Кіріспе

Суррей, Англиядағы жерлеу орны

Бруквуд қорымы, сондай-ақ Лондон некрополі деп белгілі, Англияның Суррей округіндегі Бруквудта орналасқан жерлеу орны. Бұл Ұлыбританиядағы ең ірі қорым және Еуропадағы ең ірі қорымдардың бірі. Қорым тарихи саябақтар мен бақтар тізілімінде бірінші санатқа жатады.

Өмірбаян

Бруквуд қорымы 1849 жылы Лондон некрополисі компаниясы (LNC) тарапынан Лондондағы қайтыс болғандарды жерлеу үшін жобаланды, сол кезде елорда өсіп келе жатқан халқына, тірі де өлгендеріне орын табуда қиындықтарға тап болды. Зиратты сәулетші Уильям Тит безендірген деген әңгіме бар, бірақ бұл күмәнді. 1854 жылы Бруквуд әлемдегі ең ірі қорым болды, бірақ қазір ондай емес. Оның алғашқы иесі 1852 жылы Парламент актісімен тіркелді, Бруквуд қорымы (солтүстік бөлігінен басқа, нонконформистерге арналған) 7 қарашада 1854 жылы Винчестер епискобы Чарльз Самнермен қасиетті деп жарияланды. Ол 1854 жылғы 13 қарашада жұртшылыққа ашылды, сол күні алғашқы жерлеулер өтті. 1857 жылы актер Джон У. Ансон актерлер мен олардың туыстарының жерлеу орны ретінде "Драмалық, ат спорты және музыкалық науқастар қоры қауымдастығы" үшін бір акр жер сатып алды. 1858 жылы Лондон некрополисі компаниясы Уокинг жазалау орындасын салу үшін үкіметке 64 акр жерді сатты.

Некрополь темір жолы

Бруквудқа бастапқыда арнайы станция – Орталық Лондонның Ватерлоо станциясының жанындағы Лондон Некрополисі темір жол станциясы арқылы темір жолмен жетуге болатын. Пойыздарда әртүрлі сыныптарға арналған жолаушылар вагондары және әртүрлі сыныптарға бөлінген табыттарға арналған вагондар болды. Поезд Оңтүстік-Батыс магистральдық желісінен бөлініп шыққан арнайы тармақпен зиратқа дейін жүрді. Бруквуд станциясының батысында бұл тармақтан бөлініс болды. Сол жерден жолаушылар мен табыттарды атқа жегілген көліктермен тасымалдады. Алғашқы Лондон Некрополисі станциясы 1902 жылы қайта орналастырылды, бірақ оның орнын баскан станция Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бомбадан зақымданғаннан кейін қиратылды. Қайғырып келгендерге бара-келу билеттері, ал қайтыс болғандарға бір жолғы билеттер сатылды. Зиратта екі станция болды: Солтүстік – конформистер үшін, Оңтүстік – англикандықтар үшін. Олардың платформалары әлі күнге дейін Теміржол даңғылы деп аталатын жол бойында сақталған. Оңтүстік-Батыс магистральдық желісін пайдалануды қалаған келушілер үшін Бруквуд станциясы 1864 жылдың маусым айынан бері тікелей қатынас ұсынып келеді. Еске алуға арналған қысқа кескіш, жол белгісі мен тақташасымен, мақсатты түрде шөп алаңына айналады және марқұмның саяхатының соңғы кезеңін еске түсіреді. 1848 жылғы холера эпидемиясы екі өнеркәсіпшіні осы биік орналасқан зиратты дамытуға итермеледі. Бастапқыда бұл жоба даулы болды. Лондон епископы бірінші, екінші және үшінші сыныптағы мәйіттерді бір вагонда тасымалдауды "жағымсыз" деп айыптады, сондықтан бұл өзгертілуі керек болды.

Бруквуд қорымы және кремация

1878 жылы LNC өзінің Бруквудтағы жерінің бір бөлігін Сент-Джон ауылының жанында Ұлыбританияның кремация қоғамына сатты, олар 1879 жылы Ұлыбританиядағы алғашқы Вокинг крематорийін сол жерге салды. LNC ешқашан өз крематорийін салған жоқ, бірақ 1910 жылы Лорд Кадоган Бруквудта салдырған мавзолейінде жерленгісі келмейтінін шешті. Зираттағы ең ірі мавзолей болған бұл ғимаратты LNC сатып алып, ыдыстарды қоюға арналған сөрелермен және нишалармен жабдықтады, содан бері оны арнайы колумбарий ретінде пайдаланды. 1945 жылдан бастап, бұрын сирек кездесетін кремация Ұлыбританияда кеңінен таралды. 1946 жылы LNC кедейлерге арналған жерлерге бөлінген нонконформист зиратының бір бөлігінде өз крематорийін салуға рұқсат алды, бірақ одан әрі іс жүзіге асырмады. Оның орнына, 1945 жылы LNC кремацияланған қалдықтарды жерлеуге арналған орманды аймақ – Glades of Remembrance құрылысын бастады. Оны 1950 жылы Гилфорд епископы Генри Монтгомери Кэмпбелл қасиеттеп берді. Мұқият түрде бейресмилік үшін жоспарланғандықтан, дәстүрлі қабір тастары мен ескерткіштерге тыйым салынды және жерлеулер тек кішкентай тастармен белгіленді. Келесі он жылдықтарда зират өзінің жеке крематорийіне ең жақын келді. Екі Бруквуд теміржол стансасы жабылғаннан кейін Оңтүстік стансасының және стансаның екі англикандық шіркеуінің айналасындағы жерлер пайдасыз болды. 1956 жылғы Лондон некрополі заңының аясында LNC пайдаланылмаған бастапқы англикандық шіркеуді крематорийге айналдыруға парламенттен келісім алды, ал жаңа шіркеуді жерлеу рәсімдеріне, станса ғимаратын табуттарды сақтауға және кремацияға келгендерге арналған демалыс бөлмесі ретінде пайдаланды. Ақша ағынымен мәселелерге тап болып, бір-бірінен кейін жаулап алу әрекеттеріне алаңдаған LNC басшылығы жоспарды іске асырмады және ғимараттар қолданыстан шықты. Станса ғимараты 1972 жылы өрт салдарынан зақымданғаннан кейін бұзылды, бірақ платформасы зақымданбады.

Бау-бақша

LNC Лондонның мәңгілікке жалғыз жерлеу орны болуын мақсат еткен. Егер олардың жоспарлары сәтті аяқталса, олардың Некрополі ұлттық маңызы бар орынға айналатынын білген. Осының салдарынан, зират лондондық қарапайым және тығыз жерлеу орындарымен және қала маңындағы жаңа, тез толып келе жатқан зираттармен салыстырғанда, әдемі болу үшін жоспарланды. LNC зиратта мәңгілік көктем атмосферасын жасауды көздеді және оған сәйкес өсімдіктерді таңдады. Солтүстік Америкадан келген мәңгі жасыл өсімдіктер жергілікті топырақта жақсы өседі деген мәлімет бұрыннан бар еді. Уокинг маңындағы дендропарктің иесі Роберт Дональд зиратқа ағаштар мен бұталар жеткізуге келісім жасады. Зират арқылы өтетін теміржол және зират ішіндегі басты жолдар алып секвойя ағаштарымен көмкерілді, бұл ағаштарды Еуропаға 1853 жылы алғаш рет әкелгеннен кейін Ұлыбританияда кең ауқымда отырғызудың алғашқы мысалы болды. Алып секвойялар (жақында қайтыс болған Веллингтон герцогының құрметіне Веллингтония деп те аталады) қатарлы, жерге магнолия, рододендрон, жағалаулық секвойя, азалия, андромеда және маймыл наны ағаштары көптеп отырғызылды, мақсат – гүлдердің көптігімен және зират бойындағы күшті гүлді хош иіспен мәңгілік жасыл кеңістік құру еді. Кейінірек LNC отырғызған көптеген басқа да ағаш түрлерімен, сондай-ақ жерлеу рәсімдеріне келгендер мен мавзолейлер маңында отырғызған өсімдіктермен зираттың бастапқы отырғызылуы толықтырылды. 1959 жылы LNC тәуелсіздігінің аяқталуынан кейін және 1985 жылы Рамазан Гүнейдің зиратты сатып алуына дейін зиратты күтіп-ұстау күрт азайды, нәтижесінде әртүрлі өсімдік түрлерінің таралуы осы кезеңде зираттың әскери емес бөліктерінің көпшілігінің жабайы табиғатқа айналуына себеп болды.

20 және 21 ғасырлар

1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, LNC "алдыңғы шептен жарақаттанып қайтып келген және кейін қайтыс болуы мүмкін сарбаздар мен теңізшілерді тегін жерлеу үшін" Соғыс министрлігіне жер сыйлауға ұсынды. Бұл ұсыныс 1917 жылға дейін қабылданбады, ол кезде зираттың бір бөлігі Лондон ауданында қаза тапқан әскери қызметшілерді жерлеу үшін пайдаланылатын Бруквуд әскери зираты ретінде бөлінді. Бұл арнайы салынған зират Екінші дүниежүзілік соғыстан қаза тапқандарды орналастыру үшін де пайда болды. Осы уақыт аралығында 141 одақтас әскери қызметкер Лондоннан шашыраңқы жерлерге жерленді, Вестминстер алаңындағы Санкт-Петер проспектісіндегі шағын медбикелер учаскесінен (Миллбанк әскери госпиталінің медбикелері жерленген) және солтүстік-батыс бұрышындағы үнділік учаскесінен (ішінде бір белгісіз сарбаз бар) басқа. Екінші дүниежүзілік соғыста 51 одақтас әскери қызметкер азаматтық зиратта жерленді, онда бес шетелдік әскери қызметкерлердің қабірлері де бар, оларға Одақтас соғыс қабірлері комиссиясы (CWGC) қосымша күтім көрсетеді. Англия королінің естелігі осында орнатылды. Оның реликвиялары жақын маңдағы Әулие Едуард шейітінің православие шіркеуінде сақталады. Лондондық Некрополь компаниясы 1959 жылы Alliance Property компаниясымен сатып алынды және 1973 жылға дейін компания біртіндеп жер мен инвестицияларынан айырылды, нәтижесінде зират тәуелсіз мекемеге айналды. 1970 жылдары зират бірнеше даму компанияларының иелігіне өтті, осы кезеңде зиратты күтіп ұстауға немқұрайлылық танылды: 1970 жылғы Cornwall Property (Holdings) Ltd, 1971 жылғы Great Southern Group, 1973 жылғы Maximillian Investments. Maximillian Investments 1975 жылғы Бруквуд зираты заңын қабылдады, ол оларға зираттың пайдаланылмаған бөліктерін сатуға рұқсат берді және бірнеше аумақ даму үшін сатылды. 1985 жылы Рамазан Гүней Бруквуд зиратын бұрынғы зират басқарушысы Д.Д.Т.Даллиден сатып алды. Сатып алу Гюнейдің Ұлыбританияның түрік-исламдық қорының төрағасы ретінде өз мүшелері үшін қолайлы жерлеу орындарын іздеуінен туындады. Бұл шешім 2012 жылы апелляциялық сотта расталды. 2014 жылы Дайан Холлидей зиратты Уокинг кеңесіне сатты, себебі Лондонның Юстон станциясында жаңа HS2 терминалы салынып жатқан еді. Бұл бұрынғы зират 1790 және 1853 жылдар аралығында пайдаланылды, ал 1878 жылы Сент-Джеймс бақшасына айналдырылды. Бұл жерлер 2017 жылы құрылыс басталғанға дейін қоғамдық саябақ ретінде пайдаланылды. 2020 жылы Уокинг кеңесі мен HS2 қалдықтардың Бруквуд зиратының оңтүстік жағындағы жаңа шалғынды жерге қайта жерленетіні туралы келісімге келгенін хабарлады. Экскьюмация және зерттеу 2018 жылдың қазан айында басталды, ал Бруквудта қайта жерлеу 2020 жылдың тамызы мен қараша айлары аралығында болды. Бұл жоба Бруквуд тарихындағы ең ірі қайта жерлеу жобасы болып саналады. Сондай-ақ, поляк (84 қабір), чех, бельгиялық (46 қабір), голланд (жеті қабір) және итальяндық (300-ден астам қабір) учаскелері бар. Рождество және Жаңа жыл күндерін қоспағанда, бұл зират жұртшылыққа дүйсенбіден жұмаға дейін таңғы сағат 8-ден күн батқанға дейін, сенбі және жексенбі күндері таңғы сағат 9-дан күн батқанға дейін ашық. Ұлыбритания 1914–1918 жылдардағы естелік ескерткіші бастапқыда 1914–1918 жылдардағы учаскенің солтүстік-шығыс шетінде орналасқан еді. Оның орнына 2004 жылы жаңа естелік ескерткіш орнатылды, қазіргі уақытта (2022 жылдың 9 ақпаны) Ұлыбританияда Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан, бірақ қабірі белгісіз 338 одақтас әскери қызметкерді еске алады. Бруквудтағы 1914–1918 жылдардағы естелік ескерткіште еске алынған құрбандардың көпшілігі – "In From The Cold" жобасы анықтаған, отбасыларының күтімінде қайтыс болған және сол кезде Комиссия еске алмаған әскерилер мен әйелдер. (Кейін қабірлері табылғандар тиісті зиратта еске алынады.) Бруквуд естелік ескерткіші зираттың канадалық бөлімінің оңтүстік шетінде орналасқан және Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан және қабірі белгісіз 3428 одақтас ерлер мен әйелдерді еске алады. Бұл Диппе және Сент-Назаир шабуылдарында қаза тапқан коммандостарды және оккупацияланған Еуропада қаза тапқан Арнайы операциялар басқармасының қызметкерлерін қамтиды. Бруквуд естелік ескерткіші сондай-ақ 199 канадалық әскери қызметкерді құрметтейді. Ескерткіш әскери зираттың ішінде, операциялар театрының жанында орналастырылған. Бруквуд (Ресей) естелік ескерткіші 1983 жылы орнатылып, 2015 жылы бұзылды. Бұл жерде Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыста Ресейде қаза тапқан және сол жерде жерленген Британдық одақтастықтың әскерлері еске алынды. Ескерткіш бастапқыда салқын соғыс кезінде бұл қабірлерге қол жеткізу мүмкін болмағандықтан орнатылды.

Бруквуд американдық зираты және мемориалы

Бұл жер азаматтық зираттың батысында орналасқан. Мұнда Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан 468 америкалық әскери қызметшісінің қабірлері және тағы 563, қабірі белгісіз болғандар еске алынған. Екінші дүниежүзілік соғысқа АҚШ-тың кіргенінен кейін американдық зират кеңейтілді, 1942 жылдың сәуірінен бастап АҚШ әскери қызметшілерін жерлеу басталды. Англияның батысында көптеген американдық әскери қызметкерлері орналасқандықтан, денелерді тасымалдау үшін Девонпорттан Бруквудқа арнайы теміржол қызметі істеді. 1944 жылдың тамызына дейін американдық әскери зиратта 3600-ден астам адам жерленді. Осы кезде жерлеу тоқтатылып, АҚШ-тың қаза тапқандары Кембридждегі американдық зиратқа жерлене бастады. АҚШ армиясының генерал-квартирмейстерінің өкілеттігімен, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бруквудта жерленген АҚШ әскерилері 1948 жылдың қаңтар-мамыр айларында эксгумацияланды. Туыстары сұрағандар АҚШ-қа қайта жерлеу үшін жіберілді, ал қалған денелер Кембридждің сыртындағы жаңа зиратқа көшірілді. Бруквуд американдық зираты сонымен қатар Ұлыбританияда қызмет етіп жатқанда өлім жазасына кесілген АҚШ әскери қызметшілерінің де жерлеу орны болды, олардың денелері Шептон Маллеттегі американдық жазалау орындарынан теміржолмен Бруквудқа жеткізілді. Олар 1948 жылы Кембриджге көшірілмеді, керісінше, Оиз Эйн американдық зиратының Е учаскесіндегі белгісіз қабірлерге қайта жерленді. (Өлім жазасына кесілгендердің бірі, Дэвид Кобб, Е учаскесіне көшірілмеді, 1949 жылы АҚШ-қа қайтарылып, Алабама штатының Дотан қаласында қайта жерленді.) АҚШ-тың соғыс қабірлерін алып тастағаннан кейін, олар жерленген жер еркін француз күштері мен итальяндық соғыс тұтқындарының зираттарына бөлінді. Оны Америка шайқас ескерткіштері комиссиясы басқарады. Жақын жерде Британдық Достастық пен басқа одақтас елдердің әскери зираттары мен ескерткіштері орналасқан.

Парси (зороастрий) зираты

Бруквуд қорымында Еуропадағы жалғыз парси/зороастрийлік зираты орналасқан. 1862 жылғы қарашада Ұлыбританияда парсилердің алғашқы қайтысының құрбаны болғаннан кейін ашылған бұл зират 1901 жылы сэр Джордж Бёрдвудтың жобалауымен парсы жұмағының дәстүрлі жоспарына сәйкес қайта жаңартылды. Кларк былай деп сипаттайды: "Зираттың ортасындағы Вадия мавзолейі жеті деңгейлі "мойынсаң тауды" бейнелейді, одан шығыс, оңтүстік, батыс және солтүстікке қарай төрт жол басталады. Жаңа құс үйі немесе От ғибадатханасы Ксеркс сарайының екі қақпасының қираған қалдықтарының үлгілеріне негізделген және бұрынғы құс үйінің орнына салынды. Егілген өсімдіктер – Персияда өсетін шөптесін өсімдіктер, гүлді бұталар мен ағаштардан тұрады". Лондон зороастрийлік қауымдастығының негізін қалаушыларының бірі Д.Х. Хакимнің 1862 жылғы қайтысы осы зираттың ашылуына себеп болды. Сондай-ақ, Үндістандағы парсилердің бас діни қызметшісі, ең жоғары дәрежелі Хуршеджи Павридің әйел қызы, Уинчестер маркграфинясының жесірі Бапсибону (1902-1995) да осында жерленген.

Орналасқан жері

Бруквуд қорымы Бруквуд теміржол станциясымен байланыстырылған және Уокинг қаласындағы Cemetery Pales-тің екі жағында орналасқан. Қорым кеңсесі Глэйдс-хаус үйінде орналасқан.