Еуропалық монархтардың «Иман қорғаушысы» атағы

Кіріспе

Еуропалық христиан монархтарының атағы "Иман қорғаушысы" (Fidei Defensor немесе, әйел түрінде Fidei Defensatrix;) – бұл 16 ғасырдың басынан бері көптеген ағылшын, шотланд және кейін британ монархтарының толық құрметті атауының бір бөлігі болып келген. Кейбір басқа монархтар мен мемлекет басшылары да осы атауды қолданды.

Тарих

Бұл термин алғаш рет 1507 жылы қолданылған, Шотландия королі Джеймс IV-ке Рим папасы Юлий II «Христиандық сенімнің қорғаушысы және қамқоршысы» деген атақ берген кезде. Бұл атақты Джеймс IV-ке пап өкілі Роберт Белленден Холируд аббаттығында өткен әсем салтанатта тапсырды. «Сенімнің қорғаушысы» атағы 1521 жылғы 11 қазанда папа Лео X Генрих VIII патшаға бергеннен бері ағылшын және кейін британ монархтарының қосымша атақтарының бірі болып табылады. Оның әйелі, Арагондық Екатерина да бұл атақты қолданды. Бұл атақ Генрихтің «Assertio Septem Sacramentorum» (Жеті құдайлық істі қорғау) кітабына көрсетілген құрметтің нәтижесі болды, ол некенің құдайлық мәнін және папаның жоғарылығын қорғады. Бұл «Генрикийлік бекіту» деп те аталды және протестанттық реформацияның бастапқы кезеңдеріне, әсіресе Мартин Лютердің идеяларына қарсы күшті оппозиция ретінде қарастырылды. Генрих 1530 жылы Риммен жарылып, Англия шіркеуінің басшысы болып жариялағаннан кейін, Рим папасы Пауль III бұл атақты жойды және ол ағылғандыққа (экскоммуникация) ұшырады. Алайда, 1543 жылы Англия Парламенті («Корольдің стилі туралы заң жобасы») Генрих VIII патшаға және оның мұрагерлеріне, енді Англикандық сенімнің қорғаушыларына «Құдайдың құрметімен Англияның, Францияның және Ирландияның королі, Сенімнің және Англияның және Ирландияның шіркеуінің қорғаушысы, сондай-ақ Жер бетіндегі Ирландияның Жоғарғы Басшысы» деген атақты берді. Барлық келесі монархтар (католиктік Мария I патшадан басқа) жоғары басқарушыларға айналды. Шотландия королі Джеймс V-ке Рим папасы Пауль III 1537 жылғы 19 қаңтарда «Сенімнің қорғаушысы» атағын берді, бұл шотланд королінің ағасы Генрих VIII-нің ізімен бармауына үміттенгендігін көрсетеді. Бұл атақ та, Джеймс IV-тің «Христиандық сенімнің қорғаушысы және қамқоршысы» атағы да Шотландия монархының толық стиліне енбеді. Протекторат кезінде (1653–59), монархиядан гөрі протестанттық идеологияға жақын тұрған республикалық мемлекет басшылары Оливер Кромвель мен Ричард Кромвель, құдайлық санкцияны алғанымен, «Сенімнің қорғаушысы» стилін қабылдамады. Бұл стиль монархия қайта орнатылғаннан кейін қайта енгізілді және бүгінгі күнге дейін қолданыста.

The earliest use of the term appears in 1507, when King James IV of Scotland was granted the title of "Protector and Defender of the Christian Faith" by Pope Julius II. The title was conferred on James IV by the papal legate Robert Bellenden in a lavish ceremony in Holyrood Abbey. "Defender of the Faith" has been one of the subsidiary titles of the English and later British monarchs since it was granted on 11 October 1521 by Pope Leo X to King Henry VIII. His wife Catherine of Aragon also used the title. The title was conferred in recognition of Henry's book Assertio Septem Sacramentorum (Defence of the Seven Sacraments), which defended the sacramental nature of marriage and the supremacy of the pope. This was also known as the "Henrician Affirmation" and was seen as an important opposition to the early stages of the Protestant Reformation, especially the ideas of Martin Luther. Following Henry's decision to break with Rome in 1530 and establish himself as head of the Church of England, the title was revoked by Pope Paul III and he was excommunicated. However in 1543 the Parliament of England conferred (by a bill entitled "The Bill for the Kinges Stile") on King Henry VIII and his successors, now the defenders of the Anglican faith, the style "Henry the Eighth by the Grace of God King of England, France and Ireland, Defender of the Faith and of the Church of England and also of Ireland in Earth the Supreme Head". All subsequent monarchs (except the Catholic Queen Mary I) became supreme governors. King James V of Scotland was granted the title of "Defender of the Faith" by Pope Paul III on 19 January 1537, symbolizing the hopes of the papacy that the King of Scots would resist the path that his uncle Henry VIII had followed. Neither this title nor James IV's title of "Protector and Defender of the Christian Faith" became part of the full style of the monarch of Scotland. During The Protectorate (1653–59), the republican heads of state Oliver Cromwell and Richard Cromwell, more clearly profiled as Protestant than the monarchy, although claiming divine sanction, did not adopt the style "Defender of the Faith". The style was reintroduced after the restoration of the monarchy and remains in use to this day.

Қазіргі қолданысы

Ұлыбритания Королі ретінде Карл III «Ұлыбритания және Солтүстік Ирландияның, сондай-ақ оның басқа да иеліктері мен аумақтарының Королі, Ұлтастар Достығының Басшысы, Сенімнің Қорғаушысы» деп аталады. «Сенімнің Қорғаушысы» атағы Англия Шіркеуінің Жоғарғы Басшысы ретіндегі Оның мәртебесін көрсетеді. Латын тіліндегі *Fidei Defensor* сөз тіркесі қазіргі британдық монеталардың барлығында F D немесе FID DEF деп қысқартылып бейнеленеді. Бұл белгі алғаш рет 1714 жылы, король Георг I билік еткен кезде британдық монеталарға қосылды. 1849 жылы Корольдік Монета Ойымдарының монархтың титулына қатысты осы және басқа да бірнеше бөліктерді «Құдайсыз Флориннен» алып тастау шешімі үлкен дау тудырды, нәтижесінде монета ауыстырылды. Көптеген Ұлтастар Достығы елдерінде бұл сөз тіркесі монархтың толық титулында қолданылмайды, бірақ бастапқы «Құдайдың рақымымен» бөлігі сақталады. Мысалы, Австралияда король Чарльз қазіргі уақытта «Құдайдың рақымымен, Австралияның және оның басқа иеліктері мен аумақтарының Королі, Ұлтастар Достығының Басшысы» деп аталады. Ол сондай-ақ Жаңа Зеландия мен Ұлыбританияда ғана «Сенімнің Қорғаушысы» деп аталады. Канада бастапқыда бұл сөз тіркесін қосуды жөн көрді, себебі егеменді мемлекеттік діннің қорғаушысы деп есептелмейді (Канадада мұндай дін жоқ), бірақ жалпы сенімнің қорғаушысы ретінде. 1953 жылы Парламентке сөйлеген сөзінде Премьер-министр Луи Сен-Лоран былай деді:

Дегенмен, канадалық монеталарда қолданылатын титул жай ғана D. G. Rex (Dei Gratia Rex, «Құдайдың рақымымен, Король»). Австралияда монарх 1973 жылға дейін «Сенімнің Қорғаушысы» атағын сақтап келді, содан кейін ол ресми түрде алынып тасталды. (Бірақ «Құдайдың рақымымен» деген сөздер сақталды.) Әр түрлі уақытта, Ұлтастар Достығының кейбір елдері республика болып жарияланғанға дейін бұл атақты сақтап келді, мысалы, Оңтүстік Африка 1953 жылдың 29 мамырынан бастап. Басқалары, Комонвеллдің доминионы болған кезде одан бас тартты: мысалы, Пәкістан 1953 жылы халқының басым көпшілігі мұсылман болғандықтан және монархтың христиан дінін қорғаушы болуы арасындағы қайшылықты мойындап, бұл атаудан бас тартты. Мұрагер ханзада болған кезде король Чарльз III таққа отырса, осы рөлдің мәнін өзгертуге ниеттенгенін білдірді. 1994 жылы ол: «Жеке пікірімше, болашақ рөлімді «сенімнің қорғаушысы» емес, «сенімдердің қорғаушысы» ретінде көруге ұнайды», – деді; бірақ 2015 жылы «Сенімнің қорғаушысы болып қала тұра, сенімдердің де қорғаушысы болуға болады» деп түсіндірді. 2023 жылдың көктемінде Канада үкіметі Канаданың егемендігінің титулын өзгерту үшін заң жобасын ұсынды, онда Ұлыбританияға жасалған сілтеме және «Сенімнің Қорғаушысы» сөз тіркесі алынып тасталды. Заң жобасы парламентте мақұлданды және 2023 жылдың 22 маусымында корольдің келісіміне қол қойылды; алайда жаңа титул мен атау король 2024 жылдың 8 қаңтарында жариялағаннан кейін ғана күшіне енді. Қазіргі канадалық титул:
Карл Үшінші, Құдайдың рақымымен Канаданың және оның басқа иеліктері мен аумақтарының Королі, Ұлтастар Достығының Басшысы.

Басқа жерлер

1684 жылы Рим папасы Иннокентий XI Польша королі Ян III Собескийге Defensor Fidei (Obrońca Wiary) құрметті атағын берді. Ол Вена шайқасы кезінде христиандық коалиция әскерінің жоғарғы қолбасшысы болды, бұл шайқас Еуропа тарихындағы шешуші кезең ретінде қарастырылады, себебі ол Осман империясының Еуропаны жаулап алуына тосқауыл қойды. Эфиопия императоры Хайле Селассие I-нің мәртебелі атақтарының бірі – «Иман қорғаушысы» болды. Маратха империясының тұңғыш чатрапаты Шиваджиге берілген атақтардың бірі – Хайндава Дхармоддхарака, яғни индуизм дінін қорғаушы. Сунни исламдағы діннің тарихи басшысы рухани емес, зайырлы билеуші болған. Осы басшының атағы – халифа, ол араб тіліндегі Халифа сөзінен шыққан, оны шартты түрде «қамқор», «орынбасар» немесе «мұрагер» деп аударуға болады (халифа Мұхаммед пайғамбардың мұрагері және оның жер бетіндегі үмбетінің басшысы болғандықтан). Халифалар қолданған тағы бір атақ – Әмір әл-Мү’минин, яғни «Сенімділердің Әмірі». Бұл атақты бүгінгі күнге дейін тарихи тұрғыдан халифатқа талаптанған, бірақ ресми түрде оны қолданбайтын басшылар, мысалы, Марокко королі және Сокото сұлтаны қолданады. Меккедегі Мәсжид әл-Харам мен Мединадағы Пайғамбар мешітінің күтімі мен басқаруына, сондай-ақ хаж қажылығының және оның рәсімдерінің сақталуына жауапты зайырлы билеуші «Екі қасиетті мешіттің қамқоршысы» деп аталады. Қазіргі таңда бұл атақ Сауд Арабиясы короліне тиесілі.