Кіріспе
Латын әрпі E диарезис таңбасымен; албан, голланд, француз және африкаанс тілдерінде қолданылады. Ë, ë (e диарезисі) – албан, кашуб, эмилия, романьол, ладин және ленапе алфавиттеріндегі әріп. Е әрпінің түрі ретінде ол ачех, африкаанс, белорус, бретон, голланд, ағылшын, филиппин, француз, люксембург, пиемонт, орыс, неаполитан тілінің абруз диалектісі және асколано диалектісінде де кездеседі. Бұл әріп сонымен қатар Сенека, Тайваньдық Хоккений, Туройо және Уйғыр тілдерінде латын әрпімен жазылғанда қолданылады.
Ë, ë (e diaeresis) is a letter in the Albanian, Kashubian, Emilian, Romagnol, Ladin, and Lenape alphabets. As a variant of the letter e, it also appears in Acehnese, Afrikaans, Belarusian, Breton, Dutch, English, Filipino, French, Luxembourgish, Piedmontese, Russian, the Abruzzese dialect of the Neapolitan language, and the Ascolano dialect. The letter is also used in Seneca, Taiwanese Hokkien, Turoyo, and Uyghur when written in Latin script.
Ащы тілі
Ачех тілінде ë әуені ([schwa]) ортаңғы дауысты дыбысын көрсетеді.
Африкаанс тілі
Африкаанс тілінде трема (Afrikaans: deelteken, ) көбінесе дауысты дыфтонгизацияланбау керектігін көрсету үшін қолданылады. Дельтекен африкаанс тілінде "бөлу белгісі" деген мағынасын дәл береді, жаңа буынның басталуын белгілеп, оны алдыңғы буыннан ажыратады. Мысалы, voël ("құс") екі буынмен айтылады. Дельтекен болмаса, сөз voel ("сезіну") болып айтылар еді, ол бір буынмен айтылады. Бірақ кейде дельтекеннің айтылуына ешқандай өзгеріс енгізбейді. Мысалы, reën ("жаңбыр") сөзінде, *reen деген сөз де дәл осылай айтылар еді, сондықтан дельтекен тек этимологиялық маңызы бар, себебі reën сөзінің ескі түрі regen болған. Дельтекен g әрпінің алынып тасталғанын көрсетеді, және кейбір егде жастағы адамдар reën сөзін әлі де екі буынмен айтады. Сол сияқты, geër ("сыйлаушы") және geer (күндызғы матаның үшбұрышты бөлігі) сөздері де қазіргі кезде бірдей айтылады.
Албан тілі
Ë – албан алфавитінің 8-ші әрпі және "ago" сөзіндегідей дыбыспен айтылатын дауыссызды білдіреді. Бұл тілдегі ең көп қолданылатын төртінші әріп, барлық жазудың 7,74 пайызын құрайды.
Армян тілі
Ë әрпі классикалық немесе шығыс армян тілінің латын әліпбисінде Ը/ը (ët’) әрпін көрсету үшін қолданылады.
Асколано
Ë – Абруццо диалектілерінің транскрипциясында және Асколи Пикено провинциясында (Асколано диалектісі) қолданылатын фонетикалық символ. Ол «тінсіз Е» деп аталады және гуілдеген «é» дыбысына ұқсайды. Бұл диалекттің әуенін анықтауда маңызды рөл атқарады.
Нидерланд тілі
Голландия тілінде ë әрпі көбінесе ie немесе ee әріптерімен аяқталатын сөздердің көпше түрінде кездеседі, мысалы kolonie > koloniën, zee > zeeën, және knie > knieën (Голландия тілінің ережелері ë әрпіне дейін қосымша e әрпін қоюды талап етеді, егер басыс ë әрпі бар буынға түсетін болса). Бұл трема деп аталатын белгі дауыс әрпінің алдыңғы дауыс әрпімен бірігіп диграф жасамай, жеке айтылатынын көрсетеді. Мысалы, koloniën деп айтылады, ал kolonien деп айтылса басқаша естіледі.
Эмилиан
Кейбір шеткі эмилия диалекттерінде ë әрпі [ə] дыбысын білдіреді, мысалы, strëtt [strətː] "тар".
Ағылшынша
Ағылшын тілінде Ë таңбасын қолдану салыстырмалы түрде сирек. Кейбір басылымдар, мысалы, америкалық "Нью-Йорккер" журналы, оны басқаларына қарағанда жиірек пайдаланады. Ол е әрпінің алдыңғы дауыстыдан бөлек айтылуын көрсету үшін қолданылады (мысалы, "reëntry" сөзінде, әйел есімі "Chloë" немесе еркек есімі "Raphaël" сияқты), немесе мүлдем айтылмауы үшін – Бронте әпкелерінің есімдеріндегідей, онда диакритикалық белгі болмаса, соңғы е әрпі дыбысталмайды.
Тагалог тілі
Тагалог тіліндегі Ë әрпі Филиппиннің Маранао, Пангасинан, Илокано және басқа Кордильера тілдерінен алынған сөздердегі шва дыбысын көрсетеді.
Фин тілі
Ë протофин тілінің тілдік реконструкцияларында дөңгеленбеген (орта?) артқы дауысты дыбысын [ɤ~ɤ̞~ʌ] көрсету үшін қолданылады, бұл прото-фин дауыстылар үйлесімділігі жүйесіндегі [e] дыбысының артқы әрі қарамағы. Ол сондай-ақ [ɤu] аллофоникалық дифтонғында – ëu түрінде де қолданылады.
Француз тілі
Ол француз тіліндегі Noël сияқты сөздерде кездеседі. Голландия тіліндегідей, бұл әріптің алдыңғы дауыс әріпімен бірге диграф құрамайтынын, жеке айтылатынын көрсетеді. Мысалы, Noël сөзі nɔɛl деп айтылады, ал Noel сөзі nwɛl деп айтылады.
Неміс тілі
Ë ресми неміс алфавитіне кірмейді. Алайда, неміс тіліндегі е әрпінің үстіндегі диаэрезис кейбір есімдер мен этнонимдерде кездеседі, мысалы, Фердинанд Пиех, Бернхард Хёкер, Алютен, Ниуэ, Уэа. Кейде бұл диаэрезис танымал атауларда қолданылуы мүмкін, мысалы, Italiën, бірақ көбінесе Italien деп жазылады. Диаэрезиссіз, ie [iə] емес, [iː] болып оқылады; eu [eu] емес, [ɔʏ] болып оқылады, ал ae, oe, ue әрпінің үйлесімдері тиісінше ä, ö, ü әрпінің басқаша жазылуы болып табылады.
Венгрия тілі
Ë ресми венгр алфавитіне кірмейді, бірақ көбінесе фольклорлық жазбаларда және кейде стильдік жазуда қолданылады, мысалы, Кодалының вокалдық туындыларында кеңінен қолданылады. Бұған себебі, көптеген сөйлеу диалекттерінде ашық е (ағылшын тіліндегі hat, cat, cap сөздеріне жақын) және жабық ë (испан тіліндегі e-ге жақын) дыбыстары ерекшеленіп естіледі, бірақ жазу тарихы мен шамалы, бірақ байқалатын аймақтық айырмашылықтарға байланысты жазбада көрсетілмейді.
Кашуб тілі
Ол - кашуб әліпбиінің тоғызыншы әрпі және [дыбыс] белгілейді.
Ладин
Стандартты ладин тілінде қолданылмаса да, Ë gherdëina, badiot және fodom жергілікті нұсқаларында қолданылады. Ол дыбысты көрсетеді.
Латын тілі
Латын мәтіндерінің көптеген басылымдарында диаэрезис ae және oe әріптерінің дифтонг емес, үзіліс құрайтынын көрсету үшін қолданылады (классикалық айтылымда) немесе монофтонг (дәстүрлі ағылшын тіліндегі айтылымда). Мысалдар: aër "ауа", poëta "ақын", coërcere "мәжбүрлеу".
Ленапе
Ленапе тілінде ë әрпі шва дауыстысын көрсетеді. Мысалы, "қауырсын" дегенді білдіретін миквэн сөзінде осы әріп қолданылады. Осыған ұқсас, "нтемпэм" сияқты күрделі сөздерде де оны табуға болады, ол "менің миым" деген мағынаны білдіреді.
Майя тілдері
Майя тілдерінің қазіргі орфографиясында Ë әрпі дыбысты көрсетеді.
Пьемонт тілі
Ë - пиемонт тілінің қазіргі орфографиясындағы орта дауысты дыбысын көрсетеді.
Квения
Құрылыс тілі квеньяда диарезис дауысты дыбыстың дифтонгтың құрамына кірмейтінін көрсетеді, мысалы, ëa немесе ëo. Ал соңғы ë әрпі диарезиспен белгіленеді, бұл ағылшын тілін білетіндерге оның үнсіз еместігін еске түсіреді.
Романьол
Ë романьол тілінде [ɛː~ɛə] дыбысын белгілеу үшін қолданылады, мысалы, fradël [fraˈdɛəl~fraˈdɛːl] – "бауыр".
Ресей
Кейбір латын әрпімен жазылған орыс тілінің транскрипцияларында, мысалы ISO 9 стандартында, ё әрпінің өзіне ұқсас ë әрпі қолданылады, ол /a/ дыбысын көрсетеді, мысалы, Потёмкин сөзін латын әрпімен Потёмкин деп жазу үшін. Басқа аудармалар yo, jo немесе (аң-таң) жай ғана e қолданады.
Сирия тілі
Сирия тілінің латын әрпімен жазылуында Ë әрпі шва дыбызын береді. Кейбір грамматикалық құрылымдарда ол бастапқы дауысты әріптердің (a, o, e, i, u) орнына қолданылады. Мысалдар: knoṭër ("ол күтіп тұр"), krëhṭi ("олар жүгіріп жатыр"), krëqdo ("ол билейді"), ŝërla ("ол жапты"), gfolëḥ ("ол жұмыс істейтін болады"), madënḥo ("шығыс"), mën ("не?"), ašër ("сену"). Тюройо және ассирия тілдері бұл диакритикалық белгіні сирек болса да қолдануы мүмкін.
Сенека
Сенекада Ë әрпі [œ̃] дыбысын, жақын ортаңғы алдыңғы дөңгеленбеген мұрындық дауысын белгілеу үшін қолданылады.
Тагалог тілі
Тагалог және оның стандартталған филиппин тілінде Ë әрпі шва дыбысын білдіру үшін қолданылады, әсіресе басқа филиппин тілдерінен келген сөздерде, мысалы, маранао (Меранау), панғасинан, илокано және ибалой тілдерінде. Бұл әріп енгізілгенге дейін шва дыбысы А немесе Е әрпімен шатастырылатын жағдайда жазылған.
Ұйғыр тілі
Ë – ұйғыр латын әліпбиінің 6-шы әрпі және жақын ортаңғы алдыңғы дөңгеленбеген дауысты дыбысын көрсетеді (ал қарапайым E – немесе дыбыстарын көрсетеді).