Кіріспе
Шотландтық клан (шотландтық гэль тіліндегі clann, сөзбе-сөз "балалар", кең мағынада "туыстар") – шотланд халқының туыстық тобы. Кландар мүшелеріне ортақ мұра және тегі туралы сезім сыйлайды, ал қазіргі заманда Шотландияның геральдикасын және елтаңбаларын реттейтін Лорд Лион сотымен мойындалған ресми құрылымы бар. Көптеген кландардың өзіне тән тартан үлгілері бар, көбінесе 19 ғасырдан бастап қалыптасқан, оларды мүшелері килттерге немесе басқа киімдерге енгізе алады. Әр кланның өзіндік тартаны мен белгілі бір жері бар қазіргі заманғы бейнесін шотланд жазушысы сэр Уолтер Скотт, басқалардың ықпалымен таратып жүргізді. Тарихи тұрғыдан алғанда, тартан дизайндары Төмендік және Таулы аймандармен байланысты болған, ондағы тоқымашылар сол аймандарда сүйікті мата үлгілерін жасауға бейім болған. Әлеуметтік эволюция процесінде, белгілі бір аймақтағы көрнекті кландар/отбасылар сол аймақтың тартанын киетіні байқалды, және сол қауымның онымен сәйкестендірілуі тек қана қадам болды. Көптеген кландардың өз клан басшылары бар; басшысы жоқ кландар қарулы кландар деп аталады. Кландар, әдетте, бастапқыда өз негізін қалаушылары басқарған географиялық аймандармен, кейде ата-бабалық қамалдармен және клан жиналыстарымен байланысты, олар әлеуметтік өмірдің тұрақты бөлігін құрайды. Соңғы жылдардағы ең танымал кландық шара – 2009 жылы Эдинбургте өткен The Gathering, оған бүкіл әлемнен кем дегенде 47 000 қатысушы келді. Кланның атын тасушы әрбір адам клан басшыларының тікелей ұрпағы деген жалған түсінік кең тараған. Кланның көпшілігі – жалдамалы шаруалар, олар клан басшыларына еңбек күшін ұсынған. Басқалардың ойынша, қарапайым кландардың клан басшыларымен қандастық байланысы сирек болған, бірақ 16 және 17 ғасырларда тегілер кеңінен қолданысқа енген кезде олар кейде басшының тегін өздеріне қабылдаған.
A Scottish clan (from Scottish Gaelic clann, literally 'children', more broadly 'kindred') is a kinship group among the Scottish people. Clans give a sense of shared heritage and descent to members, and in modern times have an official structure recognised by the Court of the Lord Lyon, which regulates Scottish heraldry and coats of arms. Most clans have their own tartan patterns, usually dating from the 19th century, which members may incorporate into kilts or other clothing. The modern image of clans, each with their own tartan and specific land, was promulgated by the Scottish author Sir Walter Scott after influence by others. Historically, tartan designs were associated with Lowland and Highland districts whose weavers tended to produce cloth patterns favoured in those districts. By process of social evolution, it followed that the clans/families prominent in a particular district would wear the tartan of that district, and it was but a short step for that community to become identified by it. Many clans have their own clan chief; those that do not are known as armigerous clans. Clans generally identify with geographical areas originally controlled by their founders, sometimes with an ancestral castle and clan gatherings, which form a regular part of the social scene. The most notable clan event of recent times was The Gathering 2009 in Edinburgh, which attracted at least 47,000 participants from around the world. It is a common misconception that every person who bears a clan's name is a lineal descendant of the chiefs. Most of the followers of the clan were tenants, who supplied labour to the clan leaders. Contrary to popular belief, the ordinary clansmen rarely had any blood tie of kinship with the clan chiefs, but they sometimes took the chief's surname as their own when surnames came into common use in the sixteenth and seventeenth centuries.
Кланның мүшелігі
Жоғарыда айтылғандай, «клан» сөзі гаэль тіліндегі «clann» сөзінен туындаған. Дегенмен, бас әулетке жататын ортақ атадан таралуын дәлелдеу талабы тым шектеулі. Клантар, аймақтағы үстем топтың билігін мойындаған жергілікті еркектерге негізделген аумақты дамытты. Бұрынғы Лорд Лион, сэр Томас Иннес оф Лернидің айтуынша, клан – геральдикасымен ерекшеленетін және Монарх мойындаған қауымдастық. Лерни кландарды «асыл корпорация» деп санады, себебі клан басшысының қаруы Лорд Лион, Тақтың шенеунігі ретінде беріледі немесе мойындалады, осылайша бүкіл кланға патшалық мойындау беріледі. Сондықтан, мойындалған басшылары бар кландар шотланд заңы бойынша асыл қауым болып есептеледі. Лорд Лион арқылы Монарх мойындамаған басшысыз топтың шотланд заңында ресми мәртебесі жоқ. Басшылық лауазымына үміткер Лорд Лионнан кланның ата-бабасының ерекшеленбеген қаруының заңды мұрагері ретінде мойындалуы тиіс. Клан басшысы – кланның түп атасының ерекшеленбеген қаруын тағуға құқылы жалғыз адам. Клан басшының мұрагерлік меншігі болып саналады, ал басшының гербі – «асыл корпорация» ретінде кланның мөрі. Шотланд заңына сәйкес, басшы кланның басшысы ретінде танылады және клан қауымдастығының заңды өкілі болып табылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, кланға басшының аумағында немесе оған адал болғандардың аумағында тұратын барлық адам кірген. Уақыт өте келе, «клан шекараларының», көші-қонның немесе билеуші режимнің өзгеруіне байланысты кландар туыс емес және әртүрлі тегі бар көптеген мүшелерден құралды. Көбінесе, басшының жерінде тұратын адамдар уақыт өте келе кланның тегін қабылдады. Басшы басқа отбасыларды асырап алу арқылы кланына қосыла алады, сондай-ақ өз кланынан, тіпті өз отбасының мүшелерін де заңсыз деп жариялауға құқылы. Бүгінде басшының тегі бар кез келген адам автоматты түрде басшының кланының мүшесі саналады. Сондай-ақ, басшыға адалдық білдірген кез келген адам басшының кланының мүшесі болады, егер басшы сол адамның адалдығын қабылдамауға шешім қабылдамаса. Кланға мүшелік тегі бойынша жүзеге асырылады. Әкесінің тегін алған балалар анасының емес, әкесінің кланына жатады. Алайда, аналық желі арқылы ұрпақ өз тегін ауыстырып, клан басшылығына таласқан жағдайлар болды, мысалы, Клан МакЛеодтың қайтыс болған басшысы Джон Уолридж Гордон туылған және МакЛеодтардың басшылығын иелену үшін өзінің атын аналық әжесінің бойындағы есіміне өзгерткен. Бүгінде кландарда септтердің тізімі болуы мүмкін. Септтер – тарихи, қазіргі немесе басшы шешкендей, сол кланмен байланысты фамилиялар, отбасылар немесе кландар. Клан септтерінің ресми тізімі жоқ, ал кланның қандай септтерге ие болуы туралы шешім кланның өзіне қалдырылады.
Кланның билігі (КК және КК)
Шотланд кландарының мұрасы екі толықтыратын, бірақ ерекшеленетін ұғымды қамтыды. Біріншіден, бұл кланның ұжымдық мұрасы, олардың dùthchas деп аталатын, клан басшылары мен жетекші ақсүйектер әдетте қорғау қызметін атқаратын аумақтарда қоныстануға олардың заңмен бекітілген құқығы болды. Осы ұғымда барлық клан мүшелері басшылардың және кланның сенімді өкілдерінің жеке билігін мойындады. Асырап алу жағдайында, басшының балалары кланның жетекші ақсүйектерінің бірінде тәрбиеленеді, ал олардың балалары клан мүшелерімен ұсынылады.
Кланның басқаруы
Кланның меншігінде тұратын адамдардан жалдамалы жерді салық жинаушылар жинады. Бұл кіші дворяндар иемденушілер ретінде әрекет етті, жердің жолақты бөліктерін бөліп, тұқымдық жүгері мен құралдарды қарызға берді және сату үшін төмендікке мал айдауды ұйымдастырды, сондай-ақ клан дворяндарына төленетін төлемдердің шағын үлесін алды – "файн". Олардың маңызды әскери міндеті – Клан жасағын жұмылдыру болды, соғыс қажет болған кезде де, ал көбінесе үйлену тойлары мен жерлеу рәсімдеріне көптеген қолдаушыларды шақыру, және дәстүрлі түрде тамыз айында қолдаушылар үшін жарыстарды қамтитын аң ауларын ұйымдастыру (бұл қазіргі тау ойындарының алдағысы). Олар өз кландарының мүшелерінің басқа жер иелеріне жалдама төлеуіне наразылық білдірді. Кейбір кландар өз аумақтарын кеңейту үшін дау-жанжалдарды пайдаланды. Кэмпбелл және Маккензи кландары ең танымал болды, олар өздерінің жерлері мен ықпалын кеңейту үшін кландар арасындағы және кландар ішіндегі аумақтық дауларды пайдалануға дайын болды. 1640 жылдардағы азамат соғыстары кезінде кландар арасында қатты қақтығыстар болды; алайда, сол кезде басшылар мен жетекші дворяндар жергілікті дауларды заң арқылы шешуді ұната бастады. 1660 жылы монархия қайта орнатылғаннан кейін кландар арасындағы қақтығыстар едәуір азайды. Лоуленд кланы МакДафф 1384 жылы Шотландия парламентінің заңнамасында "клан" деп нақты айтылған.
Шығу тегі
Көптеген рулар өз мәртебесін нығайтып, тегі туралы романтикалық және даңқты түсінік беру үшін мифологиялық негізін қалаушыларды жиі мойындаған. Ең күшті рулар өз тегін ирланд мифологиясына негіздеген. 1688 жылғы қарашадағы Даңқты революцияда Джеймс тақтан құлатылғанда, тарап таңдау көбінесе мүмкіндікшіл болды. Пресвитериандық Маклин руы 1670 жылдары Кэмпбеллдерге жоғалтқан Мулл аймақтарын қайтарып алу үшін Якобиттерді қолдады; католик Кеппох Макдональд руы Якобиттерді қолдайтын Инвернесс қаласын шабуға тырысты, бірақ Дунди араласып, оны сатып алуға мәжбүр болды. Якобит көтерілістеріне Таулы аймақтың қатысуы олардың шалқары мен жалға алушылардан әскери қызмет талап ететін феодалдық рулық жүйеге байланысты болды. Тарихшы Фрэнк Маклинн Якобитизмдегі жеті негізгі қозғаушы күшті анықтады, Стюарттарды қолдау ең маңыздысы емес; 1745 жылғы көтерілісте Якобиттерді қолдаудың үлкен бөлігі 1707 жылғы Одаққа қарсы болған Төмендіктер мен Шотландия епископтық шіркеуінің мүшелерінен құралды. 1745 жылы көптеген ру басшылары, соның ішінде Слиттің Макдональды мен Норман Маклеод, принц Чарльзға Францияға қайтуға кеңес берді. Олар Чарльз француз әскери қолдаусыз келгендіктен, өзінің уәделерін орындай алмады деп ойлады, сонымен қатар Слит пен Маклеодтың жалға алушыларды заңсыз түрде келісімшарт бойынша құлдыққа сатуға қатысқандары үшін үкіметтік санкцияларға ұшырауы мүмкін екені де айтылды. Бірқатар адамдарды көндіруге мүмкіндік болды, бірақ таңдау көбінесе оңай болған жоқ; Лохилдің Дональд Камероны көтеріліс сәтсіз аяқталған жағдайда, өзінің мүлкінің толық құнына кепілдік берілгеннен кейін ғана өзіне міндеттеме берді, ал Маклеод пен Слит Каллоденнен кейін Чарльздың қашуына көмектесті.
Клан жүйесінің құлдырауы
1493 жылы Джеймс IV Макдональдтардан аралдардың иелігін тартып алды. Бұл аймақты тұрақсыздандырды, ал шотландтық Макдональдтар мен ирландтық Макдоннеллдер арасындағы байланыс бір елдегі тәртіпсіздіктің екіншісіне жиі таралуына себеп болды. Джеймс VI осының салдарынан туған тұрақсыздықпен күресу үшін түрлі шаралар қабылдады, соның ішінде 1587 жылғы «Сенімге берілген сойыс» заңы, кейіннен 1692 жылғы Гленкоу қырғынында қолданылды. Эндемикалық жанжалдарды болдырмау үшін, дауларды Мұражай шешуі керек болды, әсіресе «қан суық» өлтірулер, берілу шарты келісілгеннен кейін немесе қонақжайлық қабылданғаннан кейін. Оның алғаш рет тіркелген қолданылуы 1588 жылы Лаклан Маклиннің жаңа әкесі Джон Макдональдты және Макдональдтардың үйлену тойына қатысқан 17 адамды өлтіргені үшін сотталған кезде болды. Басқа шаралар шектеулі нәтиже берді; жер иелерінен жалға алушыларының жақсы мінез-құлқы үшін қаржылық кепілдік талап ету көбінесе сәтсіз аяқталды, өйткені көптегендер клан басшысы ретінде қарастырылмады. 1603 жылғы Тақтар одағы ағылшын-ирланд тоғыз жылдық соғысының аяқталуымен бірге келді, содан кейін 1608 жылы жерлерді тартып алу болды. Бұрын Ирландияның ең галликалық бөлігі болған Ольстер плантациясы шотландтық және ағылшын протестанттарын қоныстандыру арқылы Батыс Шотландияда тұрақтылықты қамтамасыз етуге тырысты. Бұл процеске бастапқы иелері жиі қолдау көрсетті; 1607 жылы сэр Рэндалл Макдоннелл Антримдегі өз жерінде 300 шотландтық пресвитериандық отбасын қоныстандырды. Бұл жоғарғы таулардағы жауынгерлерді пайдалану дәстүрін тоқтатты. 1609 жылғы Ионаның жарғылары клан басшыларын шотландтық жер иелері қатарына енгізуге бағытталған бірқатар шараларды енгізді. Олардың практикалық әсері туралы пікірталас болғанымен, олар ұзақ мерзімді перспективада клан элитасына күшті әсер етті. Жарғылар клан басшыларын жылдың көп бөлігінде Эдинбургте тұруға және олардың мұрагерлерін ағылшын тілінде сөйлейтін Төмендіктерде білім алуға міндеттеді. Эдинбургте ұзақ уақыт болу қымбатқа түсті. Биік жерлер негізінен қолма-қол ақшасыз экономика болғандықтан, бұл оларды әлеуметтік жүйенің бөлігі ретінде басқарудың орнына, жерлерін коммерциялық тұрғыдан пайдалануға итермеледі. Кландық жерлерден алыста өмір сүрудің шығындары жоғарғы алқап иелері үшін созылмалы қарызға себеп болды, нәтижесінде 18-шы және 19-шы ғасырларда жоғарғы алқаптардағы көптеген үлкен иеліктер сатылды. 18-шы ғасырда, өздерінің иеліктерінен түсетін табысты арттыруға тырысқан клан басшылары таксмендердің қосалқы жалға беру мүмкіндігін шектеуге кірісті. Бұл жерді өңдейтін шаруалар төлейтін жалға ақының көбірек бөлігі жер иесіне тиесілі екенін білдірді. Алайда, бұл кландық қоғамның бір бөлігінің жойылуына әкелді. 1770-ші жылдардан бастап үдемелі түрде дамыған үдерісте 19-шы ғасырдың басында таксмендер қоғамның сирек кездесетін бөлігіне айналды. Тарихшы Т. М. Девин «осы таптың ығысуы – ежелгі гель қоғамының өлімінің ең айқын дәлелі» деп сипаттады. Көптеген таксмендер, сондай-ақ бай шаруалар (жалдау ақысының үнемі өсуінен шаршаған) көшіп кетуді таңдады. Бұл жоғарғы алқаптардағы ауыл шаруашылығы экономикасындағы өзгерістерге қарсылық ретінде қарастырылуы мүмкін, өйткені ауыл шаруашылығын жақсартудың енгізілуі жоғарғы алқаптарға жол ашты. Бұл жоғарғы таулар қоғамының орта буынының жоғалуы Гаэлдомнан капиталдың қашуын ғана емес, сонымен қатар кәсіпкерлік энергияның жоғалуын білдірді. Ашық жерлерді тазартудың алғашқы маңызды қадамы – Аргилль герцогтарының фермалар мен қалашықтардың жерлерін аукционға қою туралы шешімі. Бұл 1710 жылдары Кинтайрдағы Кэмпбеллдің меншігімен басталып, 1737 жылдан кейін олардың барлық иеліктеріне тарады. Коммерциялық жер иесі ретінде жерді ең жоғары бағаны ұсынған адамға жалға беруі – бұл далада жер алу қағидатының айқын бұзушылығы еді. 1745 жылғы Якобит көтерілісі кландық қатынастың жойылуындағы шешуші оқиға ретінде сипатталатын. Көтерілістің салдарынан Якобиттерді қолдаған кландарға қарсы қатыгез жазалау экспедициялары мен клан мәдениетін жоюға бағытталған заңнамалық әрекеттер жасалғанына күмән жоқ. Алайда, тарихшылар қазір басты назарды ұзақ уақыт бойы баяу өту арқылы басшылардың жер иелеріне айналуына аударады. Т. М. Девайнның пікірінше, бірінен соң бірі болған якобиттік көтерілістер өзгеру процесін тоқтатты, ал кландардың әскери аспектілері уақытша маңыздылыққа ие болды; 45-тен кейін әлеуметтік өзгерісте байқалған күрт өсім – жай ғана жер иелігіне әкелген қаржылық қысымдарға жете алмау болды. Каллоденнен кейін қабылданған түрлі заңдардың ішінде, басшылардың соттарды ұстау құқығын жойған және осы рөлді сот жүйесіне берген Мұрагерлік соттар туралы заң да болды. Клан мүшелерінің дәстүрлі адалдығы бұл заңға ықпал етпеді. Жоғарғы тау киімдеріне тыйым салудың да нақты әсері болғанына күмән бар (оны 1782 жылы қайта жойды). Жоғарғы алқаптарды тазалау клан басшыларының жерлерінен көбірек ақша табуға бағытталған әрекеттерге әкелді. Тазалаудың алғашқы кезеңінде, ауыл шаруашылығын жақсарту енгізілген кезде, көптеген шаруалар жерінен қуылды және әдетте жағалау аймақтарында жаңа құрылған крофтинг қауымдастықтарына қоныстандырылды. Крофттардың кішкентай көлемі жалға алушыларды балық аулау немесе кепшен өнеркәсібі сияқты басқа салаларда жұмыс істеуге мәжбүрлеу үшін жасалған. Жұмыстың жетіспеуіне байланысты, Төмендіктерге маусымдық көшіп жүрушілердің саны көбейді. Бұл «жұмыс тілі» ретінде ағылшын тілінде сөйлеуге артықшылық берді. 19-шы ғасырдың басында Гаэль мектептері қоғамы гаэль тіліндегі негізгі сауаттылықты оқытуды бастаған кезде ағылшын тіліндегі сауаттылықтың артуы байқалды. Бұл парадокс 1829 жылы Шотландиядағы Христиандық Білімді Тарату Қоғамының (SSPCK) есебінде түсіндірілді: «Ата-аналар соншалықты білімсіз, балаларына гаэль тілін үйренудің қандай пайдасы бар екенін оларға түсіндіру қиын, бірақ олардың барлығы оларды ағылшын тіліне үйретуге құштар». Жоғарғы алқаптарды тазалаудың екінші кезеңі азық-түлік жетіспеуі және/немесе оларға тәуелді болған өнеркәсіптердің құлауына байланысты өте қалың крофтинг қауымдастықтарына әсер етті. Жер иелері мүсіркеуші жалға алушыларға «көмектесіп» көшті, себебі оларға үнемі азық-түлік көмегі беруге қарағанда бұл арзанға келді. Бұл әсіресе Батыс Жоғарғы алқаптар мен Гебрид аралдарында қатысты. Көптеген жоғарғы алқап иеліктері енді клан басшыларына тиесілі болмады, бірақ жаңа және ескі типтегі жер иелері мүсіркеуші жалға алушыларды Канадаға, кейінірек Австралияға көшіруге ынталандырды. Тазалаудан кейін, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін жалғасқан, одан кейін Ұлы депрессия басталғанға дейін одан да көп көші-қон болды.
Романтикалық естеліктер
Кланға қарсы заңнаманың көп бөлігі XVIII ғасырдың соңына қарай, якобиттердің қаупі сарқылып, 1782 жылы кильтті киюді шектеу туралы заң жойылды. Ұзақ уақыттан кейін, жоғарғы таулы аймақтардың мәдениетін жаңарту процесі басталды. XIX ғасырда аймақтың қарапайым халқы тартанды көбінесе тастап кетті, бірақ ол британ армиясының жоғарғы таулы аймақтардағы полктерінде сақталды, және 1815 жылғы Наполеон соғыстарының аяқталуына дейін көптеген кедей тау халқы оларға қосылды. Джеймс Макферсонның (1736–96) «Оссиан» циклы тартанға халықаралық қызығушылықты оятып, романтикалық жоғарғы таулы аймақтарды бейнелеуге себеп болды. Макферсон ежелгі бард Оссианның өлеңдерін тапқанын мәлімдеп, халықаралық деңгейде танымал болған аудармаларын жариялады. Жоғарғы таулы аймақтардың аристократтары 1784 жылы Эдинбургте және 1788 жылы Лондонды қоса алғанда, басқа орталықтарда Жоғарғы таулы аймақтар қоғамдарын құрды. Уолтер Скоттың еңбектері романтикалық жоғарғы таулы аймақтардың бейнесін одан әрі танымал етті. Оның 1822 жылы король Георг IV-нің Шотландияға сапасын «сахналауы» және корольдің тартан киюі шотланд зығыр өнеркәсібінің қанағаттандыра алмайтын килттер мен тартандарға деген сұраныстың күрт өсуіне әкелді. Осы кезеңде жеке кландық тартандардың белгіленуі іріктелді және олар шотландтық ұлттық идентификацияның маңызды символына айналды. Бұл «Жоғарғы таулы аймақтық» идеясы, бүкіл Шотландияны Жоғарғы таулы аймақтардың мәдениетімен байланыстырды, королева Викторияның елге деген қызығушылығы, Балморал қасiретiн басты патшалық резиденциясы ретінде қабылдауы және «тартанға» деген қызығушылығы арқылы бекітілді. Кейбір жағдайларда, клан басшысының мойындауынан кейін, кландық тартан Лорд Лионмен тіркеледі. Лорд Лион Тартан жөніндегі кеңес комитетінің ұсынысынан кейін бекіткеннен кейін, кландық тартан Лион сотының кітаптарына енгізіледі. Кем дегенде бір жағдайды қарастырғанда, кланның тартаны клан басшысының геральдикасында бейнеленген және Лорд Лион оны кланның «дұрыс» тартаны деп санайды. Бастапқыда тартанның нақты кландармен байланысы болмаған сияқты; оның орнына, жоғарғы таулы аймақтардың тартандары жергілікті тоқымашылармен әртүрлі дизайндарда жасалған және кез келген идентификация тек аймақтық сипатта болған, бірақ кланға тән тартан идеясы 18 ғасырдың соңында қалыптасты және 1815 жылы Лондонның Жоғарғы таулы аймақтар қоғамы кланға тән тартанға ат қоюды бастады. Көптеген кландық тартандар 19 ғасырдың алаяқтығы болып табылатын «Vestiarium Scoticum» деп аталатын нәрседен шыққан. «Вестиарий» «Собиески Стюарттар» құрастырған, олар оны кландық тартандардың ежелгі қолжазбасының көшірмесі ретінде ұсынған. Кейіннен ол жалған екені дәлелденді, бірақ оған қарамастан, дизайндар әлі де жоғары бағаланады және олар сұраныс бойынша кланды анықтау мақсатына қызмет етуді жалғастыруда.
Жауабы
Клан басшысына адалдықтың белгісі – кланның герб белгісін тағу. Клан мүшесі немесе клан әйелі үшін қолайлы герб белгісі – басшының геральдикалық гербі, белбеу мен токамен оралып, басшының геральдикалық ұраны немесе слоганы бар. «Клан гербтері» деп айту жиі болғанымен, мұндай нәрсе жоқ. Шотландияда (және, шындығында, бүкіл Ұлыбританияда) тек жеке тұлғалар ғана геральдикалық елтаңбаға ие, кландар емес. Кез келген клан мүшелері мен клан әйелдері герб белгілерін сатып алып, өз кландарына адалдықтарын көрсету үшін тағуға рұқсат етілсе де, геральдикалық герб пен ұран әрқашан тек басшыға ғана тиесілі. Шотландияның герб белгілері, кланға тән тартан сияқты, ұзақ тарихқа ие емес және Виктория дәуірінің романтизміне көп қарызды, олар тек 19 ғасырдан бері бас киімге тағылған. Клан белгісі немесе идентификациялау формасының қандай да бір мағынасы болуы мүмкін, өйткені бастапқы белгілер – бас киімдерге тағылған немесе полюске немесе сүңгіге ілінген белгілі бір өсімдіктер болған деп жиі айтылады.
Кланның белгісі
Кландық белгілер – шотланд кланына адалдық танытудың тағы бір жолы. Бұл белгілер, кейде өсімдік белгілері деп те аталады, нақты бір өсімдіктің бұтағынан тұрады. Олар көбінесе шотландтық белгісінің артында қалпаққа тағылады; сондай-ақ, әйелдің тартан белбеуінің иығына бекітіліп немесе бағанаға байланып, ту ретінде қолданылуы мүмкін. Тарихи тұрғыдан байланысты немесе бір-біріне жақын жерлерде қоныстанған кландар бірдей кландық белгіні бөлісуі мүмкін. Халық арасында кең таралған сенім бойынша, шотланд кландары шайқаста өзін-өзі тану үшін кландық белгілерді пайдаланған. Дегенмен, бүгінде кландарға жатқызылған белгілер тіпті қазіргі кландық жиындар үшін де сәйкес келмей қалуы мүмкін. Кландық белгілер көбінесе кланның бастапқы символы деп есептеледі. Алайда, Томас Иннес Ларни клан басшыларының геральдикалық тулары шотланд кландарын шайқаста немесе ірі жиындарда анықтаудың ең ерте құралы болғанын айтқан.