Кіріспе

Қытай Ұлттық үкіметінің төрағасы 1938-1943 жылдары Лин Сен (16 наурыз 1868 – 1 тамыз 1943) – Қытай Республикасының Ұлттық үкіметінің төрағасы 1931 жылдан өмірінің соңына дейін қызмет еткен қытай саясаткері.

Ерте өмір

Фучжоу провинциясының Миньхоу ауданының Шанган қалашығында (尚幹鄉) орта таптық отбасында дүниеге келген Лин американдық миссионерлерден білім алды. Кейіннен 1884 жылы Тайбэйдегі телеграф бюросында жұмыс істеді. Бірінші Қытай-Жапон соғысынан кейін жапондық басқыншыларға қарсы партизандық қимылдарға қатысты. 1902 жылы Шанхай кеденінде жұмыс істеді. Содан кейін Гавайи және Сан-Францискода тұрды. 1905 жылы Тунменхуэйге қабылданып, Гоминьданның шетелдегі ұйымдастырушысы болды. Синьхай революциясы кезінде Цзянсидегі көтеріліске жетекшілік етті. Ұлттық жиналыстағы сенат спикері болды. Президент Юань Шикайға қарсы екінші революция сәтсіз аяқталғаннан кейін Лин Сунь Ятсенмен бірге Жапонияға қашып, оның Қытай революциялық партиясына қосылды. Партияның жергілікті бөлімдерінен қаржы жинау үшін АҚШ-қа жіберілді. 1917 жылы Суньмен бірге Гуанчжоуға барды, онда Конституцияны қорғау қозғалысы кезінде оның "ерекше сессиясын" басқарды. Жиналыс Бейян үкіметіне өткенде, ол Суньмен бірге қалып, кейін Фуцзянь провинциясының губернаторы болып қызмет етті. Лин Шанхай негізделген оңшыл «Батыс таулар тобының» мүшесі болды. Топ 1925 жылы Сунь қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Пекинде құрылды. Олар партия съезін шақырып, коммунистерді партиядан қууға және әлеуметтік революцияны КМТ-ның ұлттық революциясымен қақтығысқан деп жариялауға шақырды. Партия бұл топқа қарсы алдын ала шаралар қабылдады, ал келесі съезде Батыс таулар тобының басшылары партиядан шығарылып, олардың ізбасарларының мүшелігі тоқтатылды. Олар 1927 жылы Чан Кайшидің коммунистерді тазалауын қолдады. Лин Батыс таулар тобының жетекшісі болды және Бейян үкіметі құлағаннан кейін әлемдік тур жасады.

Мемлекет басшысы ретінде

1931 жылы төраға Чанның Ху Ханьминді тұтқындауы партия мен әскери топтар арасында қызу пікір-таластарға себеп болды. Лин және басқа да жоғары лауазымды шенеуніктер Чанның қызметтен алынуын талап етті. Жапонияның Маньчжурияны басып алуы азаматтық соғыстың басталуын болдырмады, бірақ 15 желтоқсанда Чанның отставкаға кетуіне әкеп соқты. Лин оның орнына төраға міндетін атқарушы болып тағайындалды және 1932 жылдың 1 қаңтарында үкімет төрағасы болып бекітілді. Ол жеке құрмет ретінде таңдалды және Гоминьдан Чанның билігінің қайталануын болдырмау үшін оған аз өкілеттік берді. Ол ешқашан Президенттік резиденцияны пайдаланбады, Чан онда тұруын жалғастырды, ал Лин Сунь Ятсен мазарының жанындағы шағын жалдама үйді артық көрді. Шанхай шайқасынан (1932) кейін Чанның беделі қайта жаңғырды, себебі партияның ірі тұлғалары оның қажеттілігін түсінді. Төрағалық лауазымына келгеннен кейін көп ұзамай Лин Сен Филиппин, Австралия, АҚШ, Ұлыбритания, Германия және Францияға сапар шекті. Ол осы елдердегі қытай диаспорасымен және Гоминьдан партия ұйымдарымен кездесті. Бұл Қытайдың қолдағы мемлекет басшысының алғашқы шетелдік сапары болды. 1934 жылы TIME журналы оны «қуыршақ президент Лин» деп атады, ал әскери басшы Чан Кайшы «Үкімет басшыларының құпия кеңесінде» Қытай президентіне толық өкілеттік беру туралы сөйлеген кезде, Чан президенттік лауазымды өзіне алуды ойлап отырғанын білдірді, себебі нақты билік Чанның қолында болды, ал Линнің лауазымы «символдық» деп сипатталды. Ол мемлекеттік саясатқа көп әсер етпесе де, халық Линге зор құрмет көрсетті. Оның саяси амбицияның болмауы, жемқорлықтан және туысқандыққа басудан аулақ болуы сирек кездесетін қасиет еді. Ол басқа мемлекеттік институттардың дүрбелеңіне қарсы кеңсеге бедел мен тұрақтылық сыйлады. Жесір Лин өзінің лауазымын моногамияны қолдау және 1935 жылы қылмыс деп жарияланған қатын алуды (конкубинацияны) жою үшін пайдаланды. Ол сондай-ақ Сиань оқиғасы кезінде Чанның ұрлануына байланысты бейбіт шешім табуға шақырды. Жапониямен қарым-қатынас нашарлаған кезде ол ұлттық бірліктің маңыздылығын атап өтті. 1937 жылы Екінші Қытай-Жапон соғысы толыққанды күшіне енген кезде ол соғыс уақытындағы астанасы Чунцинге көшті. Ол азаматтық тұрғындардың партизандық соғыс жүргізуін заңдастырды, бірақ бұл тек формальдылық болды, өйткені бұл практика бұрыннан кең таралған еді. Ол жапондық марионеттік үкіметпен бірігудің барлық ұсыныстарын қабылдамады.

Өлім

1943 жылы 10 наурызда оның машинасы жол апатына ұшырады. Екі күннен кейін ол канадалық делегациямен кездесіп жатқанда инсульт алды. Хосписте жатқанда Тайваньның соғыстан кейінгі келісімдерде қалпына келтірілуін қадағалауды өтінді; бірнеше айдан кейін бұл Каир декларациясының бір бөлігіне айналды. Ол 1 тамызда 76 жасында қайтыс болды және бір айлық аза тұру жарияланды. Ол Қытай материгін бақылауда ұстаған кезде Қытай Республикасында ең ұзақ қызмет еткен мемлекет басшысы болды. Линнің қайтысынан кейін бірнеше сағат өткен соң Орталық атқару комитеті Чжанды үкімет төрағасы етіп сайлады. Төрағалыққа берілмеген барлық өкілеттіктер Чжанға қайта берілді. Лин Фуцзянь провинциясының Лянцзян қаласындағы Цинчжи ("Жасыл өсімдік") тауына сапар шекті және оған қатты әсер етті, содан кейін қарт жасында өзін "Жасыл өсімдік қарт адамы" (青芝老人 Цинчжи Лаожэнь) деп атады. Оның 1926 жылы, қайтыс болғанға дейін Цинчжи тауының жанына орнатылған ескерткіші Мәдени революция кезінде зақымдалды және 1979 жылы қалпына келтірілді.

Отбасы

Лин өзінің немере інісі Лин Цзиньді (ағылшын тілінде К. М. Джеймс Лин деп аталады) ұлы ретінде қабылдады. Огайо штаты университетінде аспирантурада оқып жүргенде, Джеймс Лин Қытайда бұрыннан екі әйелі болғанына қарамастан, бес және он центтік дүкен сатушысы Виола Браунға үйленді. Лин Сен бұл некеге қарсы болды және жұбайлар ақырында ажырасты. Джеймс Лин Қытайға қайтып келді және жапон басқындығы кезінде қаза тапты.

Мұра

Тайбэй, Каосиун, Тайнань және Тайванның басқа да қалаларында және кенттерінде Лин Сен Тайванды жапон басқыншылығынан қорғаудағы рөлі мен Қытай Республикасының президенті болғандығы үшін оның құрметіне аталған жолдар бар. Қытай Халық Республикасында Лин Сен коммунизмге қарсылығы үшін сыналып, оның есімімен аталған жолдар мен жерлер аттары өзгертілді, бірақ Мәдени революциядан кейін оның абыройы қайта жаңғыртылды.