Кіріспе
Қытайдың Пекин қаласында орналасқан сарайлар мен бақтар кешені; ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасының орны.
Жазғы сарай – Пекиндегі көлдер, бақтар мен сарайлардың кеңдігі зор жиынтығы. Ол Цин әулеті кезеңіндегі императорлық бақ болған. Оның құрамында Ұзақ өмір тауы, Куньмин көлі және Он жеті тесікті көпір бар. Оның ауданы 2,5 км² шамасында, оның үштен екі бөлігі судан тұрады. Ұзақ өмір тауының биіктігі шамамен 60 метрге жетеді және онда бірінен соң бірі орналасқан көптеген ғимараттар бар. Алдыңғы бөлігінде сәнді залдар мен павильондар көп, ал артқы бөлігі, керісінше, табиғи сұлулығымен тыныш. Орталықта орналасқан Куньмин көлінің ауданы 2,2 км²-ді құрайды және ол толығымен адам қолымен жасалған. Қазылған топырақ Ұзақ өмір тауын салуға пайдаланылған. Оңтүстік Қытайдағы бақтардан шабыт алған Жазғы сарайда 3000-нан астам түрлі қытайлық ежелгі ғимараттар бар, олар әрбір әулеттен 40 000-нан астам құнды тарихи жәдігерлерді сақтайды. 1998 жылдың желтоқсан айында ЮНЕСКО Жазғы сарайды Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізді. Ол Жазғы сарайды «қытай ландшафты бақ дизайнының шедеврі» деп жариялады. Табиғи ландшафт – төбелер мен ашық сулар, павильондар, залдар, сарайлар, ғибадатханалар және көпірлер сияқты жасанды элементтермен үйлесімді, ерекше эстетикалық құндылыққа ие жиынтықты құрайды. Қытай тарихында ерекше аталып өткені, ол Оңтүстік-Солтүстік су тасымалдау жобасының орталық бағытының соңғы нүктесі болып табылады, Хубэй провинциясының Данцзянкоу су қоймасынан 1267 шақырымнан астам қашықтықты жүріп өтіп, Пекиннің негізгі сумен қамтамасыз етілуін қамтамасыз етеді.
Цинь әулетінің алдындағы кезең
Жазғы сарайдың тарихы 1153 жылға дейін, Журченьдер басқарған Цзинь әулетіне дейін жетеді. Төртінші билеуші Ванян Лян (1150–1161 жылдары билеген) Цзинь астанасын Хуиньинь префектурасынан (қазіргі Харбин қаласының Аченг ауданы, Хэйлунцзян провинциясы) Янцзинге (қазіргі Бейжің) көшірді. Ол Пекиннің солтүстік-батысындағы Жыпар иісті таулар мен Жейд Спринг тауында сарай салуға бұйрық берді. 1271 жыл шамасында Юань әулеті Ханбаликте (қазіргі Бейжің) астанасын орнатып алғаннан кейін, инженер Гуо Шоуцзин Байфу ауылындағы (白浮村) Шэншан бұлағынан (神山泉), Чанпин қаласынан суды кейіннен Куньмин көліне айналатын Батыс көліне (西湖) бағыттайтын су жүйесі жобасын бастады. Гуо мақсаты – сарайды тұрақты сумен қамтамасыз ететін су қоймасын құру болатын. 1494 жылы Мин әулетінің Хунчжи императоры (1487–1505 жылдары билеген) өзінің күтімшісі, Лэди Луо үшін, кейін Ұзақ өмір тауы деп аталған Жар төбесінің (瓮山) алдында Юаньцин ғибадатханасын (圓靜寺) салдырды. Ғибадатхана жылдар өте тозығып, қараусыз қалды, ал төбенің айналасы жасыл шөптерге толып өсті. Хунчжи императорынан кейін билікке келген Чжэндэ императоры (1505–1521 жылдары билеген) Батыс көлінің жағасында сарай салып, осы аймақты императорлық баққа айналдырды. Ол Жар төбесін "Алтын төбе" (金山) деп, ал көлді "Алтын теңіз" (金海) деп атады. Чжэндэ императоры мен Ванли императоры (1572–1620 жылдары билеген) екеуі де көлде қайықпен саяхаттағанды ұнататын. Тяньци императорының (1620–1627 жылдары билеген) тұсында хан ордасының евнухі Вэй Чжунсян императорлық бақты жеке меншігіне алды.
Цин әулеті
Цинь династиясының басында Жар төбесі император сарайының жылқы қорасы ретінде пайда болды. Қылмыс жасаған евнухтар арамшөптерді орып, шөп шабуға жіберілді. Цяньлун императорының билік басында (1735-1796 жж.) қазіргі Бейжіңнің Хайдянь ауданында көптеген императорлық бақтар салынды, осыған байланысты су тұтыну күрт өсті. Сол кезде Батыс көліне жиналған судың көп бөлігі Нефрит бұлағындағы (Юйцюань) таза су бұлағынан, ал қалғаны Уаньцюань өзенінен (萬泉河) келді. Нефрит бұлағының су ағыны тоқтап қалса, елорданың сумен жабдықталу жүйесіне зиян келтірер еді. 1749 жылы Цяньлун императоры анасы, император шешен Чунциннің 60 жылдығын тойлау үшін Жар төбесі мен Батыс көлінің жанында сарай салуға шешім қабылдады. Елорданың сумен жабдықталу жүйесін жақсарту үшін ол Батыс көлін батысқа қарай кеңейтіп, Гаошуй көлін (高水湖) және Яншуй көлін (養水湖) құруды бұйырды. Бұл үш көл императорлық бақтар үшін ғана емес, айналасындағы ауыл шаруашылығына да су көзі болды. Цяньлун императоры үш көлге «Куньмин көлі» деп атау берді, бұл атау Хань әулетінде император У (б.з.б. 141–187 жж.) әскерін дайындау үшін салған Куньмин тоғанынан (昆明池) алынған. Куньмин көлін кеңейту кезінде қазылған топырақ Жар төбесін кеңейтуге пайдаланылды, осыдан кейін ол «Ұзақ өмір төбесі» деп аталды. 1764 жылы салынған, құны 4,8 миллион күміс таэльден асқан Жазғы сарай алғашқыда «Циньиюань» (清漪園; «Таза толқындар бағы») деп аталды. Жазғы сарайдың дизайны қытай мифологиясындағы Шығыс теңізіндегі үш құдайлық тау – Пэнлай, Фанчжан (方丈) және Инчжоу (瀛洲) туралы аңызға негізделген. Куньмин көліндегі үш арал – Наньху аралы (南湖島), Туаньчэн аралы (團城島) және Цаоцзяньтан аралы (藻鑒堂島) осы үш тауды бейнелеу үшін салынды, ал көлдің өзі Ханчжоудағы Батыс көлінің жобасына сәйкес жасалған. Сонымен қатар, сарайдағы көптеген архитектуралық ерекшеліктер Қытайдың әртүрлі көрнекті жерлеріне ұқсатып немесе еліктеу арқылы салынған. Мысалы, Фэнхуан қиығы (鳳凰墩) Тай көлін еске түсіреді; Цзинмин мұнарасы (景明樓) Хунань провинциясындағы Юэян мұнарасына ұқсайды; Ванчан павильоны (望蟾閣) Сары кран мұнарасына ұқсайды, ал сауда көшелері Сучжоу және Янчжоудағы көшелерді еліктеу үшін жасалған. Жазғы сарайдың басты бөлігі «Ұлы ризашылық және ұзақ өмір сүру ғибадатханасы» (大報恩延壽寺) болды. Сонымен қатар, 700 метрден астам ұзындықтағы Ұзақ дәліз де болды, ол көркемдік безендірулермен әсемделген. Сарайда ұзақ мерзімді тұруға және мемлекеттік істерді күнделікті басқаруға қажетті жабдықтар болмағандықтан, Цяньлун императоры онда сирек тұрды және сапарлағанда бір күндік демалысқа ғана келді. Цин империясы Даогуан императорының (1820-1850) билігінен кейін құлдыраған кезде Жазғы сарай бірте-бірте қараусыз қалды және үш аралдағы архитектуралық ерекшеліктерді күтіп ұстау өте қымбат болғандықтан, оларды бөлшектеуге бұйрық берілді. Екінші опиум соғысы кезінде британдық және француз әскерлері 1860 жылдың желтоқсанында Жазғы сарайды және жақын маңдағы Ескі жазғы сарайды басып алып, екеуін де тонады және соңғысын өртеп жіберді. Бұл басқыншылықтар Ұлыбритания мен Францияның Солтүстік Қытайға басып кіруінің бір бөлігі болды, мақсаты Цин әулеті үкіметін келіссөздерге мәжбүрлеу еді. Тоналғанмен қатар, Жазғы сарай өртелмеді, себебі Қытайдағы британдық жоғарғы комиссары лорд Элгин осыған қатысты бұйрық бермеген. 1884-1895 жылдар аралығында Гуансю императорының (1875-1908) тұсында император шешен Циси 22 миллион күміс таэльге дейін қаражатты (бастапқыда Цин флотилиясын (Бэйян флотын) жаңартуға арналған) өзінің 60 жылдығын тойлау үшін Жазғы сарайды қайта құруға және кеңейтуге жұмсауы мүмкін; алайда, басқа деректерде максималды алты миллион таэль бөлінгендігі, оның ешқайсысы әскери-теңіз флотының капиталдық бюджетінен емес, тек банк пайыздарынан төленгендігі айтылады. Қаржылық қаражат шектеулі болғандықтан, құрылыс жұмыстары Ұзақ өмір төбесінің алдындағы ғимараттарға және Куньмин көлінің айналасындағы бөгеттерге шоғырландырылды. Жазғы сарай 1888 жылы қазіргі қытайша атауы «Ихэюань» (頤和園) деп өзгертілді. 1900 жылы Боксерлер көтерілісінің соңында Жазғы сарай тағы да зақымдалды, өйткені Сегіз ұлттың одақтастығының күштері императорлық бақтарды қиратты және сарайда сақталған көптеген жәдігерлерді басып алды. Екі жылдан кейін сарай толыққанды қалпына келтірілді.
Цинь әулетінен кейінгі кезең
1912 жылы соңғы император Пуйдің тақтан бас тарғаннан кейін Жазғы сарай Цин империясының бұрынғы императорлық отбасының жеке меншігіне өтті. Екі жыл өткен соң, Жазғы сарай жұртшылыққа ашылды және кіру билеттері сатыла бастады. 1924 жылы Фэн Юсянь әскербасы Пуйді Тыйым салынған қаладан қуғаннан кейін, Пекин қалалық әкімдігі Жазғы сарайды басқаруды өз міндетіне алып, оны халыққа арналған саябаққа айналдырды. 1949 жылдан кейін Жазғы сарайда Қытай Коммунистік партиясының Орталық партия мектебі уақытша орналасқан. Мао Цзэдунның көптеген достары мен Коммунистік партияның маңызды тұлғалары, мысалы Лю Язи және Цзян Цинь да сол жерде тұрды. 1953 жылдан бері Жазғы сарайда көптеген ірі қалпына келтіру және жаңарту жұмыстары жүргізілді, қазір ол туристерге арналған танымал орын және саябақ ретінде жұртшылыққа ашық. 1998 жылдың қараша айында ЮНЕСКО Жазғы сарайды Дүниежүзілік мұра орны деп жариялады. 2006 жылдың соңында Қытай үкіметі Жазғы сарайды әлемдік мәдени мұра ретінде тойлау үшін ескерткіш монеталар тарата бастады.
Көрікті жерлер
Бүкіл Жазғы сарай Ұзақ өмір тауы мен Куньмин көлінің айналасында орналасқан, соның ішінде көл аумақтың үштен екі бөлігін құрайды. Ең маңызды ғимараттардың көпшілігі Ұзақ өмір тауының солтүстік-оңтүстік осі бойында салынған, ол алдыңғы және артқы төбелерге бөлінген. Куньмин көлінде үш кішкентай арал бар: Нанху аралы, Заоцзяньтан аралы және Цзицзинге аралы. Куньмин көлінің батыс бөгеті көлді екіге бөледі. Шығыс бөгет Гуансюй императорының тұсында салынған. Жазғы сарайдағы көрікті жерлер алты түрлі аймаққа немесе бөлімге бөлінеді: Сарайлар, Ұзақ өмір тауы, Куньмин көлі, Шаруашылық және тоқу суреттері аймағы, Ұзын дәліз және Орталық ось аймағы. Жазғы сарай Қытайдағы ең танымал саяхат орындарының бірі, ол алғашқы бестікке кіреді және жылына шамамен 10 миллион туристі тартады.
Алдыңғы төбе
Шығыс сарай қақпасы (оңайлаштырылған қытайша: 东宫门; дәстүрлі қытайша: 東宮門; пиньинь: Dōnggōngmén): Жазғы сарайдың басты кіреберісі. Қақпаның екі жағындағы қола арыстандар Цянлон императоры тұсында сақталған, ал қақпа алдындағы Бұлтты айдаһар сатысы Ескі жазғы сарайдың мұрасы. Қақпа үстіндегі «Ихэюань» деген үш қытай таңбасын Гуанчжоу императоры жазған. Қайырымдылық және ұзақ өмір залы (仁寿殿; 仁寿殿; Rénshòudiàn): Сот отырыстары өткізілген зал. Цянлон императоры тұсында «Жақсы басқару залы» (勤政殿) деп аталған, бірақ Гуансю императоры оған қазіргі атауын берген. Залдың солтүстігіндегі құдық «Жыл ұзарту құдығы» (延年井) деп аталады, ал залдың артындағы тас бақша Сучжоудағы Арыстан тоғайы бағын еске түсіреді. Сталактиттер – Ескі жазғы сарайдың жәдігерлері. Нефрит толқындары залы (玉澜堂; 玉瀾堂; Yùlántáng): Қайырымдылық және ұзақ өмір залының батысында орналасқан. Бұл Цин императорларының тұратын жері болған. Гуансю императоры бұл жерде жесір император Цисинің қамауында болған. Июнь залы (宜芸馆; 宜芸館; Yíyúnguǎn): Нефрит толқындары залының солтүстігінде орналасқан. Цянлон императоры тұсында кітапхана болған, бірақ Гуансю императоры тұсында императрица Лонгюдің тұратын жеріне айналдырылған. Онда Цянлон императорының қаламмен жазған тас мүсіндері сақталған. Дехе бағы (德和园; 德和園; Déhéyuán): Үш қабатты Ұлы опера залы (大戏楼; 大戲樓) орналасқан, онда опералық қойылымдар қойылған. Қуаныш және ұзақ өмір залы (乐寿堂; 樂壽堂; Lèshòutáng): Жесір император Цисидің тұратын бөлмесі. Ұзын дәліз (长廊; 長廊; Chángláng): Шығыста Қуаныш және ұзақ өмір залынан батыста Шижан павильонына дейін созылады. Дәліздің ұзындығы 728 метр (2,388 фут) және Қытайдағы танымал орындардың суреттері, қытай мифологиясы мен халық аңыздары, Жиырма төрт ұл үлгісі және төрт ұлы классикалық роман сияқты көркемдік безендірулерді қамтиды. Бұлттарды шашырату залы (排云殿; 排雲殿; Páiyúndiàn): Ұзақ өмір тауының орталық осінің ортасында орналасқан. Бастапқыда Ұлы ризашылық және ұзақ өмір сүру ғибадатханасы (大報恩延壽寺) болған, 1892 жылы қайта жаңартылып, жесір император Цисидің қонақтарды қабылдап, салтанатты шаралар өткізіп, туған күнін тойлау орнына айналдырылған. Буддалық хош иісті мұнара (佛香阁; 佛香閣; Fóxiānggé): Ұзақ өмір тауының алдыңғы бөлігінің ортасында орналасқан. Мұнара бастапқыда Сары кран мұнарасына ұқсас тоғыз қабатты буддалық пагода болуы тиіс еді. Цянлон императоры сегізінші қабат салынысымен құрылысты тоқтатуға бұйрық берген. Мұнара 20 метрлік (66 фут) тас негізде салынған, үш қабаттан тұрады, биіктігі 41 метр (135 фут) және сегіз темір ағаш бағанамен сүйеніп тұр. Жесір император Циси мұнараға хош иісті заттар ұсынып, дұға оқыған. Даналық теңізі (智慧海; Zhìhuìhǎi): Ұзақ өмір тауының шыңында орналасқан. Түрлі түсті шыныдан салынған, онда 1000-нан астам буддалық мүсіндер орналасқан. Мәдени революция кезінде зардап шеккен. Ұзақ өмір тауы мен Куньмин көлі стеласы (万寿山昆明湖碑; 萬寿山昆明湖碑; Wànshòushān Kūnmínghú Bēi): Бұлттарды шашырату залынан шығысқа қарай орналасқан. Стелада Цянлон императоры жазған алты қытай таңбасы бар. Бағалы бұлттар павильоны (宝云阁; 寶雲閣; Bǎoyúngé): Буддалық хош иісті мұнараның батысында орналасқан. 1755 жылы салынған, бастапқыда «Бронза павильоны» (铜亭) деп аталған. 1900 жылы Сегіз ұлт одағының сарбаздары есіктер мен терезелерді ұрлап кеткен. 1980 жылдары шетелдегі қытайлар сатып алып, Жазғы сарайға қайтарып берген. Тас қайық (石舫; Shífǎng): Тас қайықтың ұзындығы 36 метр. Бастапқы ағаш қайық 1860 жылы өртеніп, оның орнына батыс стиліндегі дөңгелектері бар мәрмәрден жасалған көшірмесі орнатылған. [1] Сарыбұрыш тыңдау залы (听鹂馆; 聽鸝館; Tīnglíguǎn): Ұзақ өмір тауының батысында орналасқан. Бұл жерде жесір император Циси опералық қойылымдарды тамашалаған. Қазіргі кезде зал Цин императорлық асханасына айналдырылған. Суреттегі саяхат (画中游; 畫中游; Huàzhōngyóu): Ұзақ өмір тауының батысында, Сарыбұрыш тыңдау залынан жоғары, Куньмин көліне қарап орналасқан. Алдыңғы төбеден шығысқа қарай (前山东部; 前山東部; Qiánshān Dōngbù): Көптеген павильондар мен залдар бар. Алдыңғы төбеден батысқа қарай (前山西部; Qiánshān Xībù): Көптеген павильондар мен залдар бар. Ұзын дәліздің батыс жағы (长廊西端; 長廊西端; Chángláng Xīduān): Шижан павильонының солтүстігінде «Батыс төрт залы» (西四厅; 西四廳) орналасқан. Гуансю императорының жұбайы Чжэнь залда жесір император Цисидің қамауында болған. Цянлон императоры тұсында бұл орын Жазғы сарайдың батыс кіреберісі болған.
Oriole Listening Hall (听鹂馆; 聽鸝館; Tīnglíguǎn): Located west of Longevity Hill. It used to be where Empress Dowager Cixi watched opera performances. The hall is now converted into a restaurant specialising in Qing imperial cuisine. Huazhongyou (画中游; 畫中游; Huàzhōngyóu): Located west of Longevity Hill, just above the Oriole Listening Hall, with a view over Kunming Lake. East of the Front Hill (前山东部; 前山東部; Qiánshān Dōngbù): Has many pavilions and halls. West of the Front Hill (前山西部; Qiánshān Xībù): Has many pavilions and halls. West of the Long Corridor (长廊西端; 長廊西端; Chángláng Xīduān): There is a "West Four Hall" (西四厅; 西四廳) located north of Shizhang Pavilion. The Guangxu Emperor's Consort Zhen was confined in the hall by Empress Dowager Cixi. It used to be the west entrance into the Summer Palace during the Qianlong Emperor's time.
Арқадағы төбе
Сучжоу көшесі (苏州街; 蘇州街; Sūzhōujiē): 1762 жылы Цзяннань аймағын аралап келгеннен кейін, Цзяньлун императоры Сучжоудағы Шаньтанг көшесіне ұқсас сауда көшесі салынсын деп бұйырды. Көше 1860 жылы британдықтар мен француздықтар тарапынан қиратылып, 1988 жылы ғана қайта жаңартылды. Гармониялы ләззат бағы (谐趣园; 諧趣園; Xiéqùyuán): Жазғы сарайдың солтүстік-шығыс бұрышында орналасқан. 1751 жылы Цзяньлун императоры Цзяннань аймағын аралап шыққанда, Усидегі Цзичан бағына қатты әсерленіп, сол бақтың үлгісімен Жазғы сарайда Хуйшань бағын (惠山園) салуды тапсырды. 1811 жылы Хуйшань бағы «Шиэкю бағы» деп аталды. Төрт үлкен аймақ (四大部洲; Sìdàbùzhōu): Арқа төбеліктің орталық осінің ортасында орналасқан. Тибеттегі Самье монастырына ұқсатып салынған, онда Бхаишаджягуру, Будда және Амитабханың мүсіндері орналасқан. 1860 жылы британдықтар мен француздықтар тарапынан қиратылып, кейін қалпына келтірілді. Гүл павильоны мен шыны мұнара (花承阁琉璃塔; 花承閣琉璃塔; Huāchénggé Liúlítǎ): Арқа төбенің шығыс жағында орналасқан. 1860 жылы британдықтар мен француздықтар тарапынан қиратылды, қазірде тек шыны мұнарасы ғана сақталған. Мәдени революция кезінде мұнараның түбіндегі будда мүсіні Қызыл гвардияшылар тарапынан бүлінді. Гайчуньюаньдың бұрынғы орны (赅春园遗址; 賅春園遺址; Gāichūnyuán Yízhǐ): Арқа төбеден батысқа қарай орналасқан. Цзяньлун императорының тұсында бұл жерде шағын бақ салынды, сонымен қатар императордың оқу бөлмесі де болды. Гайчуньюань 1860 жылы британдықтар мен француздықтар тарапынан негізгі бөлігі қиратылды. Қиванг павильонының бұрынғы орны (绮望轩遗址; 綺望軒遺址; Qǐwàngxuān Yízhǐ): Көлдің жанындағы арқа төбенің батыс жағында орналасқан. Цзяньлун императорының тұсында бұл жерде шағын бақ салынды.
Шығыс бөгеті
Жычунь павильоны: Куньмин көлінің шығыс жағасында, Жейд бұталары залының оңтүстігінде орналасқан. Вэньчан мұнарасы: Қала қақпасына ұқсатып салынған. Цянлон императоры тұсында шығыс және оңтүстіктен Жазғы сарайға кірудің маңызды нүктесі болған. Вэньчан залы, көбінесе галерея деп аталады, Вэньчан мұнарасының қасында орналасқан және Жазғы сарайдан мәдени жәдігерліктерді көрсетеді. Куору павильоны: 17 Ашық көпірден шығысқа қарай, шығыс бөгетінің ортасында орналасқан. Ол Бронзалық бұқаның орнын қамтиды: 1755 жылы құйылған бұқаның қола мүсіні. Елю Чучай қасиетті орны: Цянлон императоры моңғол империясының ықпалды мемлекет қайраткері Елю Чучайды еске алу үшін салған қасиетті орын. 2003 жылдан кейін жабылып, алдыңғы бөлігі сувенирлер дүкеніне айналдырылды.
Нанху аралы
17 аркалы көпір (十七孔桥; 十七孔橋; Shíqīkǒngqiáo): Онда 17 түрлі арка бар. Ол Сучжоудағы "Қымбат белдеу" көпірінің және Пекиндегі "Лугоу" көпірінің ерекшеліктерін біріктіреді. Көпірдің жалпы ұзындығы 150 метр (490 фут), ені 8 метр (26 фут) шамасында. Аждаһа патшасының ғибадатханасы (龙王庙; 龍王廟; Lóngwángmiào): Аждаһа патшасына құлшылық ету үшін салынған ғибадатхана. Хансю залы (涵虚堂; 涵虛堂; Hánxūtáng): Нанху аралының солтүстігінде орналасқан, солтүстік жағалаудағы Буддалық хош иісті мұнараға тікелей қарама-қарсы.
Көлік
Бейжің метросының 4-желісіндегі Бейгунмен станциясы, Солтүстік қақпаға жақын. Бейжің метросының Сицзяо желісіндегі Жазғы сарайдың Батыс қақпасы станциясы, Батыс қақпаға жақын.