Кіріспе

Зебра түрлері

Түрлер қорабы
| fossil range = Плейстоцен – Қазіргі заман
| image = Equus quagga burchellii Etosha, 2014.jpg
| image caption = Бурчелл зебрасы (Equus quagga burchellii) Намибияның Этоша Ұлттық саябағында
| status = NT
| status system = IUCN3.1
| status ref =
| genus = Equus
| parent = Equus (Hippotigris)
| species = quagga
| authority = Boddaert, 1785
| synonyms ref = Дала зебрасы мен тау зебрасы дәстүрлі түрде Hippotigris кішітұқымына жатқызылған, ал Грэви зебрасы Dolichohippus кішітұқымының жалғыз түрі деп есептелген; алайда, соңғы (2013) филогенетикалық дәлелдер дала зебраларының тау зебраларына қарағанда Грэви зебраларымен жақын туыс екенін көрсетті. Гровс пен Белл (2004) барлық үш түрді Hippotigris кішітұқымына жатқызады, ал зебралар монофилеттік туыс екендігі анықталды және құнарлы будандар кездеседі.

Физикалық сипаттама

Жазық зебраның биіктігі – шамамен 1,5 метр, денесінің ұзындығы – 1,5 метр, ал құйрығының ұзындығы – 1,5 метр. Оның денесі тығыз, аяқтары салыстырмалы түрде қысқа, ал басы дөңес, мұрны сәл қисайған. Еркектердің мойны ұрғашылардан қалың болады. Құлақтары тік, ұштары дөңгелек. Олар тау зебрасына қарағанда қысқа, ал Греви зебрасына қарағанда тар. Барлық жабайы жылқылар сияқты, жазық зебраның мойнында тік шошақ шаш, ал құйрығының ұшында – қылшық болады. Барлық зебралар сияқты, олар да қара және ақ түсті жолақтармен әдемі безендірілген, екі зебраның жолақтары бірдей болмайды. Басқа түрлермен салыстырғанда, жазық зебраның жолақтары кеңірек. Жолақтар дененің алдыңғы бөлігінде тік, ал артқы бөлігінде көлденеңге қарай бұрылады. Солтүстік зебралардың жолақтары тар және анық, ал оңтүстік зебралардың жолақтары астыңғы бөлігінде, аяқтарында және артқы бөлігінде аз мөлшерде кездеседі, бірақ әртүрлі. Оңтүстік зебраларда қара және ақ жолақтардың арасында қоңыр "көлеңке" жолақтары болады, ал солтүстік зебраларда мұндай жолақтар жоқ немесе нашар көрінеді. Жаңа туған зебраның терісі қоңыр-ақ түсті, ал жасы ұлғайған сайын қоңыр түсі күңгіртенеді. Жазық зебраларда жолақтардың әртүрлі аномалиялары байқалған. Меланистік зебралардың денесінде қара жолақтар көп, ал аяқтарында аз болады. "Дақты" зебраларда қара жолақтар үзіліске ұшырайды, тіпті қара фонға ақ дақтармен жабынған зебралар да кездеседі. Жолақтардың аномалиялары ішкі туыстыққа байланысты болуы мүмкін. Квагганың басы мен мойны қоңыр-ақ жолақты, жоғарғы бөлігі қоңыр, ал құрсағы, құйрығы мен аяқтары ақ түсті болған.

Аумағы мен тіршілік ету ортасы

Далалық зебраның таралу аймағы Сахарадан басталып, Оңтүстік Судан мен оңтүстік Эфиопия арқылы шығыс Африканың оңтүстігіне қарай Замбия, Мозамбик және Малавиге дейін созылады, содан кейін Африканың көптеген оңтүстік елдеріне таралады. Олар неолит дәуірінде Алжирде мекендеген болуы мүмкін. Далалық зебралар көбінесе ағашсыз далаларда және саванна ормандарында тіршілік етеді, бірақ тропикалық және қоңыржай түрлі орталарда да кездеседі. Дегенмен, олар шөлдерде, тығыз жаңбырлы ормандарда және тұрақты батпақты жерлерде табылмайды.

Тамақ және жыртқыш

Далалық зебралар негізінен шөппен қоректенеді; ең таңдауы бар түрлері – Темеда триандра, Цинодон дактилон, Эрагростис суперба және Ценхрус силиарис. Құрғақ маусымда зебралар кейде бұталардың жапырақтарын шағып немесе тамырсарықтар мен түйінді тамырларды қазып жейді. Сирек кездесетін жыртқыштарға көбінесе тоқтыларды аулайтын барыс, гепард және африкалық жабайы иттің түрлері жатады. Бакалаврлар тобы әдетте топтың шетінде жүреді, ал топ қозғалғанда, бакалаврлар соңынан ілеседі. Егер бие тоқырағанда, оны ұрықтандырған еркек оны өмір бойына өздігіне алады. Осылайша, бие жаңа гаремнің тұрақты мүшесіне айналады. Бие қартайған сайын, оның тоқырауы сыртқы еркектерге көрінбейді, сондықтан ересек биелерге бәсекелестік жоқ деуге болады. Немесе "оуг га". Квагга деген түр атауы "зебра" деген мағынаны білдіретін Хойкхой тілінен алынған және оның дауысын имитациялайды. Жыртқыш жануарды байқағанда, зебра екі буынды ескерту дауысын шығарады. Қауіптің ықтималдығы бар жерде қозғалғанда, зебра қатты шуылдайды. Ал риза болғанда, зебра одан ұзақ созылған шуыл шығарады. Еркек зебралар жарақаттанғанда қысқа, жоғары дыбысты айқайлайды, ал тоқтылар қиын жағдайға түскенде ұзақ улайды. Тоқтылардың өлімі өмірінің алғашқы жылында жоғары болады және көбінесе жыртқыштардың шабуылынан туындайды. Алайда, зебра тоқтылары гну мен хартебист сияқты түрлерге қарағанда көбірек қорғауға ие. Тоқты әдетте он бір айлық шағында емізінен айырылады, бірақ одан да ұзақ сүт соруы мүмкін. Аналық зебралар үш жасқа дейін, ал еркек зебралар бес-алты жасқа жеткенде жасырады. Жас еркек зебралар аналарымен қарым-қатынасы әлсірегеннен кейін, сіңілісінің дүниеге келуінен кейін отбасылық тобынан кетеді. Содан кейін жас айғыр басқа жас айғырларды іздеп шығады. Жас аналар басқа айғыр ұрлап алғанға дейін гаремде қалуы мүмкін. Далалық зебралар табиғатта орташа есеппен 25 жыл өмір сүреді.

Қорғау

2016 жылы Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) жазық зебраны «қатерге жақын» деп жіктеді. Сол жылғы мәлімет бойынша, жалпы саны шамамен 500 000 басқа бағаланады. Бұл түр таралған ареалында кең таралған, бірақ оның туған 17 елдің 10-ында популяциясы төмендеген. Эфиопияда, Малавиде, Оңтүстік Африкада және, мүмкін, Анголада саны тұрақты; Мозамбикте, Намибияда және Эсватиниде тұрақты немесе өсіп келеді; ал Ботсванада, Демократиялық Конго Республикасында, Кенияда, Руандада, Сомалиде, Оңтүстік Суданда, Танзанияда, Угандада, Замбияда және Зимбабведе азайып келеді. Бурундиде, Лесотода және, мүмкін, Сомалиде жойылған. Амстердамның Natura Artis Magistra бақшасындағы соңғы тұтқын квагга 1867 жылдың 9 мамырынан бастап 1883 жылдың 12 тамызында өлгенге дейін өмір сүрді, бірақ оның тегі мен өлім себебі белгісіз. 1984 жылы квагга ДНК-сы талданған алғашқы құрып кеткен жануар болды, ал «Квагга жобасы» Бурчелл зебраларын таңдап өсіру арқылы жүнінің түсі мен оған байланысты ерекшеліктерін қайта жаңартуға тырысады.

Танымал мәдениетте

Зебралар мыңдаған жылдар бойы Африка өнері мен мәдениетінде бейнеленген. Олар 20 000 – 28 000 жыл бұрынғы Оңтүстік Африкадағы (қазіргі Ботсвана, Намибия және Оңтүстік Африка) тас суреттерінде көрсетілген, бірақ елланд сияқты антилопалардай жиі кездеспейді. Зебраның жолақтары қалай пайда болғаны туралы халық аңыздары бар, олардың кейбіреулерінде оның оттан күйгені айтылады. Сан халқы зебраның осы керемет үлгісін сумен, жаңбырмен және молниямен байланыстырған. Зебра сонымен қатар әдемілікпен байланысты, сондықтан түрлі қоғамдардың әйелдері өз денелерінің көп бөлігін жолақтармен бояған. Зимбабведегі шона халқы үшін зебра – елланд, бизон, арыстан және маймылмен бірге тотемдық жануар. Зебра бір өлеңде «көктемді және жарқыраған жаратылыс» деп мақталады. Оның жолақтары ер және әйелдің бірігуін символдайды, ал Ұлы Зимбабведе зебра жолақтары қыздарды ересек өмірге дайындау үшін арналған, үйлену алдындағы мектеп саналатын домбаны безендіреді. Шона тілінде «мадуве» сөзі «зебра тотемінің әйелі/әйелдері» дегенді білдіреді және Зимбабведегі қыздарға қойылған есімдердің бірі. Зебралар батыс мәдениетінде де кездеседі. Олар жылқыға қарағанда экзотикалық балама ретінде қарастырылған; комикстердегі Шина, Джунгли патшайымы зебраға мінген күйде бейнеленген. «Жарыс жолақтары» фильмінде тұтқынға алынған зебра жылқылардан шеттетіліп, бүлікші қыздың үстінде жүреді. Зебралар «Хумба», «Арыстан корольі» және «Мадагаскар» сияқты басқа да анимациялық фильмдерде кейіпкерлер ретінде пайда болды.