Құдайдың бұйрығы және мораль: Метаэтикалық теория

Кіріспе

Құдайлық бұйрық теориясы (теологиялық волонтаризм деп те аталады) – моральдық тұрғыдан жақсы әрекеттің мәртебесі Құдайдың бұйрығына сәйкес келетінін ұсынатын метаэтикалық теория. Бұл теорияда мораль Құдайдың өсиеттерімен анықталады және адамның моральды болуы үшін Құдайдың өсиеттерін орындауы қажет. Ежелгі және қазіргі заманғы монотеистік және политеистік діндердің жақтастары Құдайдың өсиеттерінің моральды құндылықтарды қалыптастырудағы маңыздылығын жиі мойындаған. Теорияның көптеген нұсқалары ұсынылған: тарихи тұрғыдан алғанда, Әулие Августин, Дунс Скот, Уильям Окхэм және Серен Кьеркегор сияқты тұлғалар құдайлық бұйрық теориясының әртүрлі нұсқаларын ұсынды; соңғы кезде Роберт Мерриью Адамс Құдайдың шексіз мейірімділігіне негізделген «өзгертілген құдайлық бұйрық теориясын» ұсынды, онда мораль дұрыс және бұрыс туралы адамның түсініктерімен байланысты. Пол Копан теорияны христиандық көзқарас тұрғысынан қолдады, ал Линда Тринкаус Загзебскидің құдайлық мотивация теориясы Құдайдың бұйрықтары емес, Құдайдың ниеттері моральдің бастауы деп санайды. Құдайлық бұйрық теориясына семантикалық қарсылықтар айтылды; философ Уильям Уэйнрайт Құдайдан бұйрық алу мен моральдық міндеттілік бірдей мағынаға ие емес деп, бұл міндетті анықтауды қиындатады деп есептеді. Ол сондай-ақ, құдайлық бұйрық теориясы бойынша мораль үшін Құдайды білу қажет болғандықтан, атеистер мен агностиктер моральды бола алмайды деп мәлімдеді; ол мұны теорияның кемшілігі деп қарады. Басқалар бұл теорияны модальдық тұрғыдан сынға салып, тіпті Құдайдың бұйрығы мен мораль осы әлемде сәйкес келсе де, басқа мүмкін әлемдерде олай болмауы мүмкін деп таластады. Сонымен қатар, Платон алғаш ұсынған (политеистік грек дінінің аясында) Эвтифрон дилеммасы моральдың өзінің кездейсоқтығына немесе моральға Құдайдың қатысының болмауына әкелуі мүмкін дилемманы ұсынды. Құдайлық бұйрық теориясы Құдайдың шексіз мейірімділігімен, моральдық автономиямен және діни плюрализммен үйлеспейтіндігі үшін де сынға ұшырады, бірақ кейбір ғалымдар теорияны осы сын-қатерлерден қорғады.

Meta ethical theory of morality

Divine command theory (also known as theological voluntarism) is a meta ethical theory which proposes that an action's status as morally good is equivalent to whether it is commanded by God. The theory asserts that what is moral is determined by God's commands and that for a person to be moral he is to follow God's commands. Followers of both monotheistic and polytheistic religions in ancient and modern times have often accepted the importance of God's commands in establishing morality. Numerous variants of the theory have been presented: historically, figures including Saint Augustine, Duns Scotus, William of Ockham and Søren Kierkegaard have presented various versions of divine command theory; more recently, Robert Merrihew Adams has proposed a "modified divine command theory" based on the omnibenevolence of God in which morality is linked to human conceptions of right and wrong. Paul Copan has argued in favour of the theory from a Christian viewpoint, and Linda Trinkaus Zagzebski's divine motivation theory proposes that God's motivations, rather than commands, are the source of morality. Semantic challenges to divine command theory have been proposed; the philosopher William Wainwright argued that to be commanded by God and to be morally obligatory do not have an identical meaning, which he believed would make defining obligation difficult. He also contended that, as knowledge of God is required for morality by divine command theory, atheists and agnostics could not be moral; he saw this as a weakness of the theory. Others have challenged the theory on modal grounds by arguing that, even if God's command and morality correlate in this world, they may not do so in other possible worlds. In addition, the Euthyphro dilemma, first proposed by Plato (in the context of polytheistic Greek religion), presented a dilemma which threatened either to result in the moral arbitrariness of morality itself, or to result in the irrelevance of God to morality. Divine command theory has also been criticised for its apparent incompatibility with the omnibenevolence of God, moral autonomy and religious pluralism, although some scholars have defended the theory from these challenges.

Жалпы пішін

Әдебиетте «құдайдың бұйрығы» термині қалыпты қолданылса да, Құдай адамдармен түрлі жолдармен хабарласады. Схоластиктер Құдайдың ашылған еркінің бес түрін ажыратты, оларды латын тіліндегі «Praecipit et prohibet, permittit, consultit, implet» дұрыс өлеңімен қысқаша сипаттауға болады. «Praecipit» – «бұйрық беру» дегенді білдіреді. Бұйрықтар адамдарға бір нәрсе жасауды айтады. Олар ескерту, насихат немесе ынталандыруды қамтуы мүмкін. «Prohibet» – «тыйым салу» дегенді білдіреді. Тыйым – бір нәрсені жасамауға берілген бұйрық. «Permittit» – «рұқсат ету» дегенді білдіреді. Рұқсат – бұйрық емес, себебі адамға сол нәрсені жасауға да, жасамауға да рұқсат беріледі. «Consultit» – «кеңес беру» дегенді білдіреді. Олар кеңес, нұсқау немесе шақыру түрінде болуы мүмкін. Олар бұйрықтардан өзгеше, себебі бұйрықтар көбінесе міндеттеме тудырады, ал бұйрық орындалмаса, айыпталуы мүмкін. Соңында, «implet» – «орындау» дегенді білдіреді, бұл тікелей әсер ететін бұйрықтар. Оларға адам тілінің қажеті жоқ. Мысалы, «Нұр болсын!» десе, нұр пайда болады. Кейде «бұйрық» сөйлеу актілерінің барлық түрін білдіреді, бірақ кейде ол тек міндеттеме тудыратын нұсқауларды ғана қамтиды. Уильям Окхэм (шамамен 1287–1347), Августин (354–430), Дунс Скот (шамамен 1265–1308) және Жан Кальвин (1509–1564) сияқты философтар құдайлық бұйрық теориясының әртүрлі формаларын ұсынды. Теория, әдетте, моральдық шындықтың Құдайдан тәуелсіз болуы мүмкін емес екенін және құдайлық бұйрықтар моральді анықтайтынын үйретеді. Теорияның күшті нұсқалары Құдайдың бұйрығы – жақсы әрекеттің моральдық болуының жалғыз себебі деп мәлімдейді, ал әлсіз нұсқалары құдайлық бұйрықты үлкен себептің маңызды бөлігі ретінде қарастырады. Теория бойынша, жақсы әрекеттер құдайлық бұйрықтың нәтижесінде моральдық жағынан жақсы болады және көптеген діншілер құдайлық бұйрық теориясының кейбір түрлеріне сенеді. Осы алғышарттарға байланысты, оның жақтастары моральдық міндетті Құдайдың бұйрықтарына бағыну деп санайды; моральдық тұрғыдан дұрыс – Құдай қалаған нәрсе. Ежелгі Афинада азаматтар моральдық шындықтың құдайлық бұйрықтармен тікелей байланысты екенін және діни құрметтің моральға тең екенін жиі мойындады. Христиан діні құдайлық бұйрық теориясын міндетті түрде қамтымаса да, оны көптеген адамдар байланыстырады. DCT христиандар үшін сенімді теория болуы мүмкін, себебі Құдайдың ғаламды жаратқан тұлғасы туралы дәстүрлі түсінік оның моральдық шындықтарды жаратқаны туралы идеямен үйлеседі. Теорияны Құдайдың барлық нәрсеге құдіретті екендігі туралы христиандық көзқарас қолдайды, себебі бұл Құдайдың моральдық шындықтарды өзіндік тәуелсіз емес, оларды жарататынын білдіреді, бұл оның құдіретімен қайшы келеді.

Although "divine command" is the standard term in the literature, God addresses people in all sorts of ways. The scholastics distinguished between five different forms of God's revealed will, and they can be summarized in a Latin dactylic hexameter, "Praecipit et prohibet, permittit, consultit, implet". Praecipit means "gives precepts to". Precepts tell people to do something. They can include warning, admonishment or exhortation. Prohibet means "prohibits". A prohibition is a command not to do something. Permittit means "permits". A permission is not a command because a person is permitted both to do the thing and not to do it. Consultit means "counsels". They can include advice, instruction or invitation. They are different from commands as the latter generally generate obligation, and there is normally some expectation of condemnation if the command is not carried out. Finally, implet means "fulfils", which are directly effective commands. They do not need language using human recipients. An example is "Let there be light", and there is light. Sometimes "command" is taken to mean the whole family of speech acts, but sometimes it only includes those prescriptions which generate obligation. Philosophers including William of Ockham (c. 1287–1347), St Augustine (354–430), Duns Scotus (c. 1265–1308), and John Calvin (1509–1564) have presented various forms of divine command theory. The theory generally teaches that moral truth does not exist independently of God and that divine commands determine morality. Stronger versions of the theory assert that God's command is the only reason that a good action is moral, while weaker variations cast divine command as a vital component within a greater reason. The theory asserts that good actions are morally good as a result of divine command, and many religious believers subscribe to some form of divine command theory. Because of these premises, adherents believe that moral obligation is obedience to God's commands; what is morally right is what God desires. In ancient Athens, citizens commonly held that moral truth was tied directly to divine commands, and religious piety was almost equivalent to morality. Although Christianity does not entail divine command theory, people commonly associate the two. DCT can be a plausible theory to Christians because the traditional conception of God as the creator of the universe parallels the idea that he created moral truths. The theory is supported by the Christian view that God is all powerful because this implies that God creates moral truths, rather than moral truths existing independently of him, which seems inconsistent with his omnipotence.

Джон Дунс Скотт

Сколост философы Джон Дунс Скотт Құдайдың адамдардан ала алмайтын жалғыз моральдық міндеттердің Құдайды сүю екенін айтты, себебі Құдай, анықтама бойынша, ең сүйікті нәрсе. Скот табиғи заңның, ең қатаң мағынасында, тек өзінен-өзі анық және аналитикалық тұрғыдан шындықты қамтитынын және Құдай осы мәлімдемелерді жалған деп есептей алмайтынын мәлімдеді. Бұл табиғи заңның бұйрықтары Құдайдың еркіне тәуелді емес екенін, сондықтан олар Он өсиеттің алғашқы үш өсиетін құрайды дегенді білдіреді. Он өсиеттің соңғы жетісі ең қатаң мағынада табиғи заңға жатпайды. Адамзаттың Құдайға деген міндеттері өздігінен түсінікті, анықтама бойынша шын және тіпті Құдайдың өзі де өзгерте алмайтын болса, ал адамзаттың басқаларға деген міндеттері (екінші тақташада көрсетілген) Құдайдың еркімен белгіленген және оларды күштен шығаруға және алмастыруға оның құқығы бар (бірақ үшінші өсиет, яғни демалыс күнін құрметтеу және қасиетті сақтау, екеуінің де аралас нәрсесі болып табылады, себебі адамзат Құдайға ғибадат етуге міндетті, бірақ оны осы күні немесе сол күні жасауға табиғи заңда міндеттеме жоқ). Дегенмен, Скот соңғы жеті өсиетті былай негіздеп көрсетеді:

Скот бұл ұстанымды бейбіт қоғам мысалымен түсіндіреді, бейбіт қоғам болу үшін жеке меншікке ие болудың қажеті жоқ екенін, бірақ "әлсіз мінезділер" жеке меншіксіз қарағанда, жеке меншікке ие болғанда бейбіт өмір сүруіне оңайырақ болатынын атап өтті. Осылайша, соңғы жеті өсиет табиғи заңға жатады, бірақ ең қатаң мағынада емес, себебі олар анықтама бойынша емес, әділдік арқылы табиғи заңға жатады.

Тома Аквинский

Томас Аквинский табиғат заңдарының теоретигі ретінде, әдетте, мораль Құдайдың қалауымен байланысты емес деп есептеледі, бірақ Келли Джеймс Кларк пен Энн Пуртенга Аквинскийдің моральдық теориясына негізделген құдайлық бұйрық теориясын қорғады. Аквинский адам өмір сүру мақсатына жету үшін жасалған іс-әрекеттер моральды болады дей отырып, табиғи заң теориясын ұсынды, сондықтан адамның табиғаты моральды анықтай алады. Кларк пен Пуртенга Құдай адамның табиғатын жаратты және осылайша белгілі бір моральдық қағидаларды орнатты деп мәлімдеді; демек, ол адамдар үшін дұрыс немесе бұрыс нәрсені кездейсоқ түрде өзгерте алмайды. Американдық философ Льюис Уайт Бек Канттың аргументін моральдың құдайлық билікке тәуелді екендігі туралы теорияны жоққа шығаратын дәлел деп қарастырады. Джон Э. Хейр бұл көзқарасқа қарсы шығып, канттық этика құдайлық бұйрық теориясымен үйлесімді деп қарастыру керек деп санайды. Адамс өзінің теориясының негізгі формасын екі мәлімдеме тең деп тұжырымдай отырып көрсетеді:

X жасау бұрыс. X жасау Құдайдың бұйрықтарына қайшы.

Адамс бір іс-әрекеттің моральдық тұрғыдан бұрыс екенін, егер ол сүйіспеншілікке толы Құдайдың бұйрықтарына қарсы келсе ғана ұсынады. Егер қатыгездікке бұйрық берілсе, онда Құдай сүйіспеншілікке толы болмайды; Адамс бұл жағдайда Құдайдың бұйрықтарына бағыну міндетті емес екенін және оның этикалық қателік туралы теориясы күшін жоятынын дәлелдеді. Ол құдайлық бұйрық моралі адамның дұрыс және бұрыс туралы түсініктері Құдайдың бұйрықтарымен сәйкес келеді деп есептейді және бұл теория тек осы жағдайда ғана қолданылуы мүмкін деп ұсынады. Адамс теориясы мораль тек Құдайдың бұйрықтарына ғана негізделмегенін, оның шексіз мейірімділігіне негізделгенін көрсете отырып, моральдың кездейсоқтығы туралы сынға қарсы тұруға тырысады. Ол Алланың сыртқы моральдық нормасы оның егемендігіне кедергі келтірмейді, себебі ол моральдің бастауы және оның мінез-құлқы – моральдық заң болып табылады деп санайды. Адамс сенушінің моральдық түсінігі олардың діни сенімдеріне негізделгенін және дұрыс пен бұрыс Құдайға деген сенімдерімен байланысты екенін айтады; бұл қағида жұмыс істейді, өйткені Құдай әрқашан сенушілердің дұрыс деп қабылдаған нәрсесін бұйырады. Егер Құдай сенушінің бұрыс деп санаған нәрсені бұйырса, онда сенуші оған бағынбауды дұрыс немесе бұрыс деп ойламас еді; керісінше, олардың моральдық түсінігі күшін жояды. Майкл Остин бұл өзгертілген құдайлық бұйрық теориясының салдары ретінде Құдай қатыгездікке өзінің қалауымен бұйрық бере алмайды дейді; бұл Құдайдың шексіз күшімен қарама-қайшы болуы мүмкін. Аквинский Құдайдың шексіз күшінің барлық мүмкін нәрсені жасау қабілеті ретінде түсіндірілуі керек деп мәлімдеді: ол Құдайдың логикаға қайшы келетін іс-әрекеттерді орындай алмауы оның шексіз күшіне күдік тудырмайды деген пікірді жоққа шығаруға тырысты. Остин қатыгездікке өзінің қалауымен бұйрық беру логикаға қайшы емес, сондықтан Аквинскийдің қорғанысына кірмейді, бірақ Аквинский күнә – бұл кемелді іс-әрекеттің жетіспеушілігі және осылайша шексіз күшке сәйкес емес деп дәлелдеді. Бізге Құдай моральдық қағидаларды сыйлаған болмаса, жақсылықты білмес едік. Құдай бізді осындай етіп жаратқандықтан, бізде құрмет, еркіндік және жауапкершілік бар. Бұл арқылы біз Құдайдың бейнесі ретінде оның моральдық жақсылығын көрсетеміз. Копан, «Шығушылық Пассионатты сенім: Христиандық апологетика туралы қазіргі заманғы әңгімелер» еңбегінде, Загзебски әлемдегі заттардың сүйкімді болу сияқты объективті моральдық қасиеттері бар екенін, олар Құдайдың оларды қабылдауы арқылы берілгенін айтады. Құдайдың қандай да бір нәрсеге деген көзқарасы моральдық тұрғыдан жақсы көзқарас ретінде қарастырылады. Бұл теорияда Құдай адамгершілікке жақсы үлгі болып табылады және адамдар оның қасиеттерін, мүмкіндігінше, шекті және кемелсіз жаратылыстар ретінде еліктеуі керек.

Adams proposes that an action is morally wrong if and only if it defies the commands of a loving God. If cruelty was commanded, he would not be loving; Adams argued that, in this instance, God's commands would not have to be obeyed and also that his theory of ethical wrongness would break down. He proposed that divine command morality assumes that human concepts of right and wrong are met by God's commands and that the theory can only be applied if this is the case. Adams' theory attempts to counter the challenge that morality might be arbitrary, as moral commands are not based solely on the commands of God, but are founded on his omnibenevolence. It attempts to challenge the claim that an external standard of morality prevents God from being sovereign by making him the source of morality and his character the moral law. Adams suggests that a believer's concept of morality is founded in their religious belief and that right and wrong are tied to their belief in God; this works because God always commands what believers accept to be right. If God commanded what a believer perceived as wrong, the believer would not say it is right or wrong to disobey him; rather their concept of morality would break down. Michael Austin writes that an implication of this modified divine command theory is that God cannot command cruelty for its own sake; this could be argued to be inconsistent with God's omnipotence. Aquinas argued that God's omnipotence should be understood as the ability to do all things that are possible: he attempted to refute the idea that God's inability to perform illogical actions challenges his omnipotence. Austin contends that commanding cruelty for its own sake is not illogical, so is not covered by Aquinas' defence, although Aquinas had argued that sin is the falling short of a perfect action and thus not compatible with omnipotence. Quote|We would not know goodness without God's endowing us with a moral constitution. We have rights, dignity, freedom, and responsibility because God has designed us this way. In this, we reflect God's moral goodness as His image bearers.|Paul Copan|Passionate Conviction: Contemporary Discourses on Christian Apologetics Zagzebski argues that things in the world have objective moral properties, such as being lovable, which are given to them through God's perception of them. God's attitude towards something is cast as a morally good attitude. The theory casts God as a good example for morality, and humans should imitate his virtues as much as is possible for finite, imperfect beings.

Семантикалық қарсылықтар

Философ Уильям Уэйнрайт теорияны семантикалық тұрғыдан сынға салу мәселесін қарастырды, "Құдайдың бұйрығында болу" және "міндетті болу" ұғымдары теория ұсынатындай бірдей мағынаға ие емес екенін айтты. Ол судың H2O-мен толықтай бірдей мағынасы жоқ екенін мысалға келтіріп, "Құдайдың бұйрығында болу" мен "міндетті болу" ұғымдарының да толықтай бірдей емес екенін ұсынды. Бұл, құдайлық бұйрық теориясының дұрыстығына қарсылық емес, бірақ Уэйнрайт бұл теорияны міндеттіліктің мағынасы туралы тұжырымдар жасау үшін пайдалануға болмайды деп есептеді. Уэйнрайт сондай-ақ, құдайлық бұйрық теориясы моральдық білімге тек Құдайды білген жағдайда ғана қол жеткізуге болатынын білдіруі мүмкін екенін атап өтті; Эдвард Виренга егер осылай болса, теория атеистер мен агностиктердің моральдық білімінен айырылатындай көрінеді деді. Хью Сторр Чандлер теорияны әртүрлі әлемдерде қандай нәрсе болуы мүмкін деген модальдық идеялар негізінде сынға алды. Ол, тіпті егер адам Құдайдың бұйрығы мен моральдық тұрғыдан дұрыс болудың бірдей екенін қабылдаса да, олар басқа мүмкін болатын әлемдерде әртүрлі болуы мүмкін болғандықтан, синонимдер болмауы мүмкін екенін ұсынды.

Моральдық мотивация

Майкл Остин құдайлық бұйрық теориясы адамдарды таза ниетсіз моральдық болуға итермелеуі мүмкін екендігін атап өтті. Ол моральдық өмірді жазадан немесе сыйлық алудан қашу үшін емес, моральдық құндылықтарға байланысты іздеу керек деген қарсылық туралы жазады. Мұндай жазалау және сыйлық беру жүйесінің мотивациясы жеткіліксіз деп қарастырылуы мүмкін. Роберт Адамс Окхэмнің көзқарасын қорғап, Құдай адамзат арам санайтын нәрселерді бұйыруы ғана логикалық мүмкіндік екенін, шындық емес екенін айтты. Егер Құдай логикалық тұрғыдан осы әрекеттерді бұйыра алса да, Ол бұлай істемейді, себебі бұл Оның табиғатына қайшы. Америкалық философ Уильям Алстон Эвтифро дилеммасына жауап ретінде Құдайдың моральдық жағынан жақсы болуы дегеннің мағынасын қарастырды. Егер құдайлық бұйрық теориясы қабылданса, онда Құдай өзінің бұйрықтарына бағыну арқылы жақсы екенін білдіреді; Алстон бұл дұрыс емес екенін және Құдайдың жақсылығы моральдық міндеттемелерді орындаудан өзгеше екенін дәлелдеді. Ол моральдық міндеттеме агенттің міндеттемесін орындамауы мүмкін екенін білдіреді; Алстон бұл мүмкіндік Құдайға қатысты болмайды, сондықтан Оның моралі тек өзінің бұйрықтарына бағынудан өзгеше болуы керек деп санайды. Алстон Құдайдың моральдің жоғары стандарты екенін және Ол әрқашан жақсы мінез-құлқына сәйкес әрекет ететінін айтты. Бұл көзқарастың басқа моральдық стандартты қабылдаудан артық еркіндікке орын бермейтінін көрсетті.

Өзін-өзі басқару

Майкл Остин автономиядан туындайтын қарсылыққа назар салады, ол мораль агенттің өмір сүру принциптерін еркін таңдауын қажет етеді деп тұжырымдайды. Бұл, Құдайдың еркі жақсылықты анықтайды деген діни бұйрықтар теориясына қарсы келеді, себебі адамдар енді автономды емес, оларға жүктелген моральдық заңның ізбасарларына айналады, бұл автономияны діни бұйрықтар теориясымен қақтырыстырады. Роберт Адамс бұл сынға күресіп, адамдар Құдайдың бұйрықтарын қабылдау немесе қабылдамауды өзі шешеді және оларды орындау туралы тәуелсіз ой-пікірлерін пайдалануы керек деп аргументтейді.