Кіріспе

Ауа райының басымдығы (кейде ауа райының өлшемі деп те жазылады) – жауынгерлік желкенді кеменің өзге кемеге қатысты тиімді орны. Теңіз жағалауымен байланысты "теңіз көрсеткіші" деп те аталады. Бұл түсінік желкенді кемелер дәуірінен бастау алып, қазір көне саналады. Теңіздегі кемеде ауа райының басымдығы бар деп есептеледі, егер ол өзге кемеден жел бағытында орналасқан болса. Жерге жақындық, толқын мен ағыс әсері және географиялық ерекшеліктерге байланысты желдің өзгеруі (төбелер, жартастар және т.б.) да маңызды. Желге қарсы кеме кез келген уақытта желдің бағытын өзгертіп маневрлеуге мүмкіндік алады, себебі салыстырмалы жел артқа қарай жылжиды. Басқа кемеге қарағанда желдің соққысынан төмен орналасқан кеме, желге қарсы шабуыл жасауға тырысқанда, желдің бағытын өзгертуге мәжбүр болады және желге тым тік бұрылудан қорқады. Желкенді соғыста, желге қарсы бетке шығу кезінде кеме желдің бүйінен соққан қысымынан еңкейеді. Бұл зениттік оқтарды атқылауды қиындатады, өйткені жел жақтанғы зениттік оқтар жоғары көтеріледі, ал желге қарсы жақтанғы зениттік оқтар теңізге қарай бағытталған немесе жаман ауа-райында сумен шайылады. Ауа райының басымдығына ие кеме шабуылға желдің соққысымен төмен қарай бұрылып, қаруларын тиісті биіктікке келтіру арқылы бағытын өзгерте алады. Жаудан құтылуға немесе шабуылдан қорғануға тырысатын кемелер, егер олар жылдам болса немесе достық жағажайға жақын болса, желдің басымдығынан артықшылық алады. Бұл термин C.S. Forester, Patrick O'Brian және Alexander Kent-тің танымал теңізші романдарының арқасында қайта жанданды. Ауа райының басымдығы соңғы рет 1941 жылы Дания түзілісіндегі шайқаста маңызды рөл атқарды, онда неміс линкоры «Бисмарк» және ауыр крейсер «Принц Эуген» британдық линкордан және жеңіл крейсерден ауа райының басымдығын ұстады. Желге қарсы болғандықтан, неміс кемелерінің қашықтық өлшегіштері британдықтардың қашықтық өлшегіштерінен құрғақ болды, олар су шашырауына тап болды. Ауа райы көру қашықтығын қарудың қашықтығынан азайтып берді. Ауа райының басымдығы – әуе кемесінің операцияларының маңызды бөлігі. Көптеген әуе кемелері желге қарсы жылдамдықпен жүзу кезінде палубаға күшті жел ағынын тудырып, ұшуды жеңілдетеді. Филиппин теңізіндегі шайқас – әуе кемесінің операциялары үшін ауа райының басымдығының айқын мысалы. Американдық әуе кемелері жапондық әуе кемелерінен желге қарсы орналасқан. Американдық әуе кемесі ұшу операцияларын жүргізген сайын, жапондық флоттан қашықтығы артты. Жапондық әуе кемелері американдық флотқа жақындағанда ұшу операцияларын жүргізе алатын. Ауа райының басымдығы түсінігі қазіргі заманғы яхта жарыстарында да пайдалы, бірақ бұл термин сирек қолданылады. Қайықтың желкендері жел ағынын бұзады, бұл бұзу көбінесе «ластық» немесе «ластанған ауа» деп аталады. Желдің соққысынан төмен жүретін қайық өзінің ластанған ауасын алдыңғы қайыққа бағыттауға мүмкіндік алады. Керісінше, желге қарсы жүретін қайық, желге қарсы тұрған қайықтың ластанған ауасына түсіп қалуы мүмкін. Басымдық ережелері желдің астына қарай жүретін қайыққа басымдық береді және ауа райының басымдығы жоқ қайық болуды тиімді етеді, әсіресе старт алдында немесе желдің астына қарай жүретін қайық желге жоғары қарай бұрыла алатын жағдайда.

Ауа райы өлшегіші

Gauge және gage жиі баламалы жазу түрі ретінде қолданылады. Егер айырмашылық болса, ауа райы өлшегіші – ауа райын сандық түрде өлшеуге арналған метеорологиялық құралдың бір түрі болуы мүмкін, мысалы, жаңбыр өлшегіш, термометр, анемометр немесе барометр. Gage – бұл шақыру, демек, шайқасқа қадам басу, бірақ бұл сөз көбінесе "қатысу" сөзінің құрамында кездеседі.