Кіріспе

Түрлі жұмыртқа салатын ципринодонтиформ балықтардың кез келгені.

Киллифиш – түрлі жұмыртқа салатын (ұялайтын) ципринодонтиформ балықтардың кез келгені, оның ішінде Aplocheilidae, Cyprinodontidae, Fundulidae, Nothobranchiidae, Profundulidae және Valenciidae отбасылары кіреді. Барлығы 1270 түрі бар, ең ірі отбасы – Rivulidae, оған 320-дан астам түр жатады. Көптеген киллифиштердің жұмыртқалары уақытша суларда тіршілік етуге бейімделіп, ішінара кеуектену кезеңдерінде сақталып қалуға қабілетті. Көптеген түрлер осындай диапаузаға тәуелді, себебі жұмыртқалар толығымен суда болғанда бірнеше аптадан астам өмір сүре алмайды. Кейбір түрлердің ересектері, мысалы Kryptolebias marmoratus, бірнеше апта бойы судан тыс да тіршілік ете алады. Киллилердің көпшілігі шағын балықтар, ал ең үлкен түрінің ұзындығы шамамен ... сантиметрге жетеді. "Киллифиш" сөзінің шығу тегі нақты белгісіз, бірақ оның голланд тіліндегі "kil" (кішкентай арна) сөзінен шыққан болуы мүмкін. Киллифиш кейде Cyprinodontidae таксономиялық терминінің ағылшын тіліндегі баламасы ретінде қолданылса да, осы отбасыға жататын кейбір түрлердің өздерінің жекелеген атаулары бар, мысалы, pupfish (күлдіршін) және mummichog.

Аумағы мен тіршілік ету ортасы

Киллифиштер негізінен Америкадағы тұщы немесе тұзды суларда кездеседі, оңтүстікте Аргентинаға дейін, ал солтүстікте Оңтүстік Онтарио және тіпті Ньюфаундленд пен Лабрадорда таралған. Оңтүстік Еуропа, Африканың көп бөлігі (Оңтүстік Африканың Квазулу-Натал аймағына дейін), Таяу Шығыс және Азияда (шығысқа қарай Вьетнамға дейін) және бірнеше Үнді мұхиты аралдарында да түрлері бар. Киллифиштердің көпшілігі тұрақты өзендерде, көлдерде кездеседі және екі-үш жыл өмір сүреді. Мұндай киллифиштер Америкада (Cyprinodon, Fundulus және Rivulus), сондай-ақ Африка мен Азияда (Aphyosemion, Aplocheilus, Epiplatys, Fundulopanchax және Lacustricola тұқымдастары қоса алғанда) және Оңтүстік Еуропада (Aphanius) кең таралған. Бұл мекендердің кейбіреулері өте қиын жағдайға толы болуы мүмкін; Дьяволдың тесігіндегі (Cyprinodon diabolis) балықтың жалғыз табиғи мекені – Дьяволдың тесігі: кеміндегі тереңдігі бар, жер бетіндегі кішкентай тесіктен басталатын, шамамен ені бар үңгір. Кейбір мамандандырылған түрлер уақытша көлдерде және су тасқынына ұшырайтын жерлерде өмір сүреді және олардың өмір сүру ұзақтығы әдетте қысқа болады. "Жылдықтар" деп аталатын бұл түрлер тоғыз айдан артық өмір сүрмейді және қартаюды зерттеу үшін модель ретінде пайдаланылады. Мысал ретінде Африкадағы Nothobranchius туысы және Оңтүстік Америкадағы Аргентина мен Уругвайдың суық суларындағы Austrolebias-тан бастап, тропикалық Gnatholebias, Pterolebias, Simpsonichthys және Terranatos тұқымдастары келтіріледі.

Аумақтық мінез-құлық

Кейбір түрлер бірігіп жүзеді, ал көпшілігі әртүрлі дәрежеде аумақтық мінез-құлық танытады. Жұмыс істеп тұрған популяция тығыз болуы мүмкін, ал аумақтар, әсіресе өте шалшық суларда (бірнеше сантиметр су) тіршілік ететін түрлер үшін, жылдам өзгеріп отыруы мүмкін. Көптеген түрлер кішкентай өзендердегі бейтарап топтар ретінде тіршілік етеді, онда үстем аталықтар аумақты қорғайды, ал аналықтары мен жас аталықтарына аумақтан өтуге рұқсат береді. Аквариумда әр топтың аумақтық мінез-құлқы әртүрлі болады, тіпті жекелеген балықтарда да айырмашылықтар кездеседі. Аквариум жеткілікті үлкен болса, көптеген түрлер үштен артық аталық болған жағдайда топта өмір сүре алады.

Диета

Киллифиштер негізінен сулық буынтұқымдылармен, мысалы, жәндіктердің (шіркейлердің) дернәсілдерімен, су шаяндарымен және құрттармен қоректенеді. Титикака көліндегі Орестиялардың кейбір түрлері планктонды сүзіп қоректенеді. Ал, Cynolebias және Megalebias түрлері, сондай-ақ Nothobranchius ocellatus сияқтылары хищниктер болып табылады және көбінесе басқа балықтарды жейді. Америкалық флагфиш (Jordanella floridae) балдырлар мен өсімдіктердің басқа да түрлерімен, сонымен қатар су омыртқасыздарымен мол қоректенеді. Nothobranchius furzeri тез өседі, сондықтан көп тамақ қажет, демек, тамақ жетіспесе, үлкен балықтар кішкентай балықтарды жейді.

Өмір сүру ұзақтығын зерттеу

Кейбір штамдардың өмір сүру ұзақтығы бірнеше айға дейін созылады, сондықтан олар биогеронтологиялық зерттеулер үшін модель ретінде пайдаланылуы мүмкін. Африкалық түркіз балық (Nothobranchius furzeri) – тұтқындықта өсірілетін ең аз өмір сүретін омыртқалы жануар, оның өмір сүру ұзақтығы үштен тоғыз айға дейін. Nothobranchius furzeri өмір сүру ұзақтығының қысқалығына қарамастан, жасқа байланысты теломерлердің қысқаруы, теломераза активтілігінің төмендеуі немесе репликативтік қарттық белгілерін көрсетпейді. Дегенмен, липофуцин ми мен бауырда жиналады (жасқа байланысты нейродегенерациямен байланысты), және жас өскен сайын қатерлі ісіктерге шалдығу қаупі артады. Бірақ, ресвератролдың сүтқоректілерде осындай әсері байқалған жоқ. Трансгендік штаммдар жасалды және Nothobranchius furzeri геномын жобалау және CRISPR/Cas9 жүйесін қолдану арқылы дәл геномдық өңдеуге қол жеткізілді.

Үй жануарлары ретінде

Көптеген килифиштер әдемі түстерге ие, ал көптеген түрлерін аквариумда ұстау және көбейту оңай. Мысалдарды мамандандырылған қоғамдар мен қауымдастықтардан алуға болады. Жолақты панчакс (сонымен қатар "Алтын ғажайып" килифиші деп те аталады) жануарлар дүкендерінде жиі кездеседі, бірақ олармен бірге ұстайтын балықтарды таңдағанда сақтық таныту керек, себебі жолақты панчакстің аузы басынан да кең, сондықтан одан кішкентай балықтар желінеді. Флориданың оңтүстігіне тән флагфиш – жануарлар дүкендерінде тағы да жиі кездесетін килифиш түрі. Олар аквариумда балдырларды бақылауға көмектеседі. Алтын топминноу (Fundulus chrysotus) да АҚШ-та таралған және көбінесе аукциондарда қолжетімді, бірақ осы балықтар аквариумнан секіріп кетпеуі үшін күтім жасау қажет. Оларды ұстағанда, берік қақпақ пен жүзіп тұратын өсімдіктердің қабаты ең жақсы шешім.

Әдептілікті өзгертетін инфекция

Әдетте, килифиштер жыртқыштардың жеп кету қаупін азайту үшін су бетіне жақын жүзбейді. Бірақ, егер балықтардың бір түрі сорғыш құртқа шалдықса, олар су бетіне жақындап жүзеді, тіпті кейде бас-аяғымен кері жүзіп, өңделген қарнының астыңғы жағын көрсетеді. Сорғыш құрт өмірлік циклын құстардың асқазан-ішек трактісінде аяқтайды.

Токсикалық әсердің жоғары деңгейіне төзімділік

Килифиштің көптеген популяциялары мен түрдің генетикалық әртүрлілігі оған басқа түрлер қырылған аймақтарда, оның ішінде Суперфонд аймақтарында да эволюциялап, тірі қалуға мүмкіндік берді. 50-60 жылдай салыстырмалы түрде қысқа мерзім ішінде, килифиш диоксиндерге, полихлорирленген бифенилдерге (ПХБ), сынапқа және басқа да өнеркәсіптік химиялық заттарға бұрынғы қаупілі дозадан 8000 есе жоғары деңгейде төзімділік дамытты. Адаптацияланған жекелеген килифиштердің геномдары зерттелгенде, ластануға төзімді балықтарда ортақ мутациялар жиынтығы анықталды, олардың көпшілігі химиялық заттардың жасушаларға келтіретін зиянының көп бөлігіне жауапты молекулалық жолды деактивациялауға немесе тоқтатуға көмектеседі. "Дипвотер Хоризонт" мұнай төгілуінен кейін килифиштердің жағдайы салыстырмалы түрде жақсы болғаны анықталды.