияны жүзеге асырды. Дегенмен, Эрик II анасының евангелист ретінде тәрбиелегеніне қарамастан, 1547 жылы католицизмге қайта оралды. Бірақ ол княздықтағы реформацияны кері қайтара алмады. Княздықтағы оның билігі өте әлсіз болды. Ол көп уақытын жалдамалы әскербасшы ретінде шетелде өткізді және қалалардан қаржылық жағынан тәуелді болды. 1553 жылы ол қалаларынан қаржылық көмек алу үшін евангелистік уағызға рұқсат беруге мәжбүр болды. 1574 жылдан бастап ол Рюбенбергедегі Нойштадт қаласын бекіністі қала ретінде дамытты және оның қабырғалары ішінде итальяндық үлгідегі бастиондық бекініске енгізілген Ренессанс стиліндегі Ландестрост сарайын салдырды. 1582 жылы Хойя графтарының әулеті тоқтап қалғанда, графтықтың басым бөлігі Каленбергке өтті. 1584 жылы Каленберг Дипольцты да сатып алды.

Отыз жылдық соғыс

1584 жылы Эрик қайтыс болғаннан кейін Каленберг Геттингенге Вулфенбюттельдік Велфтер әулеті қайтадан билік жүргізді. Отыз жылдық соғыста герцог Фредерик Ульрихтің ағасы, "есі дұрыс емес" Кристиан соғысты мемлекетке әкелді. Дания әскерлері, сол кезде Төменгі Саксон округінің қолбасшысы болған король Кристиан IV басқаруында, католик лигасының генералы Тилли Люттер шайқасында жеңілгеннен кейін, Тилли 1626 жылы бүкіл княздықты басып алды. Брансвик және Ганновер қалаларын басып алу мүмкін болмады. 1634 жылы герцог Фредерик Ульрих баласыз қайтыс болғаннан кейін, Брансвик орта әулетінің Вольфенбюттель тармағы осымен аяқталды. 1635 жылы Люнебург орта әулетінен Август аға герцог Каленберг Геттинген княздығын алды. 1636 жылы қайтыс болғаннан кейін оның кіші інісі Георг оның билеушісі болды. Ол швед жағында генерал ретінде табысқа жетті және 1637 жылы елді, әсіресе қалаларды Велфтерге қайтарып алуға қол жеткізді. Ол бастапқыда Хилдесхаймда билік етті, бірақ содан кейін резиденциясын Ганноверге көшірді, оны да бекініс ретінде салдырды. Ол шамамен 1300 жылы салынған францискандық монастырды Лейнешлосқа айналдырды, ол княздықтың билеушілерінің резиденциясы болды. 1641 жылы қайтыс болғаннан кейін императормен жеке бейбітшілік шарты жасалды, ол Хилдесхайм епископтық соғысы кезінде алынған жерлерді қайтару арқылы төленді. Георгтың ұлдары Кристиан Луи, Георг Вильгельм, Иоганн Фридрих және Эрнест Август кейін Каленберг Геттинген княздығын кезекпен басқарды.

Сайлаушылар санының өсуі

1665 жылы Грубенхаген княздығы, оның әулеті 1596 жылы тоқтап, Лүнбург және Вольфенбюттель тармақтары Императорлық сотта ұзақ жылдар бойы таласқан, соңында Каленберг әулетіне қосылды. Георгтың кіші ұлы Эрнест Август 1679 жылдан бастап билік құрды, әкесі мен ағаларының табысты саясатын жалғастырды. 1689 жылы Каленбергтер Саксония-Лауенбургты да мұраға алды. Эрнест Август әкесінің бағытынан өзгеше, императордың жағына өтіп, ағалық құқықты енгізді. 1692 жылы императорға көрсеткен қызметі үшін Эрнест Август ұзақ күрес соңында тоғызыншы сайлаушы атағымен марапатталды. Ресми түрде ол енді Брансвик-Люнебург сайлаушысы болды, ал оның үкіметі «Брансвик-Люнебург сайлау үкіметі» деп аталды. 1705 жылы Люнебург княздығын мұраға алу арқылы одан әрі нығайтылды, осылайша Брансвик-Вольфенбюттель княздығынан басқа Вельфтердің барлық иеліктері британдық патшалық тақтың түбін табушы Ганновер үйі деп те аталатын әулеттің біріктірілген тармағына біріктірілді.

Экономикалық және әлеуметтік тарих

Каленберг княздығы бастапқыда шамалы маңызға ие аумақ болды және Вельфтер билігі мұнда өте кеш дамыды. 1636 жылы Георг Каленберг билікке келген кезде, княздық 140 жыл бойы мемлекеттік мүддеге аса көңіл бөлмеген, нашар басқаруға тап болды. Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінде мәдени орталықтар Каленбергтен тыс, Брансвик, Хильдесхайм және Люнебург қалаларында орналасқан. Жаңа орталықтар Вольфенбюттель және Цельль резиденцияларында құрылды. Тіпті Хановер қаласы да 1636 жылға дейін Каленберг князьдерінің басқаруында болған жоқ. Басқа қалалар маңыздылығын жоғалтты. Георг Каленбергтің билігінен кейін және оның сайлаушылық дәрежесіне көтерілуінен ғана бұрынғы Каленберг княздығы кейіннен Германияның Төменгі Саксония штатының ядросына айналды.