Кіріспе

Герберт Норман Хауэллс (17 қазан 1892 – 23 ақпан 1983) – ағылшын композиторы, органшы және педагог, ең белгілісі – Англикан шіркеу музыкасының көптеген шығармаларымен танылған.

Түпнұсқа және ерте білім

Хауэллс Глостерширдің Лидни қаласында, сантехник, суретші, әрлеуші және құрылысшы Оливер Хауэллс пен оның әйелі Элизабеттің алты баласының ең кішісі ретінде дүниеге келді. Оның әкесі жергілікті баптист шіркеуінде орган тартып, ал Герберт ерте жасынан музыкалық қабілетін танытты – алдымен әкесіне орынбасар болды, содан кейін он бір жасында жергілікті Англия шіркеуінің хорына қатысып, ресми емес органшы болып жұмыс істеді. 1904 жылдың қыркүйегінде, Герберт шамамен 12 жасқа келгенде, Оливер банкротқа ұшыраған кезде Хауэллстер отбасының қаржылық жағдайы қиынға түсті. Бұл сол кездегі шағын қауымдастықта үлкен ұятқа алып келді және Хауэллс одан толыққанды айығуға ешқашан құмар болған жоқ. Чарльз Батерст, 1-ші виконт Бледислой отбасының бір мүшесі, жас музыкантқа қызығушылық танытып, оған қаржылай көмек көрсетті. 1905 жылы Хауэллс Глостер соборының органисті Герберт Брюерден музыка сабақтарын бастады, ал он алты жасында Ивор Новелло мен Ивор Гурнимен бірге соборда оның шәкірті болды. Хауэллс пен Гурни жақын дос болып, Глостершир ауылдарында ұзақ серуендеп, музыка мен ағылшын әдебиетіне деген ортақ құмарлықтарын талқылады. Жас Хауэллс үшін маңызды тәжірибелердің бірі – 1910 жылдың қыркүйегінде Глостердің үш хор фестивалінде Ральф Вон Уильямстың Томас Таллистің тақырыбындағы фантазиясының тұңғыш көрсетілімі болды. Кейінірек Хауэллс Вон Уильямстың концерттің қалған бөлігінде өзінің жанында отырғанын және тәнті болған болашақ композитормен Эдвард Элгардың «Геронтийдің арманы» шығармасының ноталарын бөліскенін айтты. Воган Уильямс және Тюдор композиторлары (Таллис қоса) Хауэллстің шығармашылығына терең ықпал етті.

Корольдік музыка колледжінде оқу

1912 жылы Айвор Гурнидің үлгісімен, Хауэллстің студенттік замандастарының арасында Гурни, Артур Блис және Артур Бенджамин болды. Хауэллз колледждің «үйлесімді отбасы» атмосферасында өркендеді, алайда оның музыкасы көбінесе оркестрлік болды; шығармаларына алғашқы орындалысынан кейін қайтарылып алынған фортепиано концерті, жеңіл оркестрлік сюита, «The B’s» (Артур Блис, Артур Бенджамин және Фрэнсис Перселл «Банни» Уоррен) – колледждегі үш досын бейнелейтін шығарма, сондай-ақ скрипка мен оркестрге арналған «Үш би» кірді. Кейін Хауэллстің есімдерімен байланыстырылған туындылардың ішінде ең танымалдары – оның органға арналған алғашқы маңызды композициялары, «Забур прелюдияларының бірінші жинағы» (1915–16 жж.) және Op. 17 рапсодияларының біріншісі болды. 1915 жылы Хауэллстің болашағы қауіпке ұшырады, себебі оған Грейвс ауруы диагнозы қойылып, жарты жыл өмір сүруі мүмкін деген болжам жасалды. Денсаулығының нашарлауы оны Бірінші дүниежүзілік соғысқа шақырудан сақтады, бұл Гурни және оның басқа достары мен замандастары күткен жаман тағдырдан сақтап қалды. Сент-Томас ауруханасында оған екі жыл бойы аптасына екі рет мойынға радий инъекциясы жасалды. Осы кезеңде Хауэллс Лондонға емделуге және анасының күтімінде болу үшін Лидни арасында сапар шекті. Дегенмен, ол композиция жазуын тоқтатпады және 1916 жылы өзінің жетілген туындысын жасады. «Chosen төбесі мен Айвор Гурниге» арналған А минор квартеті келесі жылы Карнеги Ұлыбритания қорының қолдауымен жарық көрген алғашқы туындылардың бірі болды. Келесі жылы Хауэллс Солсбери соборында органшының көмекшісі болып жұмыс істеді, бірақ бірнеше айдан кейін емделу үшін Лондонға үнемі сапар шегу қиындық тудырғандықтан, қызметтен кетті. Достары Карнеги қорынан грант алуға көмектесті, ол Хауэллске Р.Р. Терриге Вестминстер соборында Терри мен оның хоры жаңғыртып жатқан латын Тюдор репертуарын редакциялауға көмектесу үшін төленді. Бұл жұмыс 1920 жылдары Оксфорд университетінің баспасынан «Тюдор шіркеу музыкасы» атты көп томдық жинақтың жарық көруіне әкелді. Бұл Хауэллске тұрақты табыс әкелді және оған өзінің музыкасында сүйіп, шабыттанған Англия Ренессансы стилін сіңіруге мүмкіндік берді. Оның хорға арналған алғашқы маңызды туындылары, «Үш кароль әнұраны» («Бұл кішкентай есік», «Айналайын гүл» және «Жұбату әні») осы кезеңде жазылды.

Неке және оқыту

1920 жылы Хауэллз Дороти Эвелин Гузиге (1891–1975) үйленді, ол Джон мен Альма Дауэнің ресми емес асырап алған қызы еді. Дороти – ол 1911 жылы оның аккомпаниаторы ретінде жұмыс істеген кезде танысқан әнші. Хауэллстің жиі адалсыздықтарына қарамастан, неке сақталды және екі бала дүниеге келді: Урсула (1922–2005), кейін актриса, және Майкл (1926–1935). Сол жылы ол Корольдік музыка колледжіне қызметке орналасты, онда 1979 жылға дейін жұмыс істеді. Оның шәкірттерінің арасында Роберт Симпсон, Гордон Джейкоб, Джеймс Бернард, Пол Спайсер, Мадлен Дринг және Имоген Холст болды. 1925 жылдан бастап RCM-дегі қызметін Санкт-Пол қыздар мектебінің музыка директоры лауазымымен және жиі байқаулар төрешісі ретіндегі жұмысымен үйлестірді, бұл оның композицияға жұмсай алатын уақытын азайтты. Бірақ ол оркестрлік және камералық музыка жазуды жалғастырды, соның ішінде «Глостерширде» (1916 жылы жазылған, бірақ бірнеше рет толық немесе ішінара қайта жазылған және 1930 жылдарға дейін соңғы нұсқасына жетпеген) скрипкалық квартеті, «Көңілді көз» (1920) увертюрасы және екінші фортепиано концерті (1925). Соңғы шығарманың тұңғыш орындалуы концерт залында жаулы сыншыдан наразылық тудырды. Хауэллз әрқашан сынға аса сезімтал болғандықтан, оны кері тартып алды және бірнеше жыл бойы маңызды композициялар жасамады. Хауэллстің досы және әріптес композиторы Мартин Самптер оны үлкен шығармалар жазудан уақытша үзіліс жасауға ынталандырды. Бір ерекшелігі – Ламберттің клавикорды (1928), бұл 20 ғасыр композиторының осы аспапқа арналған сирек туындысы. Ол Хауэллстің досы, аспап жасаушы және фотограф Герберт Ламберттің, Бат қаласында тұратын, берген клавикордынан шабыттанды. Алайда, сол кезде жазылған бірнеше ірі композициялар орындалмады, атап айтқанда 1932 жылы жазылған ағылшын тіліндегі сөздермен a capella реквием және келесі жылы жазылған хорлық шығарма «Кент фермерінің құдайы».

Отбасылық қайғы мен соғыс

1935 жылдың қыркүйегінде Хауэллстің тоғыз жасар ұлы Майкл отбасылық демалыс кезінде полиомиелитке шалдығып, үш күннен кейін Лондонда қайтыс болды. Майкл Глостерширдегі Твигворт қаласындағы Сент-Мэтью шіркеуінің зиратында жерленді. Хауэллз осы оқиғаға терең қиналып, өмірінің соңына дейін оны еске алуды жалғастырды. Қызы Урсуланың ұсынысымен ол қайғысын музыкаға арнауға тырысты және келесі үш жылда ірі масштабты хорлық шығарманың көп бөлігін жазды, ол ақырында Hymnus Paradisi атанды. Ол 1932 жылғы әлі жарияланбаған Реквиемнен материалдарды пайдаланды. Хауэллздің сөзімен айтқанда, бұл 1950 жылға дейін «жеке, дерлік құпия құжат» болып қалды. Осы кезеңде жазылған басқа да естелік шығармалардың ішінде – 1938 жылы жазылған Майкл мен Эдвард Элгардың естелігіне арналған скрипкалық концерттің баяу бөлімі, сондай-ақ баласы қайтыс болған кезде жұмыс істеп, аяқтай алмаған виолончель концерті бар. «Сент-Майклға арналған секвенция» және «Take Him, Earth, for Cherishing» мотеті де Хауэллстің Майклға деген қайғысымен байланысты, сондай-ақ Хоуэллстің екі әнұраны бар, олардың ең танымалсы – Роберт Бриджестің «All My Hope on God is Founded» («Чартерхаусқа арналған әнұран») әнұраны, ол 1936 жылы «The Clarendon Hymn Book» кітабында жарияланғанда Майкл деп аталды. Хауэллс «Құдай – махаббат, оған көкте құлшылық етушілік етсін» әнұраны үшін 1968 жылы Twigworth әуенін жазды. Дегенмен, Хауэллстің кейінгі музыкасының көп бөлігі, осы жоғалтудың ықпалына көтерілді. 1930 жылдардың соңынан бастап Хауэллз хор және орган музыкасына көбірек назар аудара бастады, екінші «Забур прелюдиялары» сериясын, содан кейін «Алты пьесаны» (1939 жылдан бастап) жазды. Олардың үшіншісі – композитордың ең сүйікті туындысы, «Мастер Таллистің өсиеті», Ваган Уильямстың «Tallis Fantasia» шығармасымен алғашқы тәжірибесін еске түсірді. 1941 жылдың басында «Соғыс кезінде» деп аталған «Төрт әнұран» жинағы жарық көрді, оның ішінде «Иерусалимнің тыныштығы үшін дұға ет» және «Харт сияқты» әндері бар. Сол жылдың тамызында Хауэллз Кембридждегі Сент-Джонс колледжінің органшысы болып тағайындалды, ол Екінші дүниежүзілік соғыстағы әскери қызметке кеткен Робин Оррдың орнын басты. Хауэллстің Кембриджпен байланысы, 1945 жылы соғыс аяқталғанға дейін жалғасты, ол үшін жемісті және қуанышты кезең болды және оны ең көп еске алатын туындыларына тікелей әкелді. Кейін ол Король колледжінің деканы Эрик Милнер Уайттың хорға арналған әндер жинағын жазуға шақырғанын еске алды. Нәтижесінде 1944 жылы орындалған Collegium Regale деп аталатын қызметтің Te Deum және Jubilate шығармалары пайда болды, келесі жылы Magnificat және Nunc Dimittis, ал 1956 жылы Киелі Қауымның кеңсесі аяқталды. Collegium Regale, Глостер қызметі (Глостер соборы үшін, 1946) және Сент-Пол қызметі (Сент-Пол соборы үшін, 1951) Хауэллздің жазған көптеген ағылшын литургиясының ең танымал және ең құрметтісі болып қала береді.

Hymnus Paradisi және одан кейінгі

1949 жылы органшы Герберт Самсион Хауэллден 1950 жылы Глостерде өтетін Үш хор фестивалінде орындалуға болатын нәрсе бар ма деп сұрады. Хауэлл 1936-1938 жылдар аралығында ұлы Майклдың естелігі үшін жазған аяқталмаған хорлық шығармасын дайындауға шешім қабылдады. (Кейін Хауэлл Вон Уильямстың ынтасымен осы шығарманы қайта жаңғыртқанын айтты). Сумсионның ұсынысымен Hymnus Paradisi деп қайта аталған шығармаға сол кезде жазылған қысқа хорлық шығармалар да кірді. Ол дәстүрлі христиан болмаса да, діни музыканы жазумен танымал болды. "Hymnus Paradisi" шығармасынан кейінгі жұмысы – солистер, хор және оркестр үшін латын тіліндегі миссаның кеңейтілген нұсқасы, ол Сабрин Миссасы (Missa Sabrinensis) деп аталды, Северну өзенінің құрметіне. Бұл шығарма 1954 жылы Үш хор фестивалі аясында Вустер соборында алғаш рет орындалды. Бұрынғы жұмысының сәттілігінен кейін бұл шығарма көңіл көншітпеді, ал оның өте күрделілігі мен қиындығы оның кеңінен танылуына кедеріс келтірді. Хауэлл одан кейін "Ағылшын миссасы" (An English Mass, 1956) атты шығармасын жазды, ол хор, скрипкалар тобы және орган үшін ағылшын тіліндегі сөздерге негіделген, көлемі кішірек болды. Оның соңғы ірі хорлық жұмысы – Stabat Mater, онда анасы баласын жоқтап жылайтын тақырыбы жеке маңызға ие мәтінге негізделген. Ол 1959 жылы бастады, бірақ аяқтау қиын болды, алғаш рет 1965 жылы орындалды. Президент Джон Ф. Кеннедиге арналған құрмет ретінде 1964 жылдың көктемінде жазылған "Take Him, Earth, For Cherishing" мотеті 1964 жылдың 22 қарашасында Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясында өткен Кеннедиге арналған канадалық шарада алғаш рет орындалды. Оны Джордж Н. Мейби басқарған Канаданың Онтарио штатындағы Кингстон қаласындағы Сент-Джордж соборының хоры орындады. Мейби 1965 жылдың қыркүйегінде Сент-Джордж хорын Англияға алып келді, олар Кембридждегі Кингс колледжінде Хауэллдің қатысуымен осы шығарманы орындады. Хауэлл 80 жасқа дейін шығармалар жаза берді, бірақ Stabat Mater сияқты үлкен шығармалар жасамады. Оның өмірінде жарық көрген соңғы шығармаларының бірі – "Реквием", ол 1980 жылы қолжазбаларынан орындау үшін өңделді және келесі жылы, жазылғаннан кейін шамамен елу жыл өткен соң жарияланды. Ол 1983 жылдың 23 ақпанында 90 жасында Путнидегі зейнеткерлер үйінде, жақын досы сэр Адриан Болт қайтыс болғаннан бір күн кейін дүние салды. Оның күлі Вестминстер аббаттығында жерленді. Хауэллдің бірнеше портреттері бар. 1974 жылғы Леонард Боденнің майлы суреті Корольдік музыка колледжінің коллекциясында сақталады, ал Лондонның Ұлттық портрет галереясында Боденнің көміртегі эскизі, Говард Джеймс Морганның майлы суреті және Герберт Ламберт, Клайв Барда және Эллиотт пен Фрайдың фотосуреттері бар. Виолончельші Джулиан Ллойд Вебер Хауэллдің құдасы болды.

Композициялар

Хауэлл оркестрлік, хорлық және камералық шығармалардың кең ауқымын жазды. Ол ең көп танымалдығы қасиетті хор музыкасымен, әсіресе Mattins (Таңғы құлшылық, Te Deum, Benedictus (Зәкәрияның әні) және 100-ші псалм) мен хорлық Evensong (Кешкі құлшылық, Magnificat және Nunc Dimittis) үшін жасаған шығармаларымен белгілі. Олардың көптегені Глостер соборы (Глостер қызметі), Кембридж Корольдік колледжі (Collegium Regale) және Сент-Пол соборы (Сент-Пол қызметі) сияқты нақты ғибадат орындарына арналған. Ол сондай-ақ бірнеше гимн мелодиялары мен реквием жазды.