Кіріспе

1929 жылы шыққан Дашилл Хамметтің "Қызыл орақ" романы (1929) – американдық жазушы Дашилл Хамметтің романы. Оқиға Континентальдық оператордың баянымен жүзеге асырылады, ол Хамметтің туындыларында жиі кездесетін кейіпкер. Романның көп бөлігі Хамметтің Пинкертон детективтік агенттігіндегі (туындыда Континентальдық детективтік агенттік ретінде бейнеленген) қызметкер ретіндегі жеке тәжірибесіне негізделген. Сюжет Монтана штатындағы сыбайласқан тау-кен қаласындағы еңбек дауы кезінде болған бірнеше кісі өлтіруін тергеуді қамтиды. Романның кейбір эпизодтары 1920 жылы Монтана штатының Бут қаласындағы еңбек дауынан туындаған Анаконда жолындағы қырғыннан шабыт алған. Time журналы "Қызыл орақ" романын 1923 жылдан 2005 жылға дейінгі 100 үздік ағылшын тіліндегі роман тізіміне енгізіп, Хаммет Континентальдық оператор кейіпі арқылы "әрдайым "қатал" деп аталатын детективтердің прототипін жасады" деп атап көрсетті. Нобель сыйлығының лауреаты Андре Жид бұл кітапты "ерекше жетістік, зұлымдық, цинизм және үрейдің соңғы шешімі" деп сипаттады.

Сюжет

Континенттік жеделхатшы Персонвиллге (жергілікті тұрғындар "Улы Персонвилл" деп атайды) газет баспагері Дональд Уиллсон шақырады, бірақ ол жеделхатшымен кездеспес бұрын қаза табады. Жеделхатшы Уиллсонның өлімін тергей бастайды және Уиллсонның әкесі, жергілікті өнеркәсіпші Элиху Уиллсонмен кездеседі, қаладағы оның билігіне бірнеше қарсыластар қауіп төндіріп отыр. Элиху бұрын осы топтарды Персонвиллге шақырып, еңбек дауларын тоқтатуға көмектескен. Жеделхатшы Элихудан уәде алып, қол қойылған хат алады, онда Континенталь детективтік агенттігі, оның жұмыс берушісі, қаланы тазалап, бандиттерден құтылу үшін 10 000 доллар төленеді. Жеделхатшы Дональдтың өлімін шешкен кезде Элиху келісімнен бас тартуға тырысады, бірақ жеделхатшы оған мұны істеуге рұқсат бермейді. Жеделхатшы айналып-тұрғанда, жемқор полиция бастығы Нунан оны екі рет өлтіруге тырысады, бұл жұмысты жеке қызығушылықпен қарауға себеп болады. Осы уақытта жеделхатшы Дина Брэндпен уақыт өткізеді, ол қайтыс болған Дональд Уиллсонның сүйіктісі және жергілікті бандит Макс "Шыбыр" Талердің сүйіктісі. Брэндтен және Персонвилльдің жемқор полиция бастығы Нунаннан алған ақпаратты пайдаланып, жеделхатшы барлық соғысып жатқан тараптарға қарсы ақпаратты шығарып, таратады. Жеделхатшы анықтайды, полиция мен бір топ банкті тонауды басқа топтың беделін түсіру үшін ұйымдастырған. Өзі ұйымдастырған қырғыннан кейін ренжіген жеделхатшы Брэндпен мас күйде кеш өткізеді, ол бәрін қызық деп санайды. Таңертең оянғанда ол қыздың кеше ұстаған мұз кескішпен қаза тапқанын көреді. Күштеп кірудің белгілері жоқ, тіпті өзі мас күйде пышақтап жібермегеніне сенімді бола алмайды. Жеделхатшы Брэндтің өліміне байланысты полиция іздеген күдіктіге айналады, ал оның әріптесі Дик Фоули жеделхатшының кінәсіздігіне сенімсіздіктен Персонвилльден кетеді. Полиция іздеген жеделхатшы Рено Старкиді, бандит лейтенантын, Фин Питі бастаған соңғы күшті қарсыластарға қарсы шығаруға көндіреді. Соңғы топтар бомбалар, өрт сөндіру, атыс және жемқор полиция қызметкерлерінің тірі қалғандарды атуынан құлдырайды. Жеделхатшы Старкиді, жалғыз тірі бандит басшысын іздейді. Старки төрт оқтан жарақаттанған, ол мафиози Уиспер Талерді өлтірген. Старки Брэндті өзі пышақтағанын айтады, бірақ ол жартылай есінен айырылған жеделхатшыға соқтығысқандықтан, кінәлі болып көрінеді. Кейінірек Старки ауруханада жарақаттарынан қайтыс болады. Полиция бастығы Нунан мен топ басшыларының барлығы өлді. Жеделхатшы Элиху Уиллсонды губернаторды шақыру үшін шантаждайды, ол Ұлттық гвардияны жібереді, әскери жағдай жариялайды және бүкіл полиция күшін тоқтатады. Элиху Уиллсон қаласын қайтарып алады, бірақ ол күткендей емес. Жеделхатшы Сан-Францискоға оралады, онда Ескі Адам (Континенталь детективтік агенттігі кеңсесінің бастығы) оған ереуілдік әдістері үшін "жақсы тозақ" жасайды.

Бейімделулер

Фильм сыншылары Дэвид Дессер және Мэнни Фарбер, сондай-ақ басқалар, «Қызыл орақ» және Акира Куросаваның 1961 жылғы «Йоджимбо» фильмінің ұқсастықтарын атап өтті. Дональд Ричи сияқты басқа ғалымдар бұл ұқсастықтардың кездейсоқ екенін санайды. Куросава «Йоджимбоның» басты көзі – Хэмметтің 1931 жылғы сол аттас романының бейімделуі болған «Шілек кілт» (1942) фильмінің нуар классикасы еді. «Қызыл орақ», «Шілек кілт» және «Йоджимбо» фильмдерінде сыбайлас шенеуніктер мен бизнесмендер бандиттердің билігінен пайда тауып, олардың артында тұрады. «Йоджимбо» негізінде түсірілген басқа фильмдерге Серджио Леоненің «Бір жұдырық доллар» және Уолтер Хиллдің «Соңғы қаһарман» жатады. 1970 жылдардың басында итальяндық режиссер Бернардо Бертолуччи «Қызыл орақ» фильмін түсіруді жоспарлап, өзінің туындыларына тән саяси тақырыптармен толы алғашқы сценарий жазды. Біраз уақыттан кейін ол Хэмметтің әңгімесіне көбірек адал болатын екінші нұсқасын жазды. Ол Оп рөліне Роберт Редфордты, Джек Николсонды (Роман Поланскидің «Чайнатаун» нео-нуар фильмінде қатал детективті сомдаған) және Клинт Иствудты (Серджио Леоненің «Долларлар трилогиясында» Оп-тан шабыттанған «Аты жоқ адам» рөлін сомдаған) қарастырды. Бір кезде Бертолуччи бұл жобаны Римде Уоррен Биттимен талқылады. 1982 жылы Бертолуччи өндіріс жұмысын бастау үшін Лос-Анджелеске көшті, бірақ жоба тоқтап қалды. Дональд Э. Вестлейк «Қызыл орақ» романының өндірілмеген сценарийін жазды, ол оқиғаны Дональд Уиллсонның өліміне баса назар аудару үшін айтарлықтай өзгертті; Вестлейк романның осы кезеңдегі құпияның шешілуінің ерте болуы Оптың кейінгі қатысуын негіздеуді қиын етеді деп ойлады. 2024 жылдың қазіргі күніне дейін Скотт Франк пен Меган Эбботт A24 үшін «Қызыл орақ» сценарийін жазып жатыр.

Фильм

Акира Куросава «Йоджимбо» сюжеті үшін маңызды шабыт көзі 1942 жылғы «Шілек кілт» фильмі болғанын айтса да, кейбір сыншылар «Йоджимбо» сюжетінің жалпы жоспары Хамметтің «Қызыл орақ» романына көбірек ұқсайды деп санайды. Коэн ағайындарының «Қанды жайлы» (1984) фильмі атауын «Қызыл орақ» романынан алынған бір сөйлемнен алды, онда жеделхабаршы Брэндке өршіген зорлық-зомбылық оның психикалық жағдайына әсер еткенін айтады: «Осы лағып кеткен қала маған тиіп жатыр. Егер мен тез арада кетпесем, мен жергілікті халық сияқты қанға толы болып кетемін». Коэн ағайындарының «Миллердің тоғысы» (1990) фильмі Хамметтің «Қызыл орақ», «Шілек кілт» және оның бірнеше қысқа әңгімелерінің стильдік және повестволық элементтерін пайдаланады. Режиссер Риан Джонсонның дебюттік фильмі «Брик» фильмінің диалогтары мен сюжеті Дэшилл Хамметтің романдарынан, әсіресе «Қызыл орақ» романынан шабыттанды.

Теледидар

"Аврора Теагарден құпиялары" 1-ші маусымның 10-шы сериясында "Мысық пен егеуқұйрықтың ойыны" атты эпизодта "Қызыл орақ" романынан, сондай-ақ "Мальтийлік сокол" романынан цитаталар келтіріледі.