Фридрих Кристиан Диц: Роман тілдерінің көрнекті зерттеушісі

Кіріспе

Неміс филологы (1794–1876)

Фридрих Кристиан Диц (15 наурыз 1794 – 29 мамыр 1876) – неміс филологы. Оның атақ-даңқына негіз болған екі еңбек – «Роман тілдерінің грамматикасы» (1836–1844 жылдары жарық көрген) және «Роман тілдерінің этимологиялық сөздігі» (1853 жыл және кейінгі басылымдар). Ол өзінің мансабының көп бөлігін Бонн университетінде өткізді.

Өмірбаян

Диз Гессен-Дармштадт аймағындағы Гиссен қаласында дүниеге келген. Ол алдымен гимназияда, содан кейін туған қаласы мен Геттинген университетінде білім алды. Ол жерде Фридрих Готлиб Велкерден классикалық пәндерді оқыды, Велкер Италияда екі жыл тұрғаннан кейін археология және грек әдебиеті кафедрасын басқарды. Велкер оған итальян поэзиясына деген сүйіспеншілікті ұялатты, осылайша оның генийіне алғашқы мүмкіндік берді. 1813 жылы Диз Гессен корпусына ерікті болып қосылып, француз кампаниясында қызмет етті. Келесі жылы ол кітаптарына қайта оралды, ал әскери қызметтің осы қысқа тәжірибесі – әдеби еңбектерге толы ұзақ және оқиғасыз өміріндегі жалғыз үзіліс болды. Әке-шешесінің тілегімен ол қысқа мерзімге заңмен айналысты, бірақ 1818 жылы Гётеге жасаған сапар оның зерттеулеріне жаңа бағыт берді және оның болашақ мансабын анықтады. Гёте Рейнуардың «Романс ақындарынан үзінділер» атты еңбегін оқып, жас ғалымға француз ғалымы ашқан провансаль әдебиетінің бай қорын зерттеуге кеңес берді. Бұл кеңес қуана қарсы алынды, содан кейін Диз роман әдебиетіне өзін арнады. Осылайша ол роман филологиясының негізін қалады. Бірнеше жыл жеке сабақтар беріп өзін асырағаннан кейін, 1822 жылы Бонн университетіне жеке оқытушы болып орналасты. 1823 жылы ол «Романс поэзиясына кіріспе» атты алғашқы еңбегін жариялады, келесі жылы «Трубадурлар поэзиясы», ал 1829 жылы «Трубадурлардың өмірі мен шығармалары» жарық көрді. 1830 жылы ол заманауи әдебиет кафедрасына шақырылды. Өмірінің қалған бөлігін негізінен оның даңқына негізделген екі маңызды еңбектің құрамына арнады: «Роман тілдерінің грамматикасы» (1836–1844) және «Роман тілдерінің этимологиялық сөздігі» (1853 және кейінгі басылымдар). Осы екі еңбекте Диз роман тілдері тобы үшін Якоб Гримм герман тілдері үшін жасағандай үлкен жұмыс жасады. Перрион мен Анри Этьен сияқты француз филологтары француз тілінің грек тілінде, тіпті еврей тілінде шыққан тегін анықтауға тырысты. Жиль Менэждің этимологиялық сөздігі (1650, 1670) бір ғасырдан астам уақыт бойы бәсекелессіз болды. Ол жазылған кезеңді ескеретін болсақ, Менэждің еңбегі құнды болды, бірақ филология сол кезде дамудың бастапқы сатысында болды, және Менэждің көптеген туындылары (мысалы, «мышық» сөзі латын тіліндегі «mus» сөзінен немесе «бұршақ» сөзі «faba» сөзінен шыққан деген болжамдары) филологтар арасында кең таралған мысалға айналды. Ренуар үлкен жетістікке жетті, ол 19 ғасырдың басында жарық көрген трубадурлардың шығармаларының сындық басылымдары арқылы Диздің кейін салған негізін қалады. Диездің әдісі мен оның алдыңғыларының арасындағы айырмашылықты ол сөздіктің алғы сөзінде жақсы түсіндіреді. Қорыта айтқанда, бұл ғылым мен болжамның арасындағы айырмашылық. Ғылыми әдіс – бұл фонологияның ашылған қағидалары мен ережелерін мінсіз ұстану және олардан ешқандай ауытқуға бармау, егер оны нақты фактілер ақтамаса; тілдің ерекшелігін ұстану және оның құпияларын ашу үшін сұрақтар қою; әр әріпті мұқият бағалау және оның әр жағдайдағы құндылығын анықтау; және соңында, кез келген жаңа фактіні қабылдауға дайын, философиялық рухта болу, тіпті ол ең қастерлі теорияны өзгерте немесе жоққа шығара алады.

Diez was born at Giessen, in Hessen Darmstadt. He was educated first at the gymnasium and then at the university of his native town and Göttingen. There he studied classics under Friedrich Gottlieb Welcker who had just returned from a two years' residence in Italy to fill the chair of archaeology and Greek literature. It was Welcker who kindled in him a love of Italian poetry, and thus gave the first outlet to his genius. In 1813 he joined the Hesse corps as a volunteer and served in the French campaign. Next year he returned to his books, and this short taste of military service was the only break in a long and uneventful life of literary labours. At his parents' desire he applied himself for a short time to law, but a visit to Goethe in 1818 gave a new direction to his studies, and determined his future career. Goethe had been reading Raynouard's Selections from the Romance Poets, and advised the young scholar to explore the rich mine of Provençal literature which the French savant had opened up. This advice was eagerly followed, and henceforth Diez devoted himself to Romance literature. He thus became the founder of Romance philology. After supporting himself for some years by private teaching, he moved in 1822 to University of Bonn, where he held the position of privatdozent. In 1823 he published his first work, An Introduction to Romance Poetry; in the following year appeared The Poetry of the Troubadours, and in 1829 The Lives and Works of the Troubadours. In 1830 he was called to the chair of modern literature. The rest of his life was mainly occupied with the composition of the two great works on which his fame rests, the Grammar of the Romance Languages (1836–1844), and the Etymological Dictionary of the Romance Languages (1853, and later editions). In these two works Diez did for the Romance group of languages what Jacob Grimm did for the Germanic family. The earliest French philologists, such as Perion and Henri Estienne, had sought to discover the origin of French in Greek and even in Hebrew. For more than a century Gilles Ménage's Etymological Dictionary (1650, 1670) held the field without a rival. Considering the time at which it was written, Ménage's was a meritorious work, but philology was then in the infant stage, and many of Ménage's derivations (such as that of "rat" from the Latin "mus," or of "haricot" from "faba") have since become bywords among philologists. A great advance was made by Raynouard, who by his critical editions of the works of the Troubadours, published in the first years of the 19th century, laid the foundations on which Diez afterwards built. The difference between Diez's method and that of his predecessors is well stated by him in the preface to his dictionary. In sum, it is the difference between science and guess work. The scientific method is to follow implicitly the discovered principles and rules of phonology, and not to swerve a foot's breadth from them unless plain, actual exceptions shall justify it; to follow the genius of the language, and by cross questioning to elicit its secrets; to gauge each letter and estimate the value which attaches to it in each position; and lastly to possess the true philosophic spirit which is prepared to welcome any new fact, though it may modify or upset the most cherished theory.

Шығармалары

Диез өзінің грамматикасы мен сөздігінде осындай тарихи әдісті қолданады. Оның айтуынша, деректерді жинау және реттеу – оның табысының жалғыз құпиясы, және ол Ньютонның «гипотезалар non fingo» деген сөзін басқаша түсіндіреді. Грамматикаға кіріспе екі бөлімнен тұрады: біріншісі роман тілдеріне ортақ латын, грек және тевтон тілдерінің элементтерін қарастырады; екіншісі алты диалектті жеке-жеке, олардың пайда болуын және әрқайсысына тән ерекшеліктерін қарастырады. Грамматиканың өзі төрт кітапқа бөлінген: фонетика, сөздердің өзгерісі, сөздердің қосылып және туындап құралуы, және синтаксис. Оның сөздігі екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімінде роман тілдерінің үш негізгі тобының кем дегенде екеуінде кездесетін сөздер бар: итальян және румын, испан және португал, прованс және француз тілдері. Алғашқы түпнұсқаға жақын болғандықтан, әр сөздің басында итальян тіліндегі нұсқасы келтірілген. Екінші бөлімде тек бір топқа ғана тән сөздер қарастырылады. Валахия тіліне арналған жеке сөздік жоқ.