1411 жылғы Харло шайқасы

Кіріспе

1411 жылғы шотланд кландары шайқасы

Харлоу шайқасы (Cath Gairbheach) – 1411 жылдың 24 шілдесінде Абердинширдегі Инверридің солтүстігінде өткен шотланд кландары шайқасы. Бұл шайқас орта ғасырларда Шотландияның солтүстік-шығыс және батыс жағалауындағы барондар арасында болған шайқастардың бірі еді. Шайқас Солтүстік Шотландияның ірі аймағы – Росс графтығына қатысты талас-тартыстарды шешу мақсатымен жүргізілді. Шотландия регенті, Альбани герцогы Роберт Стюарт графтықты немересі Евфемия Леслидің қамқоршысы ретінде басқарды, бірақ шындығында, аралдардың иесі Дональд Айланың құқығы басым болғанымен, Альбани Росс графтығын кіші ұлы Джонға беруді қалады. Аралдардың әміршісі Дональд Евфемияның әпкесі Мариотаға үйленген еді. Сондықтан Дональд графтықты күшпен басып алып, Альбанидің Шотландияны толығымен басып алуына жол бермеу ниетімен Россқа шабуыл жасады. Шайқас туралы ең жақын замандас дерегі Ирландияның Коннахт жылнамасында кездеседі, онда 1411 жылға қатысты жазбада: «Шотландияның Мак Домнайы Шотландияның Галлдарына қарсы үлкен жеңіске жетті» делінген. 2011 жылғы Иан Г. Макдональдтың «Дональд аралдары және Росс графтығы: Харлоу шайқасы туралы Батыс Хайленд көзқарастары» атты мақаласы да жеңіс туралы мәліметтерді келтіретін дереккөздерді сілтейді.

Өмірбаян

Қараңғы орта ғасырларда болашақта Шотландия болып қалыптасқан аумақ батыс жағалаудағы Даль-Риата және оңтүстік-шығыстағы Альба гаэльдік патшалықтарымен, ал солтүстік-шығыстағы пикттік патшалықтармен бөлінген еді, олардың ішінде Фортриу ең маңыздысы саналды. Бұған қоса, англосаксондық Берниция патшалығы, кейіннен Нортумбрияның бір бөлігі, және бритондық Камбрия патшалығы да болды. Батыста викингтердің ықпалы күшейді, 1156 жылы Даль-Риатаның көп бөлігін бақылауға алған, аралдардың билеушілері атанған норвегтік гаэлдер пайда болды. Альба гаэлдері 11 ғасырда Стратклайд патшалығын жаулап алғаннан кейін бритондық элементтерді қабылдады және нормандық француз және англосаксон мәдениетін көбірек сіңірді, бұл ықпал солтүстік-шығыстағы пиктік аймақтарға да тарады. Фортриу жерлері 1130 жылы Альба басып алған Морей провинциясының бір бөлігіне айналды және Эдинбургтегі корольге жартылай тәуелді аумақтарға бөлінді. Морей ақсүйектері мен Батыс жағалауындағы кландар арасындағы қақтығыстардың ұзақ тарихы болды, бірақ кейбір тарихшылар Харлоуды Шотландияның Таулы және Жазық жерлері арасындағы, немесе кельт және тевтон арасындағы шайқас ретінде қарастырады. Джон Хилл Бертон (1809–1881) Шотландияның Жазық жерінде Харлоудың «Баннокберннен де есте қаларлық босатылу ретінде сезілгенін» айтты. «Англияға бағынудың қандай екенін ел білді және ұнатпады; таулардың қатал жауларына бағыну оларға белгісіз сипаттағы және көлемдегі қорқыныш көздерін ашты». Алайда, сэр Роберт Райт (1874–1936) Scotichronicon және Pluscarden кітабының екі замандас есебінде нәсілдік қарсылықты байқамады және Харлоуды нәсілдер арасындағы қақтығыс емес, шотландтардың екі тобы арасындағы қақтығыс деп қарады, олардың бірі шотланд тілінде, екіншісі гэль тілінде сөйлеген. Райт Бьюкененнің оны олжа алу үшін жасалған шабуыл деп есептегенін айтты.

Росс графтығына дәулет

Росс графтығы – Скайдан Росс және Инвернесс графтықтарына дейін созылған, Найрн мен Абердинширдің шеткі аймақтарына басымдық еткен кең аумақ. 1370 жылы Росс графы Уиллем (Уильям) король Давид II-ден титулына құқығын растайтын жарлық алды, сондай-ақ еркек мұрагерлердің болмауы жағдайында графтық, титулдар мен жерлердің барлығы "әрқашан үлкен қызына" бөлінбей өтеді деп бұйрық берді. Уиллем 1372 жылы еркек мұрагерсіз қайтыс болды, ал титул оның қызы Эуфемияға өтті. Эуфемияның бірінші күйеуі сэр Уолтер Леслиден екі баласы болды – Александр Лесли және Мариота (ағылшын тілінде Маргарет немесе Мэри). Уолтер қайтыс болғаннан кейін, Эуфемия 1382 жылы Бухан графы Александр Стюартқа ("Баденох қасқыры") үйленді, бұл Стюарттарға графтықтың бақылауын жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Алайда, 1392 жылы Папа Рим некені жойды және Росс Эуфемияға Росс графинясы ретінде қайтарылды. Баденох қасқыры ұзақ уақыт бойы әйелі Мейред Ингеан Эхайнмен бірге өмір сүрді, олардан Александр Стюарт, Мар графы сияқты бірнеше бала дүниеге келді. Эуфемия 1394 жылы қайтыс болды, ал оның ұлы Александр Лесли титулды мұрагерлік етті. Олбани герцогы Роберт Стюарт әкесі Роберт II билігінің соңында Шотландияның құрлық бөлігін тиімді бақылауға алды; оның билігі оның тиімсіз ағасы Роберт III билігі кезінде (1390–1406) артты. Олбанидің қызы Изабель Стюарт 1398 жылға дейін Александр Леслиге үйленді, олардың жалғыз баласы – Эуфемия деп те аталған, денсаулығы нашар қыз болды. Оның қызы әлі кәмелетке толмаған кезде, 1406 жылдың сәуір айында Олбани регент ретінде бекітілді; Олбани 1420 жылдың қыркүйегінде қайтыс болғанға дейін Шотландияны басқаруын жалғастырды. Скене сияқты көптеген дереккөздер Эуфемияның Олбанидың қысымымен шайқасқа дейін кесіп, монахқа айналғанын айтады, бірақ ол 1415 жылға дейін киелі киім кимеді. Дональдтың алаңдаушылығы Олбанидің таққа ұмтылысы болды және Дональдтың Англияда тұтқындалған король Джеймс I-ге жасаған сапарлары, сөзсіз, осы мәселеге қатысты болды, өйткені Джеймс 1424 жылы оралғаннан кейін Олбани Стюарттарын жоюға тырысты.

The Earldom of Ross was a vast territory reaching from Skye to Ross and Inverness shire, with superiority over the outlying lands of Nairn and Aberdeenshire. In 1370 Uilleam (William), Earl of Ross received a charter from King David II, confirming his right to the title and directing that in the absence of male heirs, the entirety of the earldom, titles and lands would fall to "the elder daughter always" without division. Uilleam died in 1372 without a male heir, and the title passed to his daughter Euphemia. By her first husband Sir Walter Leslie, Euphemia had two children – Alexander Leslie and Mariota (anglicised as Margaret or Mary). After Walter's death, Euphemia married Alexander Stewart, Earl of Buchan (the "Wolf of Badenoch") in 1382, giving the Stewarts control of the earldom. However, in 1392 the Pope annulled the marriage and Ross was returned to Euphemia as Countess of Ross. The Wolf of Badenoch had long been living with his mistress Mairead inghean Eachainn with whom he had a number of children, including Alexander Stewart, Earl of Mar. Euphemia died in 1394 and her son Alexander Leslie inherited the title. Robert Stewart, Duke of Albany had taken effective control of mainland Scotland towards the end of the reign of his father Robert II; his power increased during the reign (1390–1406) of his ineffective elder brother Robert III. Albany's daughter Isabel Stewart married Alexander Leslie before 1398 and their only child was a sickly daughter, also called Euphemia. whilst his daughter was still a minor. in April 1406, Albany was confirmed as regent; Albany continued to govern Scotland until his death in September 1420. Many sources such as Skene claim Euphemia, pressured by Albany, became a nun before the battle, but she did not take the veil until 1415. Donald was clearly concerned Albany wanted the throne and Donald's visits to King James I, imprisoned in England, doubtless concerned this subject, given James' actions to destroy the Albany Stewarts when he returned in 1424.

Шабуыл және Дингволдағы шайқас

Дональд шабуылға дайындалуға уақыт алды, бірақ 1411 жылы ол өз күштерін Мулл бұғазындағы Ардторниш қамалынан жинап, Россқа шабуыл жасады. Ол Росс графтарының ордасы Дингволл қаласында "қатты қақтығысқа" дейін қарсылық білдірмеді, онда Дингволл шайқасында ол "Стратнавер" кланы Макейдің үлкен тобымен шайқасты. Дональд Дингволл қамалын басып алып, оны бекітті. Ол қазіргідей оңтүстікке қарай емес, солтүстікке қарай жылжыды. Дональдтың адамдары "үлкен қиындықтарға" барды. Соңында арал тұрғындары мен олардың жоғарғы жерлік одақтастары Беннахиге келді – Инверри мен Абердин арасындағы жазыққа дейін Грампиан тауларының соңғы төбесі. Дональд енді Абердин қаласынан 32 шақырымдай қашықтықта еді. 1411 жылдың 23 шілдесінде ол Инверридің солтүстігінде, Ури өзенінен 2 шақырым солтүстік-батысқа қарай биік жерде лагерь құрды. 24 шілдеде. Сол дереккөз және басқалары Дональдтың әскерін 10 000 аралдық, Росс еркектері және некелік байланыстары бар жоғарғы жерлік кландардан тұрады деп санайды. Дональд пен клан басшылары тізбекті қарулар мен шлемдер киіп, қылыштар ұстаған. Дональдтың әскерінде Ирландиядан келген галлогластар да болды, өйткені оның інісі Джон Мор, Дуньвиг және Гленс лорды, резервті басқарды. Ирландия мен аралдардың галлогластары ұзын төсемді гамбезон, тізбекті қарулар және кейде жартылай пластиналар киіп, ұзын балталармен жүрді. Дәстүр бойынша, олар 1000-2000 адамнан тұратын күшке қарсы соғысты, олардың арасында көптеген салт аттылар болды. Бұл Мардың салт аттыларының қалай жабдықталғандығы туралы түсінік береді. Сэр Гилберт бір жарым қылыш ұстап, ашық қалқанды шлем киіп, пластиналардың астында тізбекті қарудан жасалған киім киген. Мардың жасағы да найза, тоқмақ және шабуыл балталарымен соғысты. Ол да, қала тұрғындарының көп бөлігі де шайқаста қаза тапты. Дональд 900 адамын жоғалтты. Чаттан федерациясының басшылары Маккинтоштардың тарихында Маккинтош көптеген достары мен халқының, әсіресе Вэн кланының (МакБин кланы) қазасына қайғырғаны жазылған. Жарақаттанған және кері шегінуге әлсіз болған Мар мен оның аман қалғандары таңертең шайқас қайта басталсын деп күтіп, майданға орналасты. Келісімге Аргиллдегі Лох-Файн бұғазындағы Полгилбе/Полгиллип (Лох Гилп) деген жерде қол қойылды. Бірақ папаның комиссиясы оның жері мен атақтарын тапсырғаннан кейін келген жоқ (мүмкін, мәжбүрлеумен, содан кейін ол монастырға кірген). Бухан 1424 жылы Вернейл шайқасында қаза тапты, ал Албанидің қалған мұрагерлері Джеймс I Шотландияға оралғаннан кейін өлім жазасына кесілді немесе жер аударылды. Мариота Росс графтығын қайта талап етті, және Джеймс I оны 1424 жылы оған берді. Дональдтың ұлы Александр 1429 жылы қайтыс болғаннан кейін титулға ие болды. Көптеген қаза тапқандар Инверриден оңтүстікке қарай орналасқан Кинкель шіркеуіне жерленді, ағылшылдармен соғысып қаза тапқандардың мұрагерлері сияқты. Ол өзінің ағасы Албанимен "сенімсіз одаққа" кірді, бірақ Албани мұрагерлерінің күйреуі солтүстікті Мардың бақылауында қалдырды. Мар, өз кезегінде, Дональдтың немере інісі Дональд Баллохтан Инверлохи шайқасында қатты жеңіліске ұшырады. Шайқас өте қатал болғандықтан, ол тарихқа "Қызыл (Рид) Харлоу" деген атпен енді. Maidment басқа балладаны ұсынады, ол сондай-ақ бірдей әуенге ие, бірақ ол оның көнелігіне күмәнмен қарайды. Сэр Уолтер Скотт өзінің 1816 жылғы "Антиквари" романында Харлоу туралы айтады, әсіресе 40-тараудағы Элспеттің балладасында. Дәстүр бойынша, Мар шайқастан кейін Гарриох шіркеуін құрды, ол қаза тапқандардың жаны үшін дұға етуге арналған. 1911 жылы бұл аймақта шайқаспен байланысты бірнеше таулар болған, бірақ олардың көп бөлігі бүгінде жойылды – Драм таушаңы, Провост Дэвидсон таушаңы, Дональд қабірі және Лиггар Стайн. 1837 жылы Харлоу үйінің солтүстік-шығысында 12 адамның сүйегі табылды. Тарихқа дейінгі артефактілер, мысалы, тас балта бастары мен кремний өзегі сияқты бірнеше табылған, бірақ шайқасқа тікелей қатысты артефактілер тіркелмеген. Шайқас алаңы 2011 жылғы Тарихи орта (өзгерістер) заңы бойынша Historic Scotland тізіміне алынып, қорғалған.

It took Donald time to ready his assault, but in 1411 he assembled his forces at Ardtornish Castle on the Sound of Mull and invaded Ross. He met no opposition until "a severe conflict" at Dingwall, seat of the Earls of Ross, where, at the Battle of Dingwall, he fought a large body of men of the Clan Mackay from "Strathnaver". Donald then captured and garrisoned Dingwall Castle. not south as it does today. Donald's men committed "great excesses" Finally the Islesmen and their Highlander allies came to Bennachie, the last hill of the Grampians before the coastal plain between Inverurie and Aberdeen. Donald was now within 20 mile (32 km) of Aberdeen burgh. On 23 July 1411, he set up camp just north of Inverurie, on high ground 2 km northwest of the bridge over the River Urie. – 24 July 1411. The same source and many others put Donald's army at 10,000 Islanders, Highland clans with marriage bloodlines as well as men of Ross,
It is likely that most ordinary highlanders would have worn no armour, if anything, a padded gambeson, known as a cotun. Donald and the clan chiefs would have worn chainmail and helments and carried swords. Among Donald's men were galloglass from Ireland as his brother, John Mor, Lord of Dunyvaig and the Glens, led the reserve. The gallowglasses of Ireland and the Isles, wore long padded gambesons, mail hauberks, and sometimes partial plate, and carried long axes. Tradition has it that they faced a force numbering between 1,000 and 2,000 men; with significant numbers of knights. gives an idea of how Mar's knights were equipped. Sir Gilbert carried a hand and a half sword and wore an open faced bascinet helmet with a mail reinforced arming doublet beneath plate armour. Mar's men also carried spears, maces, and battle axes. who died in the battle along with most of the city's burgesses. Donald lost 900 men, In the history of the Mackintoshes, chiefs of the Chattan Federation, it is recorded that Mackintosh mourned the loss of so many of his friends and people, especially of Clan Vean (Clan MacBean). Wounded and too feeble to retreat, Mar and his surviving men camped on the battlefield, expecting combat to resume in the morning. The treaty was signed at Polgilbe/Polgillip (Loch Gilp), an inlet of Loch Fyne in Argyll. but the papal commission would not have arrived before she surrendered her land and titles (possibly under compulsion after which she appears to have entered a nunnery. Buchan was killed at the Battle of Verneuil in 1424, and the rest of Albany's heirs were executed or exiled by James I on his return to Scotland. Mariota claimed the earldom of Ross once more, and James I awarded it to her in 1424. Donald's son Alexander succeeded to the title on her death in 1429. Many of those who died were buried at Kinkell Church south of Inverurie. in the same way as heirs of those who died fighting the English. He entered into an "uneasy alliance" with his uncle Albany, but the ruin of Albany's heirs left Mar in control of the north. In turn Mar suffered a devastating defeat at the hands of Donald's nephew Donald Balloch, at the Battle of Inverlochy. the fighting was so fierce that the battle went down in history as "Red (Reid) Harlaw". Maidment has a different ballad which apparently shares the same tune, but he is sceptical of its antiquity. Sir Walter Scott mentions Harlaw in his 1816 novel The Antiquary, particularly in Elspeth's ballad in Chapter 40. Tradition has it that Mar founded Chapel of Garioch after the battle, to celebrate masses for the souls of the fallen. In 1911, There were once several cairns in the area that were traditionally associated with the battle, but little remains of them now – Drum's Cairn, Provost Davidson's Cairn, Donald's Tomb and the Liggars Stane. 12 human skeletons were uncovered northeast of Harlaw House in 1837. Although there have been several discoveries of prehistoric artefacts, such as stone axeheads and a flint core, no artefacts directly attributable to the battle have been recorded. The battlefield has been inventoried and protected by Historic Scotland under the Historic Environment (Amendment) Act 2011.