Кіріспе

Белили – Месопотамия құдайы. Бұл есім Думузидің өлімі туралы айтылатын кейбір мәтіндердегі оның қарындасымен де, Алалмен жұптасқан және Анудың ата-бабалары тізімінде көрсетілген алғашқы құдаймен де байланысты. Зерттеушілер арасында олардың бір және сол құдай екендігі туралы пікір білдіруде келісім жоқ.

Атауы

Белили есімінің шумер немесе кез келген семит тілінде нақты этимологиясы жоқ, ал оның құрылымы бойынша оны шығу тегі де белгісіз басқа құдайлық есімдермен – Алала, Аруру, Бунене және Забаба сияқты – салыстырған. Белили Месопотамия мен Еламнан белгілі «банан есімдері» деп аталатын қарапайым есімдердің бірі ретінде де кездеседі. Мұндай құрылымдағы есімдер Гасурдың (кейін Нузи деп аталған) ең ертедегі аккад құжаттарында кең таралған. Осы сияқты есімдердің, құдайлық та, қарапайым да, белгілі бір субстрат тілінен («прото-Евфрат» деп аталатын) шыққан деген болжам бар, бірақ бұл тұжырымға барлығы келіспейді. Гонсало Рубио олардың аккад тілінде сөйлейтін адамдар арасындағы атау беру үлгісі болуы мүмкін екенін айтады. Манфред Креберник олардың қысқартылған немесе лақап есімдер болғанын ұсынады. Белили теонимінің Белет или епітетінің қысқартылған немесе бұрмаланған түрі болғаны туралы пікір қазіргі таңда негізсіз деп есептеледі.

Кейіпкер

Белили Месопотамия мәтіндерінде екі ерекше рөлде кездеседі: Думузидің қарындасы ретінде және Анудың ата-бабаларының қатарындағы алғашқы құдай ретінде. Эндрю Р. Джордж және Уилфред Г. Ламберт Думузидің қарындасы мен Анудың ата-бабасы – бір құдай деп есептейді. Дегенмен, Манфред Креберник пікірінше, Думузидің қарындасы Белили мен алғашқы құдай Белилидің қандай да бір байланыста болғаны нақты емес.

Думузидің қарындасы

Белили Думузидің әпкесі ретінде тікелей айтылуы тек «Иштардың жерге түсуі» мифінде кездеседі, бірақ олар басқа мәтіндерде де бірге кездеседі. Думузидің туыстары саналатын басқа да құдайлар – Гештинана, ол оның қарындасы ретінде жақсы белгілі, және олардың анасы Дютур. Белили «Шурпу» сиырлы сөздер жинағында жоқтаушы ретінде сипатталған, бұл оның Думузимен байланысына сілтеме болуы мүмкін. Белет-Сери сияқты, Белилидің де Гештинананың аккадтық баламасы ретінде түсінілгені айтылған. Дегенмен, Манфред Креберник Белили мен Гештинананы екеуін де Думузидің қарындасы деп сипаттауға болатын тәуелсіз екі құдай деп санайды. Бұдан әрі, олар екеуі де «Думузидің арманы» мифінде әртүрлі рөлдерде кездеседі.

Бастапқы құдай

Аспан құдайы Анудың ата-тектерінің тізімдерінде Белили көбінесе Алаламен жұптастырылады, және олар мұндай құдайларды тізімдейтін көптеген құжаттарда соңғы орынды иеленеді. Бұл олардың Анудың ата-анасы саналғанын көрсетеді. Удуг Хуль сиқырлы дұғаларында олар алғашқы құдайлардың тізімінде айтылады: "Дури, Дари; Лахму, Лахаму; Энгур, Нингарра; Алала; Белили". Бір құдайлар тізімі (K 4349) оларды бір-бірімен теңестіреді. Эндрю Р. Джорджтың сөзіне қарағанда, бұл жұп Борсиппа қаласына арналған жарияланбаған гимнде де кездеседі. Дегенмен, олар басқа контекстерде бір-бірімен байланыстырылмаған, ал Уилфред Г. Ламберттің пікірінше, олардың есімдерінің қайталануы себепті, оларды жұп ретінде қарастыру мүмкін болған.

Дін

Белили көбінесе Думузимен бірге құдай ретінде табынылған. Е Арали (сумер тілінде: "үй, әлемнің төменгі жағы"), осы құдайға арналған және оның табыну орталығы Бад Тибирада орналасқан белгілі қасиетті орын, сондай-ақ Канондық ғибадатханалар тізімінде Белилиге арналған жер ретінде де кездеседі. Олар екеуіне де арналған тағы бір ғибадатхана – Э ерра (сумер тілінде: "жоқтау үйі"), бірақ оның орналасқан жері белгісіз. Бабылда Белилиге арналған Экадимма ғибадатханасы болған. Бір әкімшілік мәтінде ол белгісіз себептермен Шараның сирек кездесетін ғибадатханасымен бірге аталған. Эндрю Р. Джордж осы құжаттың жазылған мерзімін Кассит кезеңінің екінші жартысы деп есептеу үшін Канондық ғибадатханалар тізімінде оның жоқтығын пайдаланды, себебі ол Дур Куригалзу қаланғаннан кейін жазылған, бірақ Вавилония мен Ассириядан алынған деректерде жиі кездесетін ғибадатханалар туралы екінші және бірінші мыңжылдықтардың соңындағы мәліметтерде, Кассит әулеті құлағаннан кейін айтылмаған. Белили сондай-ақ Есагил кешенінде де табынылған, бұл жағдайда ол Алаламен бірге табыну орнын бөліскен. Белилиге ғана арналған кейбір ғибадатханалар да Канондық ғибадатханалар тізімінде белгілі, бірақ олардың орналасқан жері белгісіз. Олардың ішінде Э ТИНна, мүмкін, Экурунна, "арақ үйі", және Еуруку, "үй, таза қала" деп оқылады.

Мифология

Белили Думузидің өлімі туралы бірнеше әдеби мәтіндерде кездеседі. «Думузидің арманы» атты туындыда Думузи, шайтандар қуып келе жатқанда, оның үйінде жасырынуды қалайды. Белили оған келісіп, су береді, бірақ кейін үйден кетуге мәжбүр болады, соның салдарынан қуғыншылар үйге кіріп, Думузиді әлем астына алып кетеді. Ол қарт әйел ретінде суреттеледі. Гештинана осы мифте басқа рөлде көрінеді. «Иштардың түсуі» – бұл ертедегі шумер мифінің кейінгі аккадтық нұсқасы, онда Белили Думузи қайтыс болғанда естілген аза тұтуларын тыңдайды және өзі де әлем астына түсуге мәжбүр болады. Осы дауыстарды сипаттау үшін «иккиллу» термині қолданылады, ол – «қатты қайғыдан туған, анық емес айқай». «Жас шөптің шөлі» атты жинақта, уақытша қайтыс болатын құдайларға арналған, аналары немесе қарындастары аза тұтқан жырларда Белили Амашилама, Ниназимуа, Гештинана және аттары сақталмаған үш құдаймен бірге есімдері аталады.