Кіріспе

Чарльз Дарвиннің 1859 жылғы эволюция теориясына дейінгі зоология тарихы, жануарлар әлемін ежелгі заманнан бері қазіргі күнге дейінгі ұйымдасқан зерттеуді қамтиды. Зоология жеке тұтас ғылым ретінде кейін қалыптасса да, оның жүйелі зерттеулері ежелгі грек-рим әлемінде Аристотель мен Галеннің еңбектерінде көрінеді. Бұл еңбектер орта ғасырларда ислам медицинасы мен ғылымының арқасында дамыды, ал олардың жұмыстарын Еуропалық ғалымдар, мысалы Альбертус Магнус одан әрі кеңейтті. Еуропалық Ренессанс және жаңа заман кезеңінде зоологиялық ойлау, эмпиризмге деген жаңа қызығушылық пен көптеген жаңа организмдердің ашылуының нәтижесінде Еуропада революцияланды. Бұл қозғалыста анатомист Везалий және физиолог Уильям Харви, тәжірибе мен мұқият байқаулар арқылы, сондай-ақ Карл Линней мен Буффон сияқты табиғатты зерттеушілер, тіршілік әртүрлілігін, қазба қалдықтарын, организмдердің дамуын және мінез-құлқын жіктеуді бастады. Микроскоптың ашылуы бұрын белгісіз микроорганизмдер әлемін ашты, жасуша теориясының негізін қалады. Механикалық философияның дамуына жауап ретінде табиғи теологияның маңыздылығы артып, табиғи тарихтың дамуына ықпал етті (бірақ бұл дизайнға қатысты аргументті күшейтті). 18 және 19 ғасырларда зоология кәсіби ғылыми салаға айналды. Александр фон Гумбольдт сияқты саяхатшы-табиғатты зерттеушілер организмдер мен олардың ортасы арасындағы өзара әрекеттестікті және географияға байланысты осы қарым-қатынастың қалай дамитынын зерттеді, бұл биогеография, экология және этиологияның негізін қалады. Табиғатты зерттеушілер эссенциализмді қабылдамай, түрлердің жойылуы мен өзгергіштігінің маңыздылығын қарастыра бастады. Жасуша теориясы өмірдің негізгі принциптеріне жаңа көзқарас ұсынды. Бұл жетістіктер, сондай-ақ эмбриология мен палеонтологияның нәтижелері Чарльз Дарвиннің табиғи іріктеу арқылы эволюция теориясында біріктірілді. 1859 жылы Дарвин органикалық эволюция теориясын жаңа негізге қойды, эволюция процесін ашқаннан кейін, оның жүзеге асырылғанына дәлелдер келтірді.

Ғылыми-зерттеуге дейінгі зоология

Алғашқы адамдар жануарлар туралы білімге ие болған және оны тірі қалу мүмкіндігін арттыру үшін ұрпақтан-ұрпаққа жеткізген болуы керек. Бұл адам және жануарлар анатомиясы туралы жүйесіз білімді, сондай-ақ жануарлар мінез-құлқының кейбір ерекшеліктерін (мысалы, көші-қон жолдары) қамтыған болуы мүмкін. Адамдар шамамен 10 000 жыл бұрын болған неолиттік революция кезінде жануарлар туралы одан да көп білім алды. Адамдар мал өсіруге көшкенде және ежелгі Египет сияқты өркениеттерде аңшы-жинақшылардың орнына фермерлерге айналғанда жануарларды қолға үйретті.

Ежелгі шығыс мәдениеттері

Месопотамия, Үндістан және Қытайдың ежелгі мәдениеттері, басқаларының арасында, Сусрута мен Чжан Чжунцзин сияқты танымал хирургтар мен табиғаттану студенттерін өндірді, бұл табиғи философияның тәуелсіз және күрделі жүйелерін көрсетеді. Б.з.д. 4 ғасырдағы Чжуанцзи сияқты даосистік философтар эволюцияға қатысты идеяларды білдірді, мысалы, биологиялық түрлердің өзінің бекігендігін жоққа шығарып, түрлердің әртүрлі ортаға жауап ретінде әртүрлі қасиеттерді дамытқандығын болжады. Ежелгі Үндістанның Аюрведа дәстүрі тәуелсіз түрде үш дозаның (юмор) тұжырымын дамытты, бұл ежелгі грек медицинасының төрт дозасына ұқсас, бірақ Аюрведа жүйесі дененің бес элементтен және жеті негізгі тінден тұратыны сияқты қосымша күрделіліктерді қамтыды. Аюрведа авторлары тірі организмдерді туу әдісіне қарай (анадан, жұмыртқадан, ылғал мен жылудан және тұқымнан) төрт санатқа бөліп, ұрықтың қалыптасуын егжей-тегжейлі түсіндірді. Олар сондай-ақ адам денесін жарып қарауға немесе жануарларға тірідей тәжірибе жасауға көшпестен хирургия саласында маңызды жетістіктерге қол жеткізді. Ең ерте Аюрведа трактаттарының бірі – б.з.д. 6 ғасырда Сусрутаға жатқызылған Сушрута Самхита. Бұл сонымен қатар 700 дәрілік өсімдік, 64 минералдық және 57 жануарлық препараттарды сипаттаған алғашқы фармакопея болды. Дегенмен, қазіргі зоологияның тамыры көбінесе ежелгі грек философиясының діни емес дәстүріне жетеді.

Ежелгі грек дәстүрлері

Сократқа дейінгі философтар өмір туралы көптеген сұрақтар қойды, бірақ олардың нақты зоологиялық қызығушылық тудыратын жүйелі білімі шамалы болды. Дегенмен, атомшылдардың өмірді тек физикалық заңдармен түсіндіру әрекеттері зоология тарихы бойында мерзімімен қайталанып отырды. Алайда, Гиппократ және оның ізбасарларының медициналық теориялары, әсіресе дене сұйықтықтары туралы ілім, ұзаққа соқтырып әсер етті.

Аристотель

Философ Аристотель биология ғылымын өзінің метафизикалық принциптері мен байқауларына негіздеп қалады. Ол метаболизм, температураны реттеу, ақпаратты өңдеу, ұрықтың дамуы және мұрагерлік процестері туралы теориялар ұсынды. Ол табиғатты, әсіресе Лесбостағы теңіздегі жануарлардың мінез-құлқы мен ерекшеліктерін егжей-тегжейлі зерттеді. Ол 540 жануар түрін жіктеді және кем дегенде 50-ін тілді. Аристотель және одан кейінгі 18 ғасырға дейінгі дерлік барлық батыс ғалымдары тіршілік иелері өсімдіктерден бастап адамға дейін кемелділіктің сатылап өсу шкаласында орналасқан деп сенді: scala naturae немесе Ұлы тіршілік тізбегі.

Эллиндік зоология

Птолемейлер тұсындағы эллиндік кезеңдегі бірнеше ғалым, әсіресе Халкидондық Герофил мен Хиостың Эрастраты Аристотельдің физиологиялық еңбектерін толықтырып, жаңартты, тіпті тәжірибелік дисекциялар мен тірі организмдегі хирургиялық араласулар жасады. Клавдий Гален медицина мен анатомия саласындағы ең беделді ғалымға айналды. Лукреций сияқты көне заманғы атомшылардың кейбіреуі өмірдің барлық құбылысы жоспарлы түрде немесе мақсатты түрде пайда болды деген телеологиялық Аристотельдік көзқарасқа қарсылық білдіргенімен, телеология (және христиан дінінің пайда болуынан кейін табиғи теология) 18-19 ғасырларға дейін биологиялық ой-пікірдің басты бағыты болып қала берді.

Ортағасырлық және ислам зоологиясы

Рим империясының құлдырауы көптеген білімнің жоғалуына немесе жойылуына әкелді, алайда дәрігерлер Аристотель дәстүрінің көптеген аспектілерін оқыту және тәжірибеде пайдалана берді. Византия және ислам әлемінде Аристотельдің көптеген еңбектері араб тіліне аударылып, Ибн Сина (Авиценна) және Ибн Рушд (Аверроес) сияқты ғалымдар оларға түсіндірмелер жазды. Исламның алтын ғасыры кезеңінде, 8-13 ғасырлар аралығында, орта ғасырлық мұсылман дәрігерлері, ғалымдары мен философтары зоологиялық білімге маңызды үлес қосты. Араб ғалымы әл-Жахиз (781–869) тіршілік үшін күрес сияқты эволюцияның алғашқы идеяларын сипаттады. Ол сондай-ақ тағамдық тізбек идеясын ұсынды және экологиялық детерминизмнің ерте жақтасы болды. Кейінгі орта ғасырларда, Хилдегард Бинген, Альберт Магнус және Фредерик II сияқты еуропалық ғалымдар табиғаттану канонын кеңейтті. Магнустың "De animalibus libri XXVI" еңбегі – қазіргі заманға дейін жарық көрген зоологиялық байқаулардың ең толық зерттеулерінің бірі.

Анатомиядан жүйелі таксономияға

Қайта өрлеу дәуірі коллекционерлер мен саяхатшылардың дәуірі болды, көптеген әңгімелер тірі немесе сақталған үлгілер Еуропаға әкелінгенде шындыққа сай дәлелденді. Содан кейін заттарды жинақтау арқылы тексеру жиірек болды, анекдоттарды жинақтаудың орнына, ал ғалымдар мұқият байқаудың жаңа қабілетін дамытты. Қайта өрлеу дәуірі эмпирикалық табиғаттану тарихы мен физиологияға қызығушылықты арттырды. 1543 жылы Андреас Везалий мәйіттерді диссекциялауға негізделген «De humani corporis fabrica» атты еңбегімен батыс медицинасының заманауи дәуірін ашты. Везалий физиология мен медицинадағы схоластиканы эмпиризммен біртіндеп алмастырған анатомистердің алғашқысы болды, ол авторитет пен абстракт ойлаудан гөрі бірінші қол тәжірибесіне сүйенді. Жануарлар туралы естелік және бейнелі білімді біріктіретін жанр – бестиариялар да жетілдірілді. Конрад Гесснердің ірі зоологиялық еңбегі «Historiae animalium» 1551–1558 жылдары Цюрихте төрт томдық болып жарық көрді, ал бесіншісі 1587 жылы шығарылды. Оның еңбектері қазіргі заманғы зоологияның бастауы болды. Басқа ірі жұмыстарды Уильям Тернер, Пьер Белон, Гийом Ронделе және Улисс Альдрованди жазды. Альбрехт Дюрер мен Леонардо да Винчи сияқты суретшілер, көбінесе табиғаттанушылармен жұмыс істеген, сонымен қатар жануарлар мен адамдардың денелеріне қызығушылық танытып, физиологияны егжей-тегжейлі зерттеді және анатомиялық білімнің өсуіне үлес қосты. 17 ғасырда жаңа ғылымдардың жақтастары, байқау мен тәжірибе арқылы табиғатты зерттеушілер өзара қолдау мен пікір алмасу үшін академиялар немесе қоғамдар құрды. Еуропалық академиялардың ең алғашқысы, Academia Naturae Curiosorum (1651) өсімдіктер мен жануарлардың құрылымын сипаттау мен суреттеумен шектелді; он бір жылдан кейін (1662) Лондон Корольдік қоғамы корольдік жарғымен құрылды, ол он жеті жыл бұрын (1645 жылдан бастап) атаусыз немесе тұрақты ұйымсыз болған. Біраз уақыттан кейін Париж ғылым академиясын Людовик XIV құрды. Линней түрлерді жобаланған иерархияның өзгермейтін бөліктері ретінде қарастырған кезде, 18-ғасырдың басқа бір ұлы табиғаттанушысы, Жорж Луи Леклер, Конт де Буффон түрлерді жасанды категориялар ретінде қарастырды және тірі формалар икемді, тіпті ортақ тектің мүмкіндігін де ұсынды. Эволюция танылмаған дәуірде жазғанымен, Буффон эволюциялық ойдың тарихындағы маңызды тұлға; оның «трансформациялық» теориясы Жан Батист Ламарк пен Чарльз Дарвиннің эволюциялық теорияларына әсер етті. Ғылыми зерттеулер дәуірінен бұрын табиғаттанушылар биологиялық әртүрліліктің ауқымы туралы аз білген. Жаңа түрлерді табу, сипаттау және үлгілерді жинау ғалымдардың құмарлығына айналды, ал кәсіпкерлер үшін табысты кәсіпорын болды; көптеген табиғаттанушылар ғылыми білім мен оқиғалар іздеу үшін бүкіл әлемді аралады. Везалийдің жұмысын әлі тірі денелердегі (адамдар мен жануарлар) эксперименттерге дейін кеңейтіп, Уильям Харви қанның, тамырлар мен артериялардың рөлін зерттеді. Харвидің 1628 жылғы «De motu cordis» Гален теориясының аяқталуының басталуы болды, ал Санторио Санторионың метаболизмді зерттеулерімен қатар физиологияға сандық тәсілдердің ықпалды моделі ретінде қызмет етті.

Микроскоптың әсері

17 ғасырдың басында зоологияның микроскопиялық әлемі ашыла бастады. 16 ғасырдың соңынан бері бірнеше линза жасаушылар мен табиғат зерттеушілер қарапайым микроскоптар жасап келді, ал Роберт Гук 1665 жылы өзінің құрама микроскопы арқылы жасаған байқауларына негізделген «Micrographia» атты еңбегін жариялады. Бірақ 1670 жылдары Антони ван Левенгук линза жасау технологиясын жетілдіріп, бір линза арқылы 200 есе үлкейтуге қол жеткізгеннен кейін ғалымдар сперматозоидтар, бактериялар, инфузориялар және микроскопиялық өмірдің ерекшелігі мен алуантүрлілігін ашты. Ян Свамердамның ұқсас зерттеулері энтомологияға жаңа қызығушылық туғызып, микроскопиялық диссекция және бояу әдістерінің негізін қалады. Әйгілі кітаптағы топан су туралы пікір таласы палеонтологияның дамуына ықпал етті; 1669 жылы Николас Стено тірі организмдердің қалдықтары қалай шөгінді қабаттарында сақталып, минералдану арқылы қазба жәндіктерге айналатыны туралы мақала жариялады. Стеноның қазбалану туралы идеялары табиғат зерттеушілер арасында кеңінен таралғанмен, барлық қазбалардың органикалық тегі 18 ғасырдың соңына дейін барлық натуралистер тарапынан қабылданбады, себебі жердің жасы және жойылу сияқты мәселелер бойынша философиялық және діни пікір таластар болды. Микроскопияның жетістіктері биологиялық ой-өріске де зор әсер етті. 19 ғасырдың басында көптеген биологтар жасушаның маңыздылығын атап көрсетті. 1838 және 1839 жылдары Шлейден мен Шван (1) организмдердің негізгі құрылымдық бірлігі – жасуша, (2) әрбір жасуша тіршіліктің барлық белгілеріне ие деген идеяны қолдады, бірақ олар (3) барлық жасушалар басқа жасушалардың бөлінуінен пайда болады деген пікірге қарсы болды. Алайда, Роберт Ремак пен Рудольф Вирховтың жұмыстарының нәтижесінде 1860 жылдары көптеген биологтар жасуша теориясы деп аталған үш қағиданың барлығын қабылдады.

Түрлердің пайда болуы туралы

19 ғасырға дейін зоологияның саласы негізінен физиологияға, форма мен функция мәселелерін зерттеген салаға, және табиғи тарихқа, тіршіліктің әртүрлілігімен, тірі организмдердің өзара әрекеттесуімен және тірі мен тірі емес арасындағы қарым-қатынастармен айналысқан салаға бөлінді. 1900 жылға қарай бұл салалардың көпшілігі біртіндеп үйлесіп, ал табиғи тарих (және оның серігі – табиғи философия) көбінесе цитология, бактериология, морфология, эмбриология, география және геология сияқты мамандандырылған ғылыми пәндерге уступил. 19-ғасырдың басында табиғат зерттеушілерінің кең саяхаттары тірі организмдердің әртүрлілігі мен таралуы туралы мол мәліметтерді әкелді. Александр фон Гумбольдттың еңбегі ерекше маңызға ие болды, ол организмдер мен олардың ортасы арасындағы қарым-қатынасты (яғни табиғи тарих саласын) табиғи философияның (яғни физика мен химияның) сандық тәсілдерін қолдана отырып талдады. Гумбольдттың жұмысы биогеографияның негізін қалады және көптеген ғалымдарға шабыт берді. Геологияның дамуы да табиғи тарих пен табиғи философияны жақындастырды; Жорж Кувье және басқалар 1790-шы жылдардың соңы мен 19-шы ғасырдың басында салыстырмалы анатомия мен палеонтологияда үлкен жетістіктерге жетті. Тірі сүтқоректілер мен қазба қалдықтарын мұқият салыстырып, баяндамалар мен мақалалар жазған Кувье, қазбалардың әлемнің басқа жерлерінде әлі де тірі түрлердің қалдықтары емес, жойылып кеткен түрлердің қалдықтары екенін анықтауға қол жеткізді. Гидеон Мантелл, Уильям Бакланд, Мэри Аннинг және Ричард Оуэн сияқты ғалымдар тапқан және сипаттаған қазбалар тіпті тарихқа дейінгі сүтқоректілердің алдында «қоқыс терілілер дәуірі» болғанын анықтауға көмектесті. Бұл жаңалықтар көпшіліктің қызығушылығын оятты және Жердегі тіршіліктің тарихына назар аударды. Чарльз Дарвин Гумбольдттың биогеографиялық тәсілін, Лайелдің біркелкілік геологиясын, Томас Мальтустың халық санының өсуі туралы еңбектерін және өзінің морфологиялық білімін біріктіре отырып, табиғи іріктеу негізінде эволюциялық теорияны жасады; ұқсас дәлелдер Альфред Рассел Уоллесті дербес түрде сол қорытындыға жеткізді. Чарльз Дарвиннің табиғатқа деген ерте қызығушылығы оны бес жылдық сапарға алып шықты, ол оны көрнекті геолог ретінде таныстырды, оның байқаулары мен теориялары Чарльз Лайелдің біркелкілік идеяларын қолдады, ал сапар туралы жазған күнделігі оны танымал автор ретінде мәшһүр етті. Саяхатында жинаған жануарлар мен қазбалардың географиялық таралуына таңғалып, Дарвин түрлердің өзгеруін зерттей бастады және 1838 жылы табиғи іріктеу теориясын тұжырымдады. Ол өз идеяларын бірнеше ғалымдармен талқылағанмен, оған кең көлемді зерттеулер жүргізу үшін уақыт қажет болды, ал оның геологиялық жұмысы басымдыққа ие болды. Ол 1858 жылы теориясын аяқтауға жақын тұрғанда, Альфред Рассел Уоллес оған сол идеяны сипаттайтын мақала жіберді, бұл олардың екі теориясының бірден бірлесіп жариялануына себеп болды. Дарвиннің 1859 жылғы 24 қарашада жарық көрген «Түрлердің шығу тегі» атты еңбегі ғылыми әдебиеттегі маңызды туынды болды және эволюциялық биологияның негізін қалады.