Кіріспе
Құс түрлері
Солтүстік қоңырқұс (Morus bassanus) – теңіз құсы, қоңырқұстар тұқымдасының (Sulidae) ең ірі түрі. Атлант мұхитының жағалауында қоныстанады, көбею орындары Батыс Еуропа және Солтүстік Американың солтүстік-шығысы. Атлантиканың солтүстігіндегі ең ірі теңіз құсы. Еркек және ұрғашы құстар сыртқы түрі жағынан ұқсас. Ересектің денесі негізінен ақ түсті, ағыс сызықты, ұзын мойны және ұзын, жұқа қанаттары бар. Қанаттарының ұзындығы шамалы. Басы мен мойны көкшіл сары түспен боялған, көбею маусымында бұл түс айқын байқалады, ал қанаттарының шеттері қоңыр қара қауырсындармен жиектелген. Ұзын, сүйір тұмсығы көк сұр түсті, ал аузы мен көздерінің айналасындағы тері қара және жалаңаш. Жастар көбінесе сұр-қоңыр түсті болады, ересектеп жетілуіне бес жыл уақыт кетеді. Солтүстік Атлант мұхитының екі жағында да колониялар құрып ұялайды, ең ірілері Шотландиядағы Бас-Рок (2014 жылы 75 000 жұп), Сент-Килда (2013 жылы 60 000 жұп) және Айльса Крейг (2014 жылы 33 000 жұп), Уэльстегі Грасхолм және Квебек жағалауындағы Бонавентур аралында (2009 жылы 60 000 жұп) орналасқан. Көбею ареалы солтүстікке және шығысқа қарай кеңейді, 1995 жылы Ресейдің Кола түбегінде және 2011 жылы Шпицбергеннің ең оңтүстік аралы – Медведь аралында жаңа колониялар құрылды. Колониялар көбінесе жартастармен қамтылған теңіз аралдарында орналасқан, бұл құстарға әуеге оңай көтерілуге мүмкіндік береді. Солтүстік қоңырқұс маусымдық көші-қон жасайды және теңізге жоғары жылдамдықпен сүңгіп, балық аулайды (оның рационының негізгі бөлігі). Бұрын осы құстың таралу аймағының кейбір бөліктерінде тамақ үшін аулаған, қазір Шотландияның Сыртқы Гебрид аралдарында және Фарер аралдарында осы практика сақталған. Дегенмен, құсқа басқа табиғи немесе адамның әрекетінен туындаған қауіптер көп емес. Халық саны өсіп келе жатқандықтан, Халықаралық табиғатты қорғау одағы оны қорғауға алынбаған түр деп санайды. Көзге түсетін және көп кездесетін құс болғандықтан, ол көптеген ежелгі мифтер мен аңыздарға енген.
Таксономия
Швейцариялық табиғат зерттеушісі Конрад Гесснер 16 ғасырда солтүстік ганнетке Anser bassanus немесе scoticus деген ат берді және шотландтар оны солендгус деп атағанын айтты. Бұл бұрынғы атауды 17 ғасырда ағылшын табиғат зерттеушісі Фрэнсис Уиллугби да қолданды; түрлер оған Форт фиордындағы колониядан және Уорвикширдегі Коулшилл маңынан табылған қаңғыбас құстан белгілі болды. Бұл түрді алғаш рет швед зоологы Карл Линней 1758 жылғы өзінің «Systema Naturae» кітабының 10-шы басылымында сипаттады. Француз биологы Бриссон оны 1760 жылы Sula туысына қосты, ал оның отандасы Луи Пьер Вийот 1816 жылы түрді өзінің жаңа Morus туысына көшірді. Morus сөзі ежелгі грек тіліндегі moros сөзінен шыққан, «ақымақ» дегенді білдіреді және оларды оңай өлтіруге мүмкіндік беретін, ганнеттер мен бубилердің жұптасу кезінде қорқыныш сезімсіздігін көрсетеді. bassanus атауы Форт фиордындағы Басс тасынан алынған. Орнитолог Брайан Нельсон 1978 жылы түрді Sula туысына қосуды қолдады, себебі ол ганнеттер мен бубилердің анатомиясы, мінез-құлқы, экологиясы және морфологиясы арасындағы айырмашылықтар жеке туыстарды құруға жеткіліксіз деп санады. Чарльз Люсьен Бонапарт 1838 жылы американдық популяцияларды Sula americana деп сипаттады, бірақ оларды еуропалық түрлерден ажырату негізі нақты болған жоқ және қазір бұл атау синоним саналады. Халықаралық орнитологтар одағы (IOC) түрдің ресми жалпы аты ретінде «солтүстік ганнет» деп белгіледі. Ол Солтүстік Атлантика ганнеті деп те белгілі. Gannet сөзі ежелгі ағылшын тіліндегі ganot сөзінен шыққан, «күшті немесе еркектік» дегенді білдіреді, бұл көне германдық түбірден шыққан. Соланд қазы және солтүстік ганнеттің соллан қазы сияқты ескі атаулары шотланд гаэль тіліндегі гипотетикалық sulan сөзінен алынған, ол ескі норвег тіліндегі sula сөзінен алынған. Бұл сөзбе-сөз «жарық таяқ» дегенді білдіреді, ол отырған солтүстік ганнеттің көзге түсетін қара қанат ұштарының пішініне сілтеме жасайды. Норфолк пен Йоркширдегі «ерінген қақпақ» немесе «скумбрия қақпағы» сияқты ескі аймақтық атаулар әдеттегі балық жеміне сілтеме жасайды. Линкольнширдегі гаунт сөзі, осы германдық түбірден шыққан болса да, көбінесе үлкен тоқылдаққа қатысты, бірақ ағылшын жазушысы Ричард Хаклюйт 1600 жылы бұл терминді ганнетті сипаттау үшін қолданды, «үлкен ақ құс». Жас құстарды «дақты буби» немесе «парламент қазы» деп атады, бұл олардың қауырсынына қатысты. Ганнеттің тамақтану әдеттері оның атын 1929 жылы алғаш рет тіркелген, шектен тыс жейтін адамды атау үшін жаргон ретінде қолдануға әкелді. 2011 жылы ядролық және митохондриялық ДНК-ның генетикалық зерттеуі ганнеттердің ата-бабасы шамамен 2,5 миллион жыл бұрын пайда болғанын, содан кейін солтүстік және оңтүстік тармақтарға бөлінгенін көрсетті. Соңғысы шамамен 0,5 миллион жыл бұрын Кейп және Австралиялық ганнеттеріне бөлінді. Үш ганнет әдетте жеке түрлер болып саналады, бірақ бұрын Sula bassanus түршесі ретінде жіктеліп келген.
Көші-қон
Жауырындыру кезеңінен кейін ересек солтүстік ганнеттер кең аумаққа таралады, бірақ олар көбейту колониясынан одан асып кетпейді. Бір колониядағы барлық құстар қыстау үшін бірдей аймаққа көше ма, әзірге белгісіз. Көптеген ересектер Жерорта теңізінің батысына қарай көшіп, Гибралтар бұғазынан өтіп, мүмкіндігінше құрлық үстінен ұшудан аулақ болады. Ал басқалары Африканың Атлантикалық жағалауымен Гвинея шығанағына жетеді. Канададағы колониялардан шыққан жас солтүстік ганнеттер Мексика шығанағына, ересектерге қарағанда әлдеқайда оңтүстікке ұшып барады. Жас ганнеттер оңтүстікке қарай ұзақ қашықтыққа көшіп, тіпті Эквадорға дейін жеткендері де тіркелген. Екінші жылы кейбір құстар туған колониясына қайта оралады, бірақ олар ересек құстардан кейін келеді. Олар жауырындыру кезеңі аяқталған соң тағы оңтүстікке көшеді, бірақ бұл екінші көші-қонда бұрынғыдан қысқарақ қашықтыққа барады. Бір құс Альдернидегі колониясынан Скандинавия суларына саяхат жасағаны анықталды. Бұл түр көптеген Орталық және Шығыс Еуропа елдерінде, оңтүстік және батыста Қара теңізге дейін, сондай-ақ Бермуда, Куба, Кипр, Египет, Қазақстан, Ян-Майен және Сирияда кездейсоқ түрде тіркелген.
The species has been recorded as a vagrant in many central and eastern European countries as far south and west as the Black Sea, and also in Bermuda, Cuba, Cyprus, Egypt, Kazakhstan, Jan Mayen and Syria.
Мінез-құлық
Солтүстік желкеннің қанаттары ұзын және тар болып келеді, олар денесінің алдыңғы бөлігіне орналасқан, бұл ұшу кезінде ауа ағындарын тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Тіпті тыныш ауа райында да олар белгілі бір жылдамдыққа жете алады, бірақ олардың ұшқыш бұлшық еттері салыстырмалы түрде кішкентай: басқа құстарда ұшқыш бұлшық еттер жалпы салмақтың шамамен 20% құрайды, ал солтүстік желкендерде 13% -дан кем. Олардың жылдамдығына қарамастан, олар басқа теңіз құстары сияқты ұшу кезінде жақсы маневр жасай алмайды. Солтүстік желкендер ұшу алдында жылынуға мұқтаж. Олардың жүруі де қиын, сондықтан жазық жерден көтерілуде қиындықтар туындайды. Олар желге қарай бет бұрып, қанаттарын күшпен соғып судан ұшып шығады. Желдің күші жеткіліксіз болғанда және толқындар биік болғанда, олар ұшып кете алмай, жағаға тіреліп қалуы мүмкін. Солтүстік желкендер жерге қонғанда жылдамдықты бақылау үшін қанаттарын бұрып, құйрығын жайып, аяқтарын көтереді, бірақ бұл әрқашан сәтті бола бермейді, себебі бір колонияда ересектерде қанаттары зақымданған немесе сынған жағдайлар өлімнің жиі себебі ретінде тіркелген.
Тамақтандыру
Солтүстік гагаралары күндіз тамақ іздейді, көбінесе теңізге жоғары жылдамдықпен суға сүңгіп түседі. Олар ұялаған жерлеріне жақын да, теңіздің шұғылалы аймақтарында да тамақ іздейді. Баласын қоректендіретін құстар ұясынан дейін тамақ іздеп ұшқандары тіркелген. Басс-Рок колониясында ұялаған құстардың 2%-ы тамақ іздеу үшін Доггер Бэнкке барады, ол жерге дейін қашықтықта. Олар тамақ іздеу кезінде одан да алысқа ұшады, мүмкін екі есеге дейін; әдетте олар азық іздеу кезінде ұшады. Кейбір зерттеулер көрсеткендей, екі жыныстың да тамақ іздеу кезіндегі ұшу ұзақтығы мен бағыты ұқсас, бірақ еркектер мен әйелдердің іздеу мінез-құлқында маңызды айырмашылықтар бар. Әйел гагаралары еркектерге қарағанда іздеу аймағын мұқият таңдайды, сонымен қатар олар тереңірек және ұзағырақ суға сүңгіп, еркектерге қарағанда бетте көбірек уақыт өткізеді. Олар денелерін түзу және қатаң ұстап, қанаттарын денелеріне жақын, бірақ артқа бұрылып, құйрығынан ұзын созылып, жебедей суға кіреді. Суға түсу бағытын қанаттары мен құйрығы арқылы бақылайды және соққыға дейін қанаттарын денелеріне жиып алады. Құстар суға сағатына дейін жылдамдықпен түсіп, орташа тереңдікке дейін жүзеді, кейде одан да тереңге дейін. Құстың тері астындағы ауа қаптары олардың жүзу қабілетін реттеуге көмектеседі. Гагаралар әдетте жемді суға тереңірек итеріп, су бетіне қайта оралғанда ұстайды. Сүңгігенде сәттілікке жеткен жағдайда, олар балықты су бетіне шыққанға дейін жұтып қояды және ешқашан балықты тұмсығында ұшпайды. Ірі балықтарды баспен, ал кіші балықтарды бүйірінен немесе құйрығымен жұтады. Балық жұлынның тармақталған қабында сақталады және ұшу кезінде кедергі келтірмейді. Ақ түсі басқа гагараларға өздерінің түрін анықтауға көмектеседі және олар осы суға сүңгіп түсу әрекеті арқылы балықтың тобының бар екенін біледі, бұл өз кезегінде топтық тамақ іздеуге мүмкіндік береді, бұл олардың жемді ұстауын жеңілдетеді. Сонымен қатар, бұл түс балықтарға көрінбейді. Солтүстік гагаралары басын суға малып жүзіп жүргенде де балық іздейді. Олар негізінен ұзындығы бар, бетке жақын жүзетін балықтарды жейді. Кез келген шағын балық (диеталарының шамамен 80–90%) немесе басқа да шағын пелагикалық түрлер (көбінесе кальмар) мүмкіндік болғанда ауланады. Сардина, анчоус, барс, көкбалық, атлантикалық треска және басқа да үйір құрайтын түрлер де жейді. Екінші жағынан, олар тасталып қалған қосымша уловтан және өңделген бөліктерден, сондай-ақ адамдар жыртқыш балықтарды аулағанда бәсекелестіктің төмендеуінен пайда көреді. M. bassanus Солтүстік-Батыс Атлантикада Salmon salar балық шаруашылығына елеулі зиян келтіреді, бірақ оларды көп жемейді. Бұл аймақтағы балық аулау индустриясымен осы қақтығысты шешуді қиындатады, өйткені құстарды жою ғана мүмкін, бұл экологиялық тұрғыдан қабылдауға болмайды.
Өсіру
Ең ескі құстар солтүстік ганнеттердің көбейту ошақтарына бірінші болып оралады. Егер бір ұяда екі жұмыртқа табылса, бұл екі аналықтың бір ұяға жұмыртқа салғандығының немесе бір жұмыртқаның басқа ұядан ұрланғандығының нәтижесі болуы мүмкін. Солтүстік ганнеттер бірінші жұмыртқасы жоғалған жағдайда, оның орнына басқа жұмыртқа салады. Инкубация 42-46 күнге созылады, осы уақыт ішінде жұмыртқаны бағып жатқан құстың жылы, қанатты аяқтарымен қоршалып тұрады. Жұмыртқадан жарылуға аздай қалғанда, бағып жатқан құс жұмыртқаны аяғынан босатады, осылайша балапан жұмыртқаны жарып шығарғанда ересек құстың салмағынан жұмыртқаның жарылып кетпеуіне мүмкіндік береді. Бұл, тұңғыш рет көбейетін құстардың өліміне жиі себеп болатын жағдай. Жұмыртқа қабығын жару процесі 36 сағатқа дейін созылуы мүмкін. Қанатты аяқтар балапандарды жабу үшін де қолданылады, себебі ата-аналары оларды сирек жалғыз қалдырады. Назарсыздан қалған балапандар көбінесе басқа солтүстік ганнеттердің шабуылына ұшырап, өлтіріледі. Жанадан туған балапандар қауырсыны жоқ, қою көк немесе қара түсті болады. Өмірінің екінші аптасында олардың үстіне ақ түсті жұмсақ қауырсын өседі, ал келесі бес аптада олардың орнына ақ дақтары бар қоңыр қауырсын пайда болады. Кішкентай балапандарды ата-аналары араласқан, жартылай сіңген балықпен тамақтандырады, олар аузын кең ашып, тамақты жұтады. Ересек балапандар тұтас балық алады. Басқа түрлердің балапандарынан айырмашылығы, солтүстік ганнеттердің балапандары ұяда жылжымайды немесе тамақ сұрап қанаттарын қағай алмайды, бұл олардың ұядан құлау мүмкіндігін азайтады. Ересек құстар өз балаларын шамамен 13 апта бойы, олар ұшып кеткенше тамақтандырады. Жас құстар 84-97 күндік жаста ұшып кетеді, олар биік жартастан секіріп ұшып кетеді – бұл алдын ала жаттығу мүмкін емес процесс. Егер олар нашар ауа райында ұядан шығып кетсе, жартастарға соғылып, қаза тағуы мүмкін. Назарсыздан қалған жас құстар ересектердің шабуылына ұшырайды. Ұядан шыққаннан кейін олар теңізде қалып, балық аулау мен ұшуды үйренеді, олардың ұшу дағдылары ошаққа қайту үшін жеткіліксіз болады. Ганнеттер жұп құрып өмір сүреді және бірнеше маусым бойы, тіпті өмір бойы бірге бола алады. Жұптар балапандары ұядан шыққанда ажырасады, бірақ келесі жылы қайтадан бірігеді. Егер жұптың біреуі өлсе, екіншісі өзіне жаңа серік табады.
Қорғау мәртебесі
2004 жылы жүргізілген зерттеуде 45 ганет көбелектеп, 361 000-ға жуық ұя табылды. Халық саны жылына 3-5% аралығында өсіп келеді, бірақ бұл өсім негізінен бірнеше колонияда ғана байқалады. Солтүстік ганеттердің саны қазір тұрақты болғанымен, бұрын олардың саны мекендеу ортасын жоғалту, жұмыртқаларын алу және ересек құстарды еті мен қауырсыны үшін өлтіру салдарынан күрт азайған. 1939 жылы 22 колонияда 83 000-ға жуық ұя болды, яғни сол кезден бері құстардың саны төрт есеге артқан. 1992 жылы Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) құстардың санын 526 000-ға жуық деп бағалаған. «Сула Сгейр» аралының атының өзі «ганет» деген мағына беретін «сула» сөзінен және көне норвеж тіліндегі «скерр» – шағын арал сөзінен шыққан. 20 ғасырға дейін аң аулау жалғасқан орындардың қатарында 1939 жылы тоқтатылған Исландиядағы Эльдей және шағын көлемде аулау әлі де жалғасып жатқан Микинс аралдары бар. Микинсте жыл сайын шамамен 500 жас құс тұтыну үшін өлтіріледі.
Бас Рок колониясының саны 19 ғасырдың басында 4000 жұптан асты, бірақ аң аулау тоқтатылғаннан кейін тез қалпына келді, ал Сент-Килдада жүздеген жылдар бойы тұрақты түрде жиналды. Басқа жерлерде жағдай осылай толыққанды болған жоқ. Сент-Лоуренс шығанағындағы Bird Rocks колониясында бұрын 250 000 құс болған болуы мүмкін, бірақ бақылаусыз аң аулау, тіпті балық аулауға арналған жемдік құстарды аулау да, 1904 жылдан бері үкіметтік қорғауға қарамастан, 1932 жылы құстардың санын 1000-ға дейін азайтты.