Агата Кристинің «Эдгвар лордының өлімі» романы – 1933 жылғы детективтік туынды. Пуаро, Хэстингс және Джапп қатысады. Американдық актриса ажырасуға көмек сұрайды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1933 жылы Агата Кристидің "Пуаро" романы
1933 Poirot novel by Agatha Christie
«Лорд Эджвар қайтыс болды» – британ жазушысы Агата Кристидің детективтік романы. Ұлыбританияда ол 1933 жылдың қыркүйегінде Collins Crime Club баспасынан, ал АҚШ-та сол жылдың соңында Dodd, Mead and Company баспасы «Үстел басында он үш» деген атпен жарияланды. Роман кітап ретінде жарыққа шығудан бұрын, 1933 жылдың наурыз-тамыз айларында The American Magazine журналының алты санында «Үстел басында он үш» деген атаумен бөлім-бөлім жарияланды. Романда Геркуль Пуаро, Артур Гастингс және Бас инспектор Жапп кейіпкерлері бейнеленген. Лорд Эджварға үйленген американдық актриса Пуародан күйеуінен ажырасуына көмектесуін сұрайды. Пуаро оған көмектесуге келісіп, күйеуімен кездеседі. Сол кешкі асқа он үш қонақ шақырылып, ол аңызға толы болды. Ертесі күні таңертең Лорд Эджвар мен тағы бір американдық актриса өз үйлерінде өлтірілген күйде табылады. Пуаро оқиғаны тергейді. Роман Лондон мен Нью-Йоркте жақсы қабылданып, бейтаныс адамның кездейсоқ айтқан сөзінен табылган шешуші тұсының тапқырлығына назар аударылды. Кейінірек жарық көрген мақалаларда роман ақылды және ерекше деп сипатталды.
Lord Edgware Dies is a work of detective fiction by British writer Agatha Christie, published in the UK by the Collins Crime Club in September 1933 and in the US by Dodd, Mead and Company later in the same year under the title of Thirteen at Dinner. Before its book publication, the novel was serialised in six issues (March–August 1933) of The American Magazine as 13 For Dinner. The novel features Hercule Poirot, Arthur Hastings and Chief Inspector Japp. An American actress married to Lord Edgware asks Poirot to aid her in getting a divorce from her husband. Poirot agrees to help her, meeting her husband. That evening, the actress is seen at a dinner with thirteen guests, which has an associated superstition. By the next morning Lord Edgware and another American actress are found murdered, each at their own homes. Poirot investigates. The novel was well received at publication, in both London and New York, noting the clue that came from the chance remark of a stranger, calling it ingenious. A later review called it clever and unusual.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Импрессионист Карлотта Адамстың қойылымына қатысқан Геркуль Пуароға актриса Джейн Уилкинсон жүгінді. Ол күйеуі Лорд Эджвардан ажырасуды сұрауда оның көмегін сұрайды. Католик болғанмен, Пуаро келіседі, бірақ Эджвар ажырасуға келіскенін және әйеліне мұны растайтын хат жібергенін білгенде таңғалады; Уилкинсон оны алғанын жоққа шығарады. Келесі күні таңертең инспектор Жапп Пуаро мен оның досы Артур Гастингске Эджвардың өткен күні кешке Реджент-Гейттегі үйінде өлгенін, мойнына пышақпен шабуыл жасалғанын хабарлайды. Уилкинсонның сол түні күйеуіне келгенін Эджуэрдің үй қызметшісі мен хатшысы куәландырды, ал таңертеңгі газетте ол сол күні кешкі асқа қатысқаны жайлы хабарлама жарияланды, басқа қонақтар да мұны растады. Пуаро Адамстың қауіпсіздігіне алаңдай бастайды, оның Уилкинсонның кейіпкері бола алатынын еске алады. Адамс сол күні таңертең Вероналдың артық дозасынан қайтыс тапты. Жауап іздеп, Пуаро бірнеше фактіні атап өтеді: Уилкинсонның бай герцог Мертонмен танысқанға дейінгі бұрынғы жары Брайан Мартин оны аморальды адам деп сипаттайды; кешкі асқа қатысқан қонақ Дональд Росс сол түні біреудің телефон соққанын көрді; Адамс есірткісі бар алтын қапшықпен бірге бір жұп көзілдірік таққан, онда түсініксіз жазу бар; Эдгуардың туысы Рональд Марш үш ай бұрын ағасы оның жәрдемақысын тоқтатқан; Эдгуардың иелігінде болған франк сомасы үй қызметшісімен бірге жоғалып кетті. Адамстың қайтыс болғанға дейін Америкадағы әпкесіне хат жібергенін білген Пуаро оны сұрап алады. Көшірмесі телеграмма арқылы жіберіледі, Адамсқа жасырын жұмыс үшін 10 000 доллар ұсынылғанын көрсетеді. Пуаро оны Уилкинсонның кейіпкері ретінде жалдаған деп күдіктенеді. Жапп Маршты осы хатқа сүйене отырып тұтқындайды. Марш Адамсты жалдағанын немесе ағасын өлтіргенін жоққа шығарады, бірақ ол өзінің туысы Джеральдинмен бірге қылмыс түні Реджент Гейтске барғанын, онда Мартиннің үйге кіргенін көргенін, бірақ Джеральдин оған бір нәрсе алып келгенін айтпағанын мәлімдейді. Пуаро кейіннен хаттың түпнұсқасын пошта арқылы алады және онда бірнеше ерекшеліктерді байқайды. Гастингс Уилкинсон мен Росспен бірге түскі асқа қатысады, онда қонақтар Трояның Парижі туралы әңгімелейді. Уилкинсон олар француз астанасы туралы сөйлесіп жатыр деп ойлайды және сәске туралы әңгімелеуге кіріседі. Росс бұл туралы ойланып, Вилкинсонның соңғы кездесуде қаншалықты ақылды болғанын еске ала отырып, өзінің алаңдауын Гастингске жеткізеді. Кейіннен Пуароға телефон шалады, бірақ егжей-тегжейлі түсіндіре алмай тұрып, өлімге ұшырайды. Теория іздеп, Пуаро театрдан шығып бара жатқан көпшіліктің бір сөзін естіп, оны Уилкинсонның қызметшісі Эллиспен сөйлесуге итермелейді. Күдіктілерді жинап, Пуаро үш кісі өлтірудің де қылмыскері Джейн Уилкинсон екенін жариялайды. Лорд Эджварды өлтірудегі оның мотиві - Мертон герцогінің ажырасқан әйелге үйленбеуі. Алайда жесірдің жағдайы басқаша. Ол Адамсты кешкі асқа өзін таныстыруға шақырды, күйеуін өлтірді, содан кейін Адамсты өлімге әкелетін Веронал дозасымен өлтірді. Әйелдер қонақ үйде кездесуге келіп, тойдың алдында және соңында киім алмастырды. Адамстың қонақ үйден қайтуын күтіп отырғанда, Уилкинсон Адамстың мүлкінен әлі жіберілмеген хатты тауып алады және хатты өзгертіп, онда аталған соңғы адамды кісі өлтіруге айыптайды. Росс Уилкинсонның кешкі асқа қатыспағанын түсінгендіктен өлтірілді; оның грек мифологиясын білмеуі оны танытты, өйткені Адамс бұл тақырыпта білімді болғандықтан, оны кейіпке келтіре отырып, ол туралы сөйледі. Пуаро өзінің теориясына не себеп болғанын түсіндіреді: Уилкинсон күйеуінің хатын алғаны туралы өтірік айтты және Пуароны оның өлтіруіне ешқандай мотиві жоқ екенін дәлелдеу үшін пайдаланды; Адамсқа телефон арқылы қосылу олардың алдауы әлі ашылмағанын растау үшін болды; көзілдірік Эллиске тиесілі, ол және Уилкинсон қонақ үйдегі кездесулерін құпия сақтау үшін киген; алтын қапшық қастандыққа бір апта бұрын жасалды, ал жазуда Уилкинсон оны жалған атпен жасап, кейін Эллиске жіберген деп айтылғандай тоғыз ай емес; Адамстың хатында бір беттің бұрышын Уилкинсон жыртып тастады, "оның" сөзін "оның" деп өзгертіп, Адамсты жалдаған адамды білдіреді. Пуаро үй қызметшісінің жоғалған ақшаны ұрлағанын мәлімдейді; Марш оны басқа жерде жасыру үшін Реджент Гейтске кіргенін көрді; оның жоғалуы полиция басқа күдікті іздеген кезде үрейленгендіктен болды. Уилкинсон тұтқындалады және Пуароға түрмеден оның асылуы үшін аудиторияның болуын тілейтін хат жазады, таңқаларлық түрде оны жеңгеніне ашуланбайды және өкініш білдірмейді.
Attending a performance by impressionist Carlotta Adams, Hercule Poirot is approached by actress Jane Wilkinson. She requests his help in asking her husband, Lord Edgware, to divorce her. Although a Catholic, Poirot agrees but is surprised to learn Edgware has already agreed to a divorce and sent a letter to his wife confirming this; Wilkinson denies receiving it. The following morning, Inspector Japp informs Poirot and his friend Arthur Hastings that Edgware had been murdered at his home in Regent Gate the previous evening, stabbed in the neck. While Wilkinson was witnessed by Edgware's butler and his secretary visiting her husband that night, a morning newspaper reveals she attended a dinner party the same evening, and other guests confirm this. Poirot soon becomes concerned for Adams' safety, recalling she could impersonate Wilkinson. Adams is found dead that same morning from an overdose of Veronal. Seeking answers, Poirot notes a few facts: Bryan Martin, a former lover of Wilkinson before she met the wealthy Duke of Merton, bitterly describes her as an amoral person; Donald Ross, a guest at the party, witnessed her take a telephone call from someone that night; Adams possessed a pair of pince nez, along with a gold case that contained the drug, which has a puzzling inscription in it; Edgware's nephew, Ronald Marsh, had been cut off from his allowance by his uncle three months earlier; a sum of francs formerly in Edgware's possession has disappeared, along with the butler. Learning Adams had sent a letter to her sister in America before her death, Poirot makes a request for it. A copy is sent via telegram, revealing Adams was offered $10,000 for an undisclosed endeavour. Poirot suspects she was hired to impersonate Wilkinson. Japp soon arrests Marsh, based on this letter. Marsh denies hiring Adams or killing his uncle but states that he and his cousin Geraldine went to Regent Gates on the night of the murder, where he spotted Martin entering the house although Geraldine did not as she was retrieving something for him. Poirot later receives the original letter in the post and notes some oddities with it. Hastings attends a luncheon party along with Wilkinson and Ross, in which the guests talk about Paris of Troy. Wilkinson presumes they are talking of the French capital and begins discussing fashion. Ross, puzzled by this, considering how clever Wilkinson had been the last time he met her, confides his concerns to Hastings. He later telephones Poirot but is fatally stabbed before he can explain in detail. Seeking a theory, Poirot overhears a chance remark from a crowd leaving a theatre, which leads him to talk with Ellis, Wilkinson's maid. Gathering the suspects together, Poirot reveals that the killer in all three murders is Jane Wilkinson. Her motive in killing Lord Edgware is that the devout Duke of Merton would not marry a divorced woman. A widow, however, is a different matter. She recruited Adams to impersonate her at the dinner party, while she killed her husband and then killed Adams afterwards with a fatal dose of Veronal. The women met at a hotel to exchange clothing before and after the party. While waiting for Adams to return from the party, Wilkinson discovers a letter among Adams's belongings that had yet to be posted and tampers with the letter to implicate the last man it mentions for the murders. Ross was killed because he realised that Wilkinson did not attend the dinner party; her ignorance of Greek mythology gave her away, as Adams had been knowledgeable on the subject and thus talked about it while impersonating her. Poirot reveals what led him to his theory: Wilkinson lied about receiving her husband's letter and used Poirot to prove she had no motive for his murder; the telephone call to Adams was to confirm if their deception had yet to be exposed; the pince nez belong to Ellis, used in a disguise that she and Wilkinson wore to keep their hotel meetings secret; the gold case was created a week before the murder, not nine months as its inscription implied Wilkinson had it made under a false name and then sent Ellis to collect it; a corner of a page in Adams' letter was torn by Wilkinson, changing the word "she" to "he", to imply that a man hired Adams. Poirot reveals that the butler stole the missing money; Marsh had witnessed him entering Regent Gates to hide it elsewhere; his disappearance was because he panicked when the police sought another suspect. Wilkinson is arrested and writes to Poirot from prison about wishing an audience for her hanging, surprisingly evincing no anger at being foiled by him nor any remorse.
Кейіпкерлер
Геркуль Пуаро – Белгиялық әйгілі детектив. Вилкинсон күйеуінен ажырасуға көмектесуін сұрағаннан кейін іске тартылды. Капитан Хейстингс – Пуароның досы және осы істегі көмекшісі. Ол оқиғаның баяндаушысы. Инспектор Жапп – істі тергеуші офицер. Лорд Эджвар – істің алғашқы құрбаны. Зор ақшалы, қатал мінезді ағылшын лорды, өнер туындыларын жинаумен айналысады. Карлотта Адамс – Лондон мен Париж қалаларында гастрольдік сапармен жүрген американдық актриса. Белгісіз біреу Эджвардың әйелі рөлін ойнау үшін жалдады. Дональд Росс – Вилкинсон қатысқан кешкі асқа келген жас актер. Джейн Вилкинсон – әдемі, бірақ адалсыз американдық актриса және Эджвардың бұрынғы әйелі. Джеральдин Марш – Эджвардың алғашқы некесінен туған қызы. Капитан Рональд Марш – Эджвардың туысы және оның титулының мұрагері. Женевьева "Дженни" Драйвер – Адамстың Лондондағы досы. Брайан Мартин – Вилкинсонмен бірге жұмыс істеген, соңғы кезде оған ғашық болған сәтті актер. Мисс Кэрролл – Эджвардың үй шаруашылығын басқарушысы. Олтон – Эджвардың үй қызметшісі. Эллис – Вилкинсонның жаңа тұрғын үйіндегі жеке қызметшісі. Мертон герцогы – берілген англо-католик және Джейн Вилкинсонға ғашық, онымен үйленуді жоспарлап отыр. Мертон герцогинясы – Герцогтың анасы, Джейн Вилкинсонмен жасалатын некеге қарсы шығады.
Hercule Poirot The famed Belgian detective. Drawn into the case, after being asked by Wilkinson to aid her in getting a divorce from her husband. Captain Hastings Poirot's friend and assistant on the case. He is the narrator of the story. Inspector Japp The investigating officer for the case. Lord Edgware The first victim of the case. A wealthy English peer with a harsh personality, who is a noted collector of objets d'art. Carlotta Adams An American impersonator conducting a tour in London and Paris. Hired to impersonate Edgware's wife by an unknown employer. Donald Ross A young actor who attends the dinner party Wilkinson joins. Jane Wilkinson A beautiful but amoral American actress and Edgware's estranged wife. Geraldine Marsh Edgware's daughter from his first marriage. Captain Ronald Marsh Edgware's nephew and heir to his title. Genevieve "Jenny" Driver Adams' friend in London. Bryan Martin A successful actor who worked with Wilkinson and was recently in love with her. Miss Carroll Edgware's housekeeper. Alton Edgware's butler. Ellis Wilkinson's personal maid at her new accommodation. Duke of Merton A devout Anglo Catholic, and the current love of Jane Wilkinson, whom he plans to marry. Dowager Duchess of Merton The Duke's mother, vehemently opposed to his planned marriage to Jane Wilkinson.
Басқа атау
Лорд Эджвар қайтыс болады, сондай-ақ "Тринадцать за ужином" деп те аталады. Бұл екінші атау, американдық басылымдарда қолданылған, он үш адаммен кешкі асқа отыру, бірінші кететін адамға бақытсыздық әкеледі деген сенімнен туындайды. Карлотта Джейн Уилкинсон рөлін сомдаған кешкі асқа шақырылған он төрт адамның орнына, күтпеген жағдайда бір қонақ келмеді, нәтижесінде он үш адам отырды. Бұл сенім жас актер Дональд Росске ауыр тиеді, бірақ ол үшін де, Джейн Уилкинсон үшін де, және оның рөлін сомдаған адам үшін де салдарына жетеді.
Lord Edgware Dies is alternatively titled Thirteen at Dinner. This second title, used on American editions, arises from a superstition that sitting down thirteen to dinner means bad luck to the person who first leaves the table. The dinner at which Carlotta successfully impersonated Jane Wilkinson had an unexpected missing guest, leaving them thirteen instead of the invited fourteen. The superstition weighs heavily on young actor Donald Ross, but plays out for both him and Jane Wilkinson, and her impersonator.
Әдеби мәні және қабылдануы
1933 жылдың 21 қыркүйегіндегі "Таймс" әдеби қосымшасы кітапты жағымды бағалап, "оның дұрыс жолға түсуіне көшедегі бейтаныс адамның кездейсоқ айтқан сөзі себеп болды" деп жазды. Бірақ үш осындай құбылыс ең керемет детективтің де күшін басып тастауы мүмкін, сондықтан оның сәттілігіне ренжімейміз. Исаак Андерсон 1933 жылдың 24 қыркүйегінде жарық көрген "Нью-Йорк Таймс" кітап шолуындағы мақаласын былай аяқтады: "Бұл оқиға өте тапқыр қылмыстық жұмбақ пен одан да тапқыр шешімді Агата Кристиге тән шеберлікпен көрсетеді". Роберт Барнард: "Кристидің әдеттегі тақырыбынан өзгеше әлеуметтік/көркемдік ортаны бейнелейді: аристократтар, актрисалар, қоғамдық қайраткерлер, бай еврейлер. Антисемитизм ертедегі триллерлерге қарағанда жұмсақ болғанымен, жағымсыз әсер қалдырады (осы кітабында ғана осы мәселе көтеріледі). Басқа жағынан, кітап ақылды әрі ерекше, Гастингс пен Пуароның қарым-қатынасы бұрынғыдан да жақсы бейнеленген".
The Times Literary Supplement of 21 September 1933 reviewed the book positively, commenting on the fact that "it was the chance remark of a stranger in the street that put him on the right track. Three such murders, however, are enough to tax the powers of the most superhuman sleuth, and we do not grudge him one stroke of good fortune." Isaac Anderson concluded his review in the 24 September 1933 issue of The New York Times Book Review by saying, "This story presents a most ingenious crime puzzle and a still more ingenious solution, all set forth with the consummate skill of which Agatha Christie is mistress." Robert Barnard: "Deals with a social/artistic milieu rather off Christie's usual beat: aristocrats, actresses, socialites, rich Jews. The anti Semitism is more muted than in the early thrillers, but still leaves a nasty taste (this is the last book in which it obtrudes). Otherwise clever and unusual, with the Hastings/Poirot relationship done less crudely than usual."
Басқа шығармаларға сілтеме
19-тарауда Мертон герцогинясы Пуароға Леди Ярдли оны туралы айтқан екенін айтады. Леди Ярдли бұрын "Пуаро тергейді" жинағындағы "Батыс жұлдызының шытырман оқиғасы" деген қысқа әңгімеде кездескен болатын.
In chapter 19, the Duchess of Merton tells Poirot that Lady Yardly had told her about him. Lady Yardly had previously appeared in the short story, "The Adventure of the Western Star" from the Poirot Investigates collection.
Нақты тарихқа, географияға және қазіргі ғылымға сілтемелер
Карлотта Адамстың кейіпкері американдық драматург Рут Дрейперге (1884–1956) негізделген. Кристи өзінің автобиографиясында былай дейді: "Мен оның қаншалықты тапқыр екенін және оның мінезін сомдау өнерін қаншалықты жақсы орындағанын ойладым; ол өзін келекелеуші әйелден соборда тізе бүгіп отырған шаруа қызына дейін керемет түрлендіре білді. Ол туралы ойлау мені «Лорд Эджвардың өлімі» кітабына жетеледі." Дрейпер «Сырлы мистер Квин» (1930) жинағында жарияланған «Өлі Арлекин» әңгімесіндегі кейіпкерге де шабыт берді, онда кейіпкер Аспасия Глен деп аталды және ол құрбан болған емес, кісі өлтірушінің серігі болды. 7-тарауда Бас инспектор Жапп 1753 жылы Лондонда болған Элизабет Каннинг ісін айтады. Бұл нақты адам ұрлау оқиғасы болды. Оқиға сол кезде құрбанның айтқандары мен күдіктілердің кінәсіздік дәлелдерінің үйлеспеуіне байланысты қызу талқылау тудырды. Жапп осы істі еске алу себебі – күдіктінің бір уақытта екі түрлі жерде көрінуі. Роман бойынша, Леди Эджуэр сол уақытта құрбанға бара жатқанда кешкі асқа да қатысқан. Сол сияқты, Каннинг ісінде күдікті Мэри Сквайрс, Элизабет Каннингтің оны тұтқындаған уақытында саяхаттап жүргені көрінді.
The character of Carlotta Adams was based on the American dramatist Ruth Draper (1884–1956). In her Autobiography, Christie says, "I thought how clever she was and how good her impersonations were; the wonderful way she could transform herself from a nagging wife to a peasant girl kneeling in a cathedral. Thinking about her led me to the book Lord Edgware Dies.” Draper was also the inspiration for a character in the short story The Dead Harlequin, published in The Mysterious Mr. Quin (1930), where the character was called Aspasia Glen and was the murderer's accomplice, rather than the victim. In Chapter 7, Chief Inspector Japp mentions the Elizabeth Canning case which was a real kidnapping case that occurred in London in 1753. The case created a sensation at the time due to the inconsistencies in the victim's declarations and the alibis of the perpetrators. Japp mentions this case due to the peculiar fact that the suspect was seen at two places at the same time. In the novel Lady Edgware was seen at a dinner party at the same time that she was also seen visiting the victim. Similarly, in the Canning case the suspect, Mary Squires, was seen travelling at the time that Elizabeth Canning said that she had been imprisoned by her.
Радио
Джон Моффат Майкл Бэйкуэллдің сценарийімен және Эйнд Уильямстың режиссерлігімен жасалған BBC Radio 4 радиоспектаклінің бес бөлімінде Пуаро рөлінде ойнады. Сондай-ақ, капитан Гастингс рөлінде Саймон Уильямс, ал Джейн Уилкинсон рөлінде Никола Паджетт ойнады.
John Moffatt starred as Poirot in a five part BBC Radio 4 adaptation by Michael Bakewell directed by Enyd Williams and also starring Simon Williams as Captain Hastings and Nicola Pagett as Jane Wilkinson.
Фильм
Роман алғаш рет 1934 жылы Генри Эдвардс режиссерлік еткен «Реал Арт Продакшнс» үшін 80 минуттық фильм ретінде бейімделді. Бұл фильм Остин Тревордың «Алиби» (1931) және «Қара кофе» (1931) фильмдеріндегі рөлдерінен кейін Поаро рөлінде ойнаған үшінші туындысы болды.
The novel was first adapted in 1934 as an eighty minute film directed by Henry Edwards for Real Art Productions. The film was the third to star Austin Trevor in the role of Poirot after his appearances in Alibi and Black Coffee, both in 1931.