Кіріспе
Қайық түрі
Runabout – су бетінде жылдам қозғалуға арналған, төрттен сегіз адамға дейін сыйымдылығы бар шағын моторлы қайық. Әдетте 20-ден 35 футқа дейін ұзындығы келеді, демалыс, балық аулау, су шаңғысы сынды ойын-сауықтар үшін, ірі кемелерге арналған шағын қайық ретінде немесе жарыстарда қолданылады. Көбінесе кездесетін runabout түрлері – алдыңғы бөлігі биік (bow rider), орталық консольді, кабинасы бар (cuddy boat) және айналып жүретін (walkaround) қайықтар. Әлемдегі ең үлкен runabout – Pardon Me, ұзындығы 48 фут, ол Нью-Йорк штатындағы Клейтон қаласындағы Көне қайықтар мұражайына тиесілі.
Тарих
Алғашқы катерлер 1920 жылдарға дейін барып жетеді және бастапқыда 1909 жылы ұсынылған алғашқы Evinrude сияқты сыртқы моторлардың қуатын пайдалану үшін жасалған шағын, жылдам, қуатты, лакталған, ағаш қайықтар болды. Жылдамдыққа қол жеткізу үшін корпустың пішіні гидропланинг принципін ескере отырып жасалуы керек еді; гидрофойлға ұқсас конструкция қайыққа үлкен көлемде суды итерудің орнына, су бетінде жоғары жылдамдықпен сырғанауға мүмкіндік беретін еді. Көп ұзамай, тағы бір өзгеріс жасалды – рульдік басқару және тікелей рульді алмастыру, операторға ыңғайлы, алға қарап отыруға мүмкіндік берді. Қозғалтқыштарды кері бағытқа ауыстыруға арналған қашықтан басқару тұтқасы да ерте инновациялардың бірі болды. 1920 жылдардағы катерлерді жасаудағы жетекшілердің бірі – 1908 жылы Hacker Boat Company компаниясын құрған Джон Л. Хакер еді. Хакер – «V-төбе» сияқты көптеген дизайндық жаңалықтарды жасаған, кеме құрылысының новаторы болды. Оның жобалары барлық келесі катерлер үшін үлгі болып табылды. Біршама уақыттан кейін Гар Вуд пен Крис Крафттың ұқсас жоғары сапалы, лакталған ағаш катерлері де қолжетімді болды, олар кокпиттерді қорғау үшін желдеткіштермен және жылдамдыққа арналған Liberty V 12 әскери авиациялық қозғалтқыштарымен жабдықталған. Бірақ 1940 жылдардың соңында Гар Вуд қайықтарды өндіруді тоқтатты, ал 1960 жылдары Крис Крафт пластик пен стекловолокно сияқты заманауи материалдарға көшті. Hackercraft, меншік иелері бірнеше рет ауысып, өз қызметін жалғастырды. 1950-1960 жылдары итальяндық шебер Карло Рива жасаған магони ағашынан жасалған катерлер көптеген адамдар үшін Еуропаның ең жақсы үлгілері саналады. Барлық уақыттағы ең танымал Riva – Карло Риваның Aquarama Special деп аталатын дизайны еді.
Құрылыс және материалдар
Бастапқыда катерлер толығымен ағаштан жасалатын, корпус пен қаптама үшін магони, ал каркас үшін емен пайдаланылатын. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ұшақ материалдары соғыс артық қалдықтары ретінде қолжетімді болғандықтан, шағын қайықтарды жасауда алюминийді пайдалану көп ұзамай енгізілді. Су кемелерінің күтімін, құнын және салмағын азайту үшін тағы бір әдіс ретінде шыны талшығы енгізілді. Кеме жасаудың пайдалылығы мен жеке ләззаты ескеріліп, "өз қолымен жасау" (DIY) жинақталған қайықтар (Kit Boats) фанераны пайдалану арқылы да ұсынылды. 1955 жылы Крис Крафт "Фанералық катерлер бөлімін" құрды, ол жинақталған және алдын ала дайын фанералық қайықтарды сатты. 1960 жылға қарай ағаштан жасалған моторлы қайықтар сирек кездесетін болды, себебі көптеген жаңа кемелер салмақты азайту және жылдамдықты арттыру үшін, әсіресе жарыс кемелерінде, шыны талшық немесе басқа жеңіл материалдар, соның ішінде талшықты пластик материалдарды қолданды. Ағаштан қайық жасау өнері көбінесе жоғалып кетті, өйткені ол үлкен көлемде өндірісте мүмкін емес қолөнер деңгейін қажет етеді. Бір ерекшелік – Hacker Boat Company, ол Нью-Йорк штатының Джордж көлінің жағалауында магониден жасалған қайықтарды жасауды жалғастыруда. Басқа ағаш қайық жасаушылардың қатарында Graf, J Craft және Boesch бар.
Қозғалтқыш
Рунбоуттар ішкі қозғалтқыштармен, сыртқы қозғалтқыштармен, реактивтік жетегімен немесе ішкі-сыртқы (I/O) жетегімен қуатталуы мүмкін. Қозғалтқыштар бензин немесе дизельдік жүйелер болуы мүмкін. Ішкі қозғалтқыштарда қозғалтқыш блогы қайықтың корпусына бекітілген, ал қозғалтқыш валы мен винт корпустың астынан кемені қозғалтады, ал кемені басқару үшін жеке руль қолданылады. Сыртқы қозғалтқыштар – бұл басқарылатын сыртқы жетегіш моторлар, олардың құрамында қозғалтқыш блогы, байланыс механизмдері және винт бір құрылғыда орналасқан, бұл рульдің орнын басады. Сыртқы жетегіш моторлар транцемге орнатылады және қайықтың консоліндегі рульге жалғасқан қашықтан басқару жүйесі арқылы басқарылады. Ішкі-сыртқы жетегіш моторлар (немесе корпускалық жетегіш моторлар) – гибридті тип, онда қозғалтқыш блогы корпустың ішінде орналасқан және кемені басқаруға арналған бұрылатын төменгі жетегіш бөлікке қосылған, бұл сыртқы қозғалтқышқа ұқсас. Реактивтік жетегіштерде винт сорғыға орналасқан, ол корпустың астынан суды тартып, артқы жағындағы айналмалы сопло арқылы шығарады. Олар жоғары маневрлі және сайы суға төзімді, бірақ басқа нұсқаларға қарағанда үлкен қозғалтқыштарды қажет етеді және көбірек отынды пайдаланады.