Шығыс Ся патшалығының негізін қалаушы Пусянь Ванну
Puxian Wannu
Пусянь Ванну: 13 ғасырдағы Журчэн сардары, Шығыс Ся әулетін құрған. Моңғолдарға қарсы күресіп, кейін жеңіліске ұшырады. Тарихы парсы деректерінде де бар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Пусян Ванну – 13 ғасырдағы Қытайда қысқа ғұмыр сүрген Шығыс Ся әулетін құрған жуйшен сардары. Пусян Ванну парсы тарихи деректерінде, мысалы, "Жамиғ ат-тауарих" еңбегінде фуджиу тайиши (فوجیو تاییشی) деген атпен де еске алынады. Ол бастапқыда Моңғол империясының қысымымен әлсіреген Жінь әулетіне қызмет еткен. Шыңғыс хан басқарған моңғолдар Жіньге шабуыл жасаған кезде, 1211 жылы хитандық басшы Елю Лиуге (耶律留哥) Ляодун аймағындағы әулетке қарсы көтеріліп, келесі жылы Моңғол империясымен байланыс орнатқан. 1214 жылы Жінь Пусян Ваннуды Ляодунға жіберді, бірақ ол Кайюань маңында жеңіліске ұшырады. Моңғол империясының мухалилері Солтүстік Қытайға шабуыл жасағанда, Пусян Ванну Жіньге қарсы көтеріліп, 1215 жылы Донцзиньде (Ляоян) Дажен (大眞) мемлекетін құрды. Ол Тяньван (天王, "Аспан патшасы") атағын қабылдап, өзінің дәуірін Тиантай (天泰) деп атады. Шығыс Ляодағы ішкі тартыстар нәтижесінде Елю Лиуге қуылды және Шыңғыс ханнан қолдау сұрады. Хитандықтар Жіньдің қарсы шабуылына ұшырап, рұқсатсыз Горёға қашып кетті. Пусян Ванну 1216 жылы Мухали әскеріне бағынып, ұлын Теге-Корчи (铁哥/鐵哥 Tiěgē) кепіл ретінде жіберді. Бірақ ол көп ұзамай көтеріліп, моңғол әскері Ляоси мен Ляодунға шабуыл жасағанда аралға қашып кетті. 1217 жылы ол Монғол және Жінь қысымынан қашып, Донцзиньнен Тумен өзені алабына көшіп барды. Өзінің мемлекетін Шығыс Ся немесе Донгся (东夏/東夏) деп атап, астанасын Янцзи маңында құрып, оны Нанкин (南京, "Оңтүстік астанасы") деп атады. Оның билігі солтүстікке қарай Лаоелинг тауларына, оңтүстікке қарай қазіргі Солтүстік Кореядағы Хамгённамдоға, шығысқа қарай Жапон теңізіне және батысқа қарай қазіргі Қытай, Ресей және Солтүстік Кореяның шекарасына сәйкес келетін Чжангуанкаилинг тауларына дейін созылды. Ол қайтадан Моңғол империясына бағынған сияқты. 1218 жылы моңғол және Шығыс Ся әскерлері хитандықтардың қалдықтарын бағындыру үшін Горёға бірігіп шабуыл жасады. Горё да осы жорыққа қосылып, хитандықтар жойылды. Моңғол әскері Горёмен "туысқандық" қарым-қатынас орнатқаннан кейін кері шегінді. Моңғол шенеуніктері мен Шығыс Ся делегаттары Горёға келіп, олардан салық жинады. 1222 жылы Пусян Ванну Моңғол империясына қарсы тағы да көтерілді, ал Шыңғыс хан батысқа жорық жасады. Ол Горёнің шекарадағы сауда бекеттерін ашу туралы талабын қабылдамағандықтан, Горёға бірнеше рет шабуыл жасады. 1233 жылы Өгедейдің ұлы Гүюк Шығыс Сяға үлкен күшпен шабуыл жасап, Пусян Ваннуды тұтқынға алды. Ванну тұтқынға алынғаннан кейін бас кесіліп өлтірілді, ал Шығыс Ся дерлік дереу құлады. Пусян Ваннудың өлімінен кейін Маньчжуриядағы жуйшендер бағынып берді, нәтижесінде Маньчжурияда екі жүз жылға жуық моңғол билігі орнады. Келесі жылы Жінь әулеті құлады.
Púxiān Wànnú was a Jurchen warlord who established the short lived Eastern Xia dynasty in 13th century China. Púxiān Wànnú is also mentioned under the name fūjīū tāīīshī (فوجیو تاییشی) in Persian historical sources such as the Jami' al tawarikh. He originally served the waning Jin dynasty under pressure from the Mongol Empire. While the Mongols under Genghis Khan invaded Jin, a Khitan chief Yelü Liuge (耶律留哥) revolted against the dynasty in Liaodong in 1211 and made contact with the Mongol Empire in the next year. In 1214 Jin dispatched Puxian Wannu to Liaodong, but he was defeated around Kaiyuan. While Mukhali of the Mongol Empire invaded Northern China, Puxian Wannu rebelled against Jin and founded the Dazhen (大眞) kingdom in Dongjing (Liaoyang) in 1215. He adopted the title of Tianwang (天王 lit. Heavenly King) and named his era Tiantai (天泰). As a result of an internal strife in the Eastern Liao, Yelü Liuge was expelled and sought support from Genghis. The Khitans got a counterattack from Jin and fled to Goryeo without permission. Puxian Wannu capitulated to Mukhali's army and sent his son テゲ・コルチ (铁哥/鐵哥 Tiěgē) as a hostage in 1216. However, he revolted soon after that and fled to an island while the Mongol army invaded Liaoxi and Liaodong. In 1217 he moved from Dongjing to the Tumen River basin possibly to avoid both Mongol and Jin oppressions. He again named his kingdom Eastern Xia or Dongxia (东夏/東夏), established the capital around Yanji and called it Nanjing (南京 literally: "Southern Capital"). His domain extended north to Laoyeling Mountains, south to Hamgyŏngnamdo in modern day North Korea, east to the Sea of Japan and west to the Zhangguangcailing Mountains, corresponding to the borderlands of modern day China, Russia and North Korea. He seems to have submitted to the Mongol Empire again. In 1218 the Mongol and Eastern Xia armies jointly intruded into Goryeo to subdue the Khitan remnants. Goryeo also joined the campaign and the Khitans were exterminated. The Mongol army retreated after establishing a "sibling" relationship with Goryeo. Mongol officers with Eastern Xia delegates came to Goryeo to exact tribute. In 1222 Puxian Wannu revolted against the Mongol Empire yet again while Genghis Khan made an expedition toward the west. Since Goryeo rejected his demand for the opening of trading posts on the border, he invaded Goryeo many times. In 1233 Ögedei's son Güyük attacked Eastern Xia with a large force and captured Puxian Wannu. Wannu was executed by beheading after his capture, and the Eastern Xia collapsed nearly immediately afterwards. With the demise of Puxian Wannu, Jurchen remnants in Manchuria surrendered resulting in almost two hundred years of Mongol rule in Manchuria thereafter. The Jin dynasty was overthrown in the next year.