Кіріспе

Cypripedioideae) – орхидеялардың кіші туысы, көбінесе «әйелдердің тапочкасы», «тапочка орхидеясы» немесе жай ғана «тапочка» деп аталады. Cypripedioideae кіші туысына Cypripedium, Mexipedium, Paphiopedilum, Phragmipedium және Selenipedium туыстары жатады. Олар гүлдердің тапочка пішіндес қалталарымен (өзгертілген лабелла) ерекшеленеді – бұл қалталар жәндіктерді ұстап алады, оларды стеминодтың артына қарай жоғары көтерілуге мәжбүр етеді, онда олар тозаңдағыштарды жинап немесе қалдырып, гүлді тозаңдандырады. Бұл кіші туыста шамамен 165 түр кездеседі.

Сипаттама

Cypripedioideae тұқымдасының барлық өкілдері көп жылдық, шөптесін өсімдіктер. Ет тәрізді тамырлары кейде қабықшамен жабылады. Жапырақтары спираль бойынша немесе екі қатарға орналасқан, сабағы жұқа немесе қысыңқы болады. Гүлқұршауында жапырақтар оралып, жапырақ тісшесі plikat (қатталған) немесе жапырақтар гүлқұршауында тегіс және былғарылы болып қалады. Жапырақ пен сабақтың арасында бөліп тұратын тіні жоқ. Cypripedioideae гүлшоғыры гүлдің ұшында орналасқан және көбінесе бұтақталмайды. Гүлдері спираль бойынша немесе екі қатарға орналасқан, олар кері бұрылады. Гүл жапырақтары екі үштік шеңберде орналасқан, көбінесе сыртқы шеңбердің екі жапырағы толық біріккен. Төменгі жапырақша қап тәрізді құрылымды құрайды. Жұмыртқалық тұрақты, бір немесе үш камералы. Екі құнарлы тозаңдық, тозаңдық мойны және аналық стилі күрделі құрылымға біріккен. Стиль қысқа және жуан, аналықтың мойны үлкен және дөңгелек, аналық мойнының орталық бөлігі екі бүйірлік бөлігінен ірі. Екі шеткі тозаңдық құнарлы, тозаң дәндері біріне-бірі жабысып, пастаға айналады немесе кейбір Phragmipedium түрлерінде біріккен тозаң жиынтығын құрайды. Ортаңғы, құрғақ тозаңдық қалқан тәрізді кеңейген. Жемістері көбінесе қапшық тәрізді, ал Selenipedium-да жидек тәрізді. Олардың ішінде ұзындығы шамамен 1 мм, ені 0,1 мм болатын көптеген жалпақ тұқымдар бар. Ал Selenipedium тұқымдары линза тәрізді және қалың қабықпен жабылған. Тұқымдық саны кіші туыс ішінде кең ауқымда өзгереді, Cypripedium-да 2n=20-дан Paphiopedilum-да 26-дан 44 хромосомаға дейін. Хромосомалар өте ірі. Бұл тұқымдасқа жататын өсімдіктердің гүлдері жәндіктерді ұстауға арналған құрылымға ие, олар қапшақтың алдыңғы жағынан оңай кіре алады. Гүлдің ішкі бөлігі жәндіктердің гүлдің аналық және тозаңдықтары арқылы шығып, гүлді тозаңдатуы үшін бейімделген.

Тарату

Cypripedioideae тұқымдасына жататын түрлер Оңтүстік Американың солтүстігінде және Орталық Америкада (Mexipedium, Phragmipedium, Selenipedium), Солтүстік Америка, Еуропа, Африка (Алжир) және Солтүстік Азияда (Cypripedium) тараған, сондай-ақ субтропиктік және тропиктік Оңтүстік-Шығыс Азияда (Paphiopedilum) өседі. Олар Австралия мен Африкада табылмайды. Таралу ошағы Орталық Америкада болған болуы мүмкін.