Кіріспе

1812 жылғы соғыс шайқасы

Куинстон биіктігінің шайқасы 1812 жылғы соғыстағы алғашқы маңызды шайқас болды. Британдықтардың жеңісімен аяқталған бұл шайқас 1812 жылдың 13 қазанында Верхняя Канаданың (қазіргі Онтарио) Куинстон қаласының жанында өтті. Шайқас АҚШ армиясының және Нью-Йорк ополченнясының генерал-майор Стивен Ван Ренсселер басқаруымен, британ армиясының, Йорк және Линкольн ополченняларының, сондай-ақ генерал-майор Исаак Брок және одан кейін генерал-майор Роджер Хейл Шеффе басқарған Мохаук жауынгерлері арасында болды. Брок қаза болғаннан кейін Шеффе басқаруды өз қолына алды. Шайқас американдықтардың Ниагара өзенінің канадалық жағында бекініп, қыс басталар алдында жорықтарды аяқтауға жасаған әрекетінің нәтижесінде болды. Шешуші шайқас американдықтардың нашар басқарған шабуылының қырғалы болды және британдық қолбасшының қазасы тарихи маңызға ие болуы мүмкін. Нью-Йорктің Льюистон қаласында орналасқан американдықтар, сандық артықшылығына және британдық күштердің кеңінен таралуына қарамастан, британдық артиллерияның қарсы әрекеттері мен жеткіліксіз дайындықтан өткен және тәжірибесіз американдық ополченнясының тартынғандығына байланысты Ниагара өзенінен басып алу күштерінің көп бөлігін өткізе алмады. Соның салдарынан британдық күштер қосымша келді, қолдаусыз қалған американдықтарды жеңіп, оларды қарсылық көрсетуден бас тартып, тапсыруға мәжбүр етті.

Өмірбаян

Ниагара өзенінің арғы жағындағы АҚШ-тың шабуылы бастапқыда Үстіңгі Канаданың шекаралық бекіністеріне қарсы төрт бағыттан шабуыл жасау жоспарының бір бөлігі ретінде көзделген. Батыстан шығысқа қарай, бригадир генерал Уильям Халл Детройт арқылы Амхерстбургке шабуылдайтын, генерал-майор Ван Ренсселер Ниагара өзенінің арғы жағына шабуылдайтын, тағы бір көңіл аудару шабуылы Кингстонды алу үшін Сент-Лоуренс өзенінен өтіп, генерал-майор Генри Дирборн, АҚШ армиясының бас қолбасшысы, Монреальді жаулап алу үшін Шамплейн көлі арқылы басты шабуылды жасауды жоспарлаған. Осы шабуылдардың нәтижесінде колонияның мойынуын салуға және тез бейбітшілік орнатуға үміттенілген. Алайда, Үстіңгі Канадаға жасалған төрт шабуыл сәтсіз аяқталды немесе тіпті басталған жоқ. Халл Детройтте қоршауға алынып, Ұлыбританияның үндістер одағының жасауы мүмкін қырғынды қорқынышпен күтіп, Детройт қоршауынан кейін қала мен бүкіл армиясын тапсырды. Дирборн мен оның әскері Нью-Йорк штатының Албани қаласында салыстырмалы түрде жайсыз күйде болды және шабуылға асығуға ниет білдірмеді. Ван Ренсселер де Ниагара түбегіне шабуыл жасауға мүмкіндік таппады, себебі оның әскері мен жабдығы жетіспеді. Нью-Йорк штатының милициясында генерал-майор шені болғанымен, Ван Ренсселер бұрынғыда ешқашан соғыста әскерге басшылық етпеген және соғысқа қатыспаған, ол Нью-Йорк губернаторы лауазымына басты федералисттік үміткер саналды. Ван Ренсселерді ыңғайсыз жағдайдан шығару мақсатымен, Нью-Йорк губернаторы Дэниел Томпкинс Ван Ренсселердің кандидатурасын Ниагарадағы армияға қолбасшылық етуге ұсынды, ол 13 шілдеде ресми түрде қолбасшылыққа кірісті. Ван Ренсселер өзінің екінші туысы, полковник Соломон Ван Ренсселерді жеке көмекшісі етіп тағайындады. Соломон Ван Ренсселер 1794 жылы "Құлаған ағаштар" шайқасында жараланған тәжірибелі әскер және генералға кеңес берудегі бағалы көз болды.

Британдықтар

Генерал-майор Исаак Брок Жоғарғы Канаданың азаматтық әкімшісі және сондағы әскери күштердің қолбасшысы болды. Ол белсенді қолбасшы болды, Детройтті сәтті басып алу оған мақтау, «Жоғарғы Канаданың құтқарушысы» деген бедел мен рыцарьдық атақ сыйлады, алайда осы жаңалық Брок қайтыс болғаннан кейін ғана Жоғарғы Канадаға жетті. Бірақ, Квебектегі бастығы, генерал-лейтенант сэр Джордж Превост, көбірек сақтық танытты, және екеуі стратегиялық мәселелерде келіспеді. Брок Детройттен Ниагараға қайтып келді, Ниагараны кесіп өтіп, Ван Ренсселер күшейгенге дейін оны жеңіп, Нью-Йорк штатының солтүстік бөлігін басып алуды жоспарлады. Превост бұл жоспарды қабылдамады, Брокқа қорғанысқа көшуді бұйырды. Превост Броктың асығыс әрекеттерінен алаңдады, сонымен қатар британ үкіметі американдық сауда кемелеріне қатысты бірнеше жарлықтарды күштен шығарғанын, соның салдарынан соғыстың кейбір себептері жойылғанын білді. Ол бейбіт келіссөздер болуы мүмкін деп ойлады және соғыс қимылдарымен келіссөздерге кедергі келтіргісі келмеді. Ол генерал Дирборнмен келіссөздер жүргізіп, жергіліктік уақытша бітім туралы келісімге келді. АҚШ үкіметі Превосттың ұсынысын қабылдамады және Дирборнға «өз операцияларыңызды барынша күшпен жалғастыруды» бұйырды, сондай-ақ Превостқа соғыс жаңадан басталатыны туралы хабарлады. Бірақ, Вашингтон мен шекара арасындағы хат алмасу бірнеше аптаға созылды. Брок Детройтте болғанда, генерал-майор Шефф Ниагарадағы әскерлерге қолбасшылық етіп тұрды. Превосттың бұйрығымен әрекет ете отырып, Шефф 20 тамызда полковник Ван Ренсселермен бітімге келді, тіпті Превосттың бұйрығынан асып, британ әскерлері мен жабдықтаудың қозғалысын өз еркімен шектеді. Брок 22 тамызда Ниагараға оралды және бітімнің күшіне енгенін көрді. Бітім шарты екі тарапқа да өзенді ортақ су жолы ретінде пайдалануға мүмкіндік берді, ал Брок американдық күштер мен жабдықтаулардың Ван Ренсселер армиясына жеткізілуін ғана бақылай алды, бірақ оған тоқтау сала алмады. 8 қыркүйекте бітім аяқталды, сол кезде Ван Ренсселер армиясы бұрынғыдан гөрі жақсы жабдықталған болатын.

Американың ішкі даулары

Халлдың сәтсіздігіне және Дирборнның бейәрекеттігіне қарамастан, Ван Ренсселердің жағдайы мықты көрінді. 1 қыркүйекте оның қызметке жарамды, жалақысы төленбеген 691 адамы ғана болды, бірақ күштердің келуі оның әскерін едәуір арттырды. Өзінің 6000-ға жуық тұрақты әскерінен, еріктілерден және ополченнядан тұратын күштеріне қоса, Ван Ренсселер бригадалық генерал Александр Смиттың 1700 тұрақты сарбазынан тұратын күшін де басқаруға алды. Алайда, Смит, мамандығы бойынша заңгер болғанымен, тұрақты офицер ретінде Ван Ренсселердің бұйрықтарын орындаудан немесе оның шақыруына жауап беруден түбегейлі бас тартты. Смит өзінің күштерін шекараға жеткенде, Нью-Йорк штатының Буффало қаласының жанында, Ниагара өзенінің бастауында орналастырды. Ван Ренсселер негізгі күшті Льюистоннан Ниагараны кешіп, Куинстон маңындағы биіктіктерді басып алуды жоспарлады, ал Смит Ниагара фортының жанындағы өзеннен өтіп, Форт Джорджға арттан шабуыл жасауды көздеді. Бірақ Смит Ван Ренсселердің жоспарына жауап қайырмады. Қазан айының басында шабуылды жоспарлау үшін офицерлер кеңесіне шақырылған Смит жауап бермеді, тіпті кейін жіберілген хатқа да жауап бермеді. «Мүмкіндігінше жылдам» келу туралы тікелей бұйрыққа да үн қатпады. Шабуылды бастауға асыққан, ықыласты саясаткер Ван Ренсселер Смитті әскери сотқа шақырып, шайқастың басталуын кейінге қалдырмау үшін, Льюистоннан ғана шабуыл жасауды жөн көрді. Оның мақсаты – Куинстон маңында бекітілген плацдармды құру, онда ол көктемдегі науқанды жоспарлап, қысқы маусымда әскерін сақтай алатын еді. Ван Ренсселер 11 қазан күні таңғы 3-те шабуылға көшуге шешім қабылдады, тіпті полковник Ван Ренсселердің денсаулығы нашар болса да. 10 қазанда Ван Ренсселер Смитке өзінің бригадасын шабуылға дайындық үшін «барлық күшімен мүмкіндігінше тез» Льюистонға аттандыруға бұйрық берді. Смит хатты алғаннан кейін жолға шықты. Алайда, нашар ауа райынан ол Льюистонға апаратын өте қиын жолды таңдады, сол жерде тастап кетілген шарабандар «жолда тұрып қалған» күйінде көрінді. Сол дауылды ауа-райы Ван Ренсселердің әскерін де суға малып, олар кемеге отыруды күтіп тұрды. Басты қайықшылардың бірі, лейтенант Симс қайығын ескекпен суға жіберіп, әскерден қашып кетті, көптеген ескектерді өзімен бірге алып кетті. Ескектер ауыстырылған кезде шабуылды кейінге жылдыруға тура келді. Полковник Ван Ренсселер екінші рет шабуылды 13 қазанға жоспарлады. Смит 11 қазан күні сағат 10-да шабуыл кейінге қалдырылғаны туралы хабар алды. Одан кейін ол Льюистонға барудың орнына, Буффало қаласының жанындағы Блэк-Рок лагеріне қайтып келді. 12 қазанда Смит Ван Ренсселерге өзінің әскерлері 14 қазанда, кейінге қалдырылған шабуылдан бір күн өткен соң, қайтадан аттандыруға дайын болатынын жазды.

Броктың дайындамалары

Брок 11 қазанда өзеннен өтуге жасалған сәтсіз әрекет туралы хабардар болды, бірақ бұл оны басқа жердегі маңызды шабуылдан аудару үшін жасалған жалған демонстрация емес пе деп ойлады. 12 қазанда майор Томас Эванс (Форт-Джорджтегі бригада майоры) үш күн бұрын Елиоттың британдық бригтерге жасаған шабуылында тұтқындалғандарды дереу алмастыру туралы өтінішпен бітімгершілік туымен Ниагара өзенін кешіп өтті. Ол полковник Соломон Ван Ренсселермен кездесуге тырысты, бірақ полковник ауру екенін естіді. Оның орнына, ол генерал Стивен Ван Ренсселердің хатшысы деп таныстырған Тоукпен кездесті. Тоук, әдетте, Ван Ренсселердің жеке әскери хатшысы майор Джон Ловетт болған болуы мүмкін, ол бірнеше рет алмасу "ертеңнен кейін" ғана ұйымдастырылатынын айтты. Эванс осы фразаның қайталануына назар аударып, жағалаудағы бұталардың астына жасырылған бірнеше қайықтарды көрді. Ол 13 қазанда өту жоспарланғанын болжады, бірақ британдық бекініске оралғаннан кейін офицерлер кеңесі оның сөзін күлкі мен мазақпен қарсы алды. Алайда Брок Эвансты жекеге шақырып, кездесуден кейін оның айтқанына сенді. Сол күні кешке ол милицияны жинау туралы бірнеше бұйрық берді. 13 қазанда Брок Ниагарадағы штабында болды. Генерал-майор Шеффи британдықтардың негізгі күштерімен жақын маңдағы Форт-Джорджде болды. Британдықтардың басқа да жасақтары Куинстон, Чиппава және Форт-Эриде орналасқан еді.

Британдық ережелер

Квинстон ауылы тастан салынған казармадан және әрқайсысы бау-бақшалар мен шабдалы бауларымен қоршалған жиырма үйден тұратын. Екі ауылдың да тұрақты кеме тоқтау орындары болған. Квинстондағы британдық отряд 49-шы жаяу полкінің гранадерлік ротасынан (Брок бұрын оған қолбасшылық еткен) капитан Джеймс Деннис басшылығымен, капитан Джордж Чишолмның басқаруындағы 2-ші Йорк ополчениесінің (York Volunteers) фланг ротасынан және 3 фунттық "сеңбі құбырлы" зеңбірегі бар 41-ші жаяу полкінің отрядынан құралған. 49-шы полкінің жеңіл ротасы капитан Джон Уильямс басшылығымен биіктіктердегі лашықтарда орналасқан. 18 фунттық зеңбірек және миномет биіктіктің ортасында орналастырылған, ал 24 фунттық зеңбірек және каронад ауылдан бір шақырым солтүстікке қарай Вруманс-Пойнтта барбетте орналасқан, оны капитан Сэмюэл Хатт басқаратын Линкольн милициясының 5-ші полкінің ротасы күзеткен. Камерон және Хьюард капитандарының басшылығындағы Йорк ополчениесінің тағы екі ротасы солтүстікке қарай үш шақырым қашықтықтағы Браунс-Пойнтта орналасқан. 5-ші Линкольн полкінің қалған жергілікті милициясы қызметте болмаған, бірақ өте аз уақыттың ішінде жиналуға дайын тұрған.

Шеффтің шабуылы

Шеффи сағат 14:00-де Куинстонға келді және британдық әскерлерді басқаруға кірісті. Ол оған қосылу үшін қосымша күштерді шақырды, және олар келген соң, ол әскерін 5 шақырымдық қашықтыққа алып жүріп, американдық артиллериясынан қорғады. Сол жерде, капитан Ричард Буллок басқаратын 41-ші полк Чиппауадан келген қосымша колоннамен қосылды. Оның барлығында 800-ден астам сарбаз болды. Броктың басшылығымен таңертең шайқасқан күштердің қалдықтарынан басқа, оның құрамында 41-ші полктің бес ротасы және жеті ополчение (соның ішінде капитан Рунчидің Афроамерикандық ротасы) болды. Олардың қасында Суэйзидің провинциялық артиллериясына (ополчение бөлімшесі) тиесілі екі 3 фунттық зеңбірек болды, бірақ оларды 41-ші полктің лейтенанты Кроутер басқарды. Генерал Ван Ренсселер сол кезде Левистонға қайта өтуге, күш-қуатты және оқ-дәріні алға жылжытуға шешім қабылдады. Қашқындар мен адасқандар қайыққа тығылып, оны суға батыруға айналды. Льюистонда ол әскерлердің тәртіпсіз топқа айналғанын және отаршылдарды өзеннен өтуге көндіре алмағанын көрді. Содан кейін ол азаматтық қайықшыларды өзеннен өтіп, сарбаздарын Канададан алып кетуге итермелеуге тырысты, бірақ олар тіпті оған да келіспеді. Генерал келесі күні былай деді: "Менің үлкен таңғалуым, біздің қолымызда толық жеңіс болғанда, соғысқа қатыспаған әскерлердің құлшынысы толығымен басылды. Мен барлық бағытта жүріп, адамдарды өтуге шақырып, барлық мүмкіндіктерді пайдаландым, бірақ нәтижесіз болды". Ол бригадир-генерал Уодсвортқа Ниагара өзенінен өту немесе кері шегіну туралы шешімді өзіне қалдырып хабарлама жіберді, егер кері шегінуге шешім қабылданса, қайықтарды жіберуге уәде берді. Шеффидің әскері алға жылжи бастағанда, Скотт пен Уодсворт Ван Ренсселердің хабарын алды. Скотттың сөзіне сүйенсек, биіктіктегі американдық күш 125 қатарлы жаяу әскер, 14 артиллерияшы және 296 милиционерден тұрды. Шеффи дереу жалпы шабуылға көшті, британдық әскерлер залп атып, үнділердің соғыс шақыруын көтеріп, шабуылға шықты. Америкалық милиция могавктердің соғыс шақыруын естіп, өлімге қадам басқандарын сезініп, тәртіпсіз түрде, бұйрықсыз шегінді. Өзеннен өтпегендерді қарғып, генерал Уодсворт 300 сарбазымен жартастың шетінде берілді. Скотт, Тоттен және басқалары өзеннің жағалауына қарай тік жардан түсті. Адамдарын эвакуациялау үшін қайық келмегендіктен және могавк жауынгерлері екі басшысының өліміне ашуланғандықтан, Скотт қырғынды қорқынышпен күтіп, британдықтарға берілді. Бас тартуға тырысқан алғашқы екі офицерді америкалықтар өлтірді, ал Скотт жеке өзі ақ туды (әрине, Тоттеннің ақ галстугы) көтеріп көрсеткеннен кейін, могавктер бірнеше минут бойы биіктіктен өзен жағасындағы американдықтарға оқ атып жатты. Тарихшы Роберт Малкомсон бұл есептеудің қате екенін көрсетіп, британдық және канадалық әскерлердің 16 адам қаза тапқанын, 83 адам жараланғанын және 21 адам тұтқынға түскенін, ал могавк жасағынан 5 адам қаза тапқанын, 2 адам жараланғанын және 1 адам тұтқынға түскенін көрсетті. Сонымен қатар, 6 фунттық зеңбірек пен Нью-Йорк милициясы полкінің туы да қолға түсті.

Салдары

Шефф дереу уақытша бітімгершілікке ұсыныс жасады және Ван Ренсселерден жараланғандарды емдеуге хирургтарды жіберуді өтінді. Оған келісім берген соң, Бас генерал Ван Ренсселер шайқастан кейін дереу отставкаға кетті, ал Ниагарадағы аға офицерлік лауазымға оның денқоңсыл мінезі басып кіруге әрекеттенген шабуылдың сәтсіз аяқтауына себеп болған Александр Смит тағайындалды. Смит Буффалодағы өз әскерін сақтап қалды, бірақ өзінің қол астында 3000 адамы жиналғанша шабуылға көшпеуге бел буды. Ол Frenchman's Creek шайқасында толыққанды шабуылға дайындық үшін сәтті рейд ұйымдастырды, бірақ кейін Форт-Эри маңында өзеннен өтуге екі рет тырысып, сәтсіздікке ұшырады, соның салдарынан әскерлерінің наразылығын тудырды. Шабуыл жасаудан бас тартқаны үшін жалпы сынға ұшырап, көтеріліс туралы әңгімелер тараған кезде Смит лауазымында қалудың орнына Вирджиниядағы үйіне қайтып кетті. Олбэниде Ван Ренсселердің жеңілісі Генри Дирборнның әрекет етуге деген құлшынысын одан әрі азайтты. Екі әскері жеңілгеннен кейін, Дирборн үшінші әскерді басқаруға құштар болмады. Ол Оделлтаунға дейін әлсіз шабуыл жасады, бірақ ондағы жасақшылар одан әрі ілгерілеуден бас тартты. Лаколл Миллстегі бекіністің гарнизоны оның тұрақты әскерлерін оңай жеңгеннен кейін Дирборн американдық аумаққа қайта шегінді. Ол келесі жылы орнына тағайындалды, бірақ оның есебінде айтарлықтай жетістіктер болған жоқ. Жеңіліске кім кінәлі деген мәселе ешқашан шешілмеді. Стивен Ван Ренсселердің беделі оның Нью-Йорк штатының губернаторы лауазымынан Дэниел Томпкинсті ығыстыруға жасаған сәтсіз әрекетіне жеткілікті болды, содан кейін ол АҚШ Өкілдер палатасында қызмет етті. Соғыстың көп бөлігінде әскери министр болған генерал Джон Армстронг, соғыстан кейін жариялаған «1812 жылғы соғыс туралы хабарламаларында» генерал Ван Ренсселерді кінәлады. Бұл Соломон Ван Ренсселердің наразылығын тудырды, ол Армстронгты Бенедикт Арнольдпен салыстырып, кінәні лейтенант-полковник Кристиге (1813 жылдың шілдесінде табиғи себептерден қайтыс болған) жүктеді, оны батырлықсыздықпен айыптады және «барлық апаттарымыздың себебі оның сәтсіздігінде болуы мүмкін» деді. Келесі сәуірде ол Йорк шайқасында сандық артықшылығы бар американдық әскерден жеңілді. Оның азат әскерлерімен кері шегіну туралы шешімі жоғары лауазымдағы адамдар (және американдық қарсыластары) тарапынан әскери тұрғыдан дұрыс деп қабылданғанымен, ол Йорк халқына, Жоғарғы Канада Ассамблеясына және жергілікті тұрғындарға тастап кетілгендей және ренжідігендей сезім қалдырды. Ол Жоғарғы Канададағы лауазымдарынан босатылды.

Мұра

Брок монументі деп аталатын 56 метрлік бағана, Канаданың Онтарио штатындағы Куинстон қаласындағы Куинстон биіктігінің үстінде орналасқан. Бұл монумент шайқасты және онда қаза тапқан британдық генералдың есін сақтайды. Стен Роджерстің "Биіктіктегі Макдонелл" әні Джон Макдонеллдің шайқастағы рөлін еске түсіреді. Соғыстан кейін "Квинстаун" (Queenstown) шайқас құрметі екі британдық полкке берілді: 41-ші және 49-шы жаяу әскер полктері. Олардың қазіргі британдық армиядағы мұрагерлері – Корольдік Уэльс және Мылтық полктері. Канада армиясында Линкольн және Велланд полкі, 56-шы далалық артиллерия полкі, RCA, Королеваның Йорк рейнджерлері, Корольдік Гамильтон жеңіл жаяу әскері және Лорн шотландтары шайқасқа қатысқан канадалық милиция бөлімшелерінің тарихын және мұрасын жалғастыруда. Бұл полктер де КВИНСТОН шайқас құрметіне ие. Льюистон-Квинстон көпірін Королева Елизавета жолымен байланыстыратын 405-ші Онтарио тас жолы Генерал Брок атындағы саябақ деп аталады. Бұл шайқас туралы көптеген әндер жазылған. 1959 жылы Джонни Хортонның хитке айналған "Жаңа Орлеан шайқасы" әніне жауап ретінде Торонто радиостанциясы CHUM "Куинстон биіктігінің шайқасы" әнін жазды, орындаушысы – диджей Майк Дароу. "Майк Дароу және CHUMS" тобының арқасында бұл ән аймақтық хитке айналып, CHUM тізімінде 17-орынға жетті. Онтариода генерал-майор Броктың атымен бірнеше көшелер, даңғылдар, жолдар және университет аталған, сондай-ақ провинциядағы Броквилл қаласы да оның есімімен аталады.