Кіріспе

Құс түрі. Қанатқақ (Aythya valisineria) – суға батып жем іздейтін қаздың бір түрі, Солтүстік Америкада табылған ең ірісі.

Таксономия

Шотланд-американдық табиғатты зерттеуші Александр Уилсон 1814 жылы қаламдас үйрек туралы сипаттама берді. Туыстың атауы грек тіліндегі aithuia сөзінен шыққан, бұл Хесихий мен Аристотель сияқты авторлардың еңбектерінде айтылған, анықталмаған теңіз құсы. Valisineria түр атауы американдық валлиснерия (Vallisneria americana) жабайы сельдерейінен алынған, оның қысқы бүршіктері мен тамырсабағы көкжапырақ үйректің көбейтпейтін кезеңдегі сүйікті тағамы болып табылады. Сельдерей туысының өзі XVII ғасыр итальяндық ботанигі Антонио Валлиснеридің құрметіне аталған. Басқа тілдерде ол жай ғана ақ арқалы үйрек деп аталады; мысалы, француз тілінде morillon à dos blanc, ал испан тілінде pato lomo blanco. Мексикада оны pato coacoxtle деп атайды.

Сипаттама

Ұзындығы мен салмағы айнымалы, қанатының ұзындығы шамамен құрайды. Бұл *Aythya* туысының ең ірі түрі, көлемі жағынан үйрекке (маллард) ұқсас, бірақ одан салмақтырақ және денесі тығыз болып келеді. Батыс Нью-Йоркте қыстаған 191 аталықтың орташа салмағы ал 54 ұрғашының орташа салмағы құрады. Қанвас үйрегінің ерекше пішіндес басы және әдемі ұзын мойны бар. Ересектегі аталықтың (қарақұйрықтың) қара мускусы, қызыл қоңыр басы мен мойны, қара кеудесі, сұр арқасы, қара құйрық қауырсыны және қара қоңыр құйрығы болады. Аталықтың бүйірлері, арқасы және қарыны ақ түсті, жіңішке тарамдармен өрнектелген, бұл өрнек қанвас матасының тоқуына ұқсас, содан-ақ құстың аты осыдан шыққан. Мускусы қара түсті, аяқтары мен тырнақтары көкшіл сұр түсті. Көктемде көздің қабықшасы ашық қызыл, ал қыста сұрғылт болады. Ересектегі ұрғашының (үйректің) қара мускусы, ақшыл қоңыр басы мен мойны, қара қоңыр кеудесі және алдыңғы арқасы бар. Бүйірлері, қабырғалары және арқасы сұрғылт қоңыр түсті. Мускусы қара түсті, аяқтары мен тырнақтары көкшіл сұр түсті. Оның көлбеу пішіні оны басқа үйректерден ерекшелейді.

Диета

Кенепті үйрек негіздінен суға шомылып жем алады, кейде бетіндегі судан да жейді, көбінесе тұқымдар, бүршіктер, жапырақтар, түйірлер, тамырлар, құрлы қабықшалылар және жәндік дернәсілдерін жейді. Кенепті үйрек суға шомылуға бейімделген үлкен, торлы аяқтарына ие, ал оның мүсігі су астынан түйірлерді қазуға көмектеседі. 1930 жылдардың соңындағы зерттеулер көрсеткендей, кенепті үйрек жеген тамақтың бес бөлігінің төртеуі өсімдіктерден тұрған. 1950 жылдардың басында Чесапик шығанағында 225 000 кенепті үйрек қыстайтыны болжалды, бұл Солтүстік Америкадағы барлық популяцияның жартысын құрады. 1985 жылға қарай онда қыстайтын үйректердің саны 50 000-ға дейін азайды, яғни популяцияның оннан бір бөлігі ғана қалды. Кенепті үйректер 20 ғасырдың басында кеңінен ауланды, бірақ федералдық аңшылық ережелері қазір оларды аулауды шектейді, сондықтан аңшылықтың азаюға себеп болғаны жоққа шығарылды. Ғалымдар қазір үйректердің санының азаюына су асты өсімдіктерінің көлемінің азаюы себеп болды деген қорытындыға келді. Бүгінде популяция тұрақтап, тіпті сәл өсуде, бірақ бұрынғы деңгейге жете қоймады. Зерттеулер көрсеткендей, 1970 жылдары үйректердің рационының бес бөлігінің төртеуі Балтық молюскілерінен тұрды, олар Чесапик шығанағында кең таралған; үйректер су асты өсімдіктерінің азаюына бейімделу үшін тамақтануын өзгерте алды. Қызылбас үйректер де су асты өсімдіктерінің түйірлерімен қоректенеді, бірақ олар бейімделе алмады, сондықтан олардың саны төмен қалып отыр. Эдит Уортон 1870 жылдары Нью-Йоркте қара қарағат соусымен берілген кенепті үйректі ерекше сәнді кешкі ас ретінде сипаттайды. Кенепті үйрек, Terrapin à la Maryland сияқты, "Мэриленд тойы" мәзірінің канондық элементі болды, бұл "ондаған жылдар бойы сақталған элиталық стандарт".

Қорғау

Халық саны кең ауқымда өзгерді. 1980 жылдарығы төмен деңгейлер кенепті қаздарды ерекше қорғауға алыну тізіміне енгізді, бірақ 1990 жылдары олардың саны күрт өсті. Кенепті қаздар Солтүстік Америка далаларындағы құрғақшылыққа және батпақты жерлердің кебуіне ерекше сезімтал. Көптеген қаз түрлері, кенепті қаздар сияқты, көшпелі болып табылады, бірақ олар көбейетін жерлерін қорғау арқылы тиімді сақталады, тіпті олар көбейтілмейтін жерлерде ауланса да. Көптеген көшпелі құстарды сақтау үшін маңызды қоректену және көбейту орындарын қорғау өте маңызды.