Кіріспе

Нацистік Германияның соғыс жоспары

Fall Rot (Қызыл операция) – Франция шайқасынан және Бенилюкс елдері мен Солтүстік Францияға жасалған шабуылдан кейін Германияның әскери операциясы жоспары. Одақтас әскерлері жеңіліп, Ла-Манш жағалауына дейін кері шегінді, бұл Дюнкерк эвакуациясымен аяқталды. Германия армиясының Францияны толық басып алу операциясы 1940 жылғы 5 маусымда басталды. Fall Rot 5 маусымда Самма өзенінен Сейнге қарай жасалған алдын ала шабуылмен басталды, ал 9 маусымда А армия тобы Айн өзенінен шығысқа қарай негізгі шабуылға көшті.

Француз қорғаныс дайындықтары

1940 жылдың мамыр айының соңына қарай ең жақсы жабдықталған француз әскерлері солтүстікке жіберілді және «Fall Gelb» операциясында және Дюнкерктен эвакуациялау кезінде жоғалып кетті, бұл одақтастарға 61 дивизияға түсті. Француз командирі Максим Вейганд Седаннан бастап, Эна және Сомма өзендері арқылы Ла-Манш каналындағы Аббевильге дейінгі фронтты 64 француз дивизиясымен қорғау мүмкіндігімен бетпе-бет келді. 51-ші (Highland) атқыштар дивизиясы және бірнеше британдық дивизиялар Сомманың оңтүстігіндегі француз порттарына жіберілді, олар «2-ші BEF» құруға көмектесті. Вейгандтың 142 неміс дивизиясына және Ла-Манштан басқа әуе кеңістігінде басымдыққа ие болған Люфтваффеге қарсы тұруға жеткілікті резервтері болмады. Алты миллионнан он миллионға дейін азаматтық бежендер соғыстан қашып, жолдарды тоғыстырды, бұл «L'Éxode» (Шығу) деп аталды, ал оларды қабылдауға көбінесе дайындық жасалмады. Шартр қаласының халқы 23 000-нан 800-ге, ал Лилль қаласының халқы 200 000-нан 20 000-ға дейін азайды, ал оңтүстіктегі Пау және Бордо сияқты қалалар тез өсті.

Эббиль шайқасы

Аббевиль шайқасы 1940 жылы 28 мамырдан 4 маусымға дейін Екінші дүниежүзілік соғыстағы Франция шайқасы барысында Аббевиль маңында болды. Дюнкерк эвакуациясы – Операция Динамо жүріп жатқанда, Вейганд неміс әскерлерінің қимылсыз қалғанын пайдаланып, Сомма өзенінен солтүстікке қарай шабуыл жасап, Дюнкеркте қоршауға түскен одақтас әскерлерді құтқаруға тырысты. Шабуылды француздық 2-ші бронетанкті дивизиясы (2-ші DCr, ауыр бронетанкті дивизия) және 4-ші бронетанкті дивизиясы (4-ші DCr) мен британдық 1-ші бронетанкті дивизиясы жүргізді. Шабуылдар неміс плацдармының ауданын шамамен 50 пайызға қысқартты.

Вейганд сызығы

Француз әскерлері өз жабдықтау және байланыс желілеріне қайта шегінді, соның арқасында жөндеу шеберханаларына, жабдықтау қоймаларына және дүкендерге оңай қол жеткізді. Нормандия және Бретань порттары арқылы шамамен 112 000 эвакуацияланған француз сарбазы елге қайтарылды. Бұл Фландриядағы жоғалған дивизиялардың орнын толтыруға көмектесті. Француздар бронетранспорттық құралдарының көп бөлігін қалпына келтіре алды және 1-ші және 2-ші DCr-ді құрды; 4-ші DCr-дегі жоғалғандар да толықтырылды; мораль көтеріліп, 1940 жылдың мамыр айының соңына қарай өте жоғары деңгейге жетті. Моральдың жақсаруына себеп, көптеген француз сарбаздары немістердің табысы туралы тек қана естіген, ал аман қалған француз офицерлері неміс жылдам әскерлеріне қарсы тактикалық тәжірибе жинап, артиллериясының (Вермахттың шайқастан кейінгі талдауында техникалық тұрғыдан өте жақсы деп танылған) және танктерінің тиімділігін көргеннен кейін қару-жарақтарына сенімдері арта түсті. Француз танктерінің бронясы мен зеңбіректері неміс танктерінен ауыр болды. 23-28 мамыр аралығында француздар 7-ші және 10-шы армияларды қайта құрды. Вейганд неміс бөлімшелеріне барынша зиян келтіру үшін терең қорғаныста "кірпіш" тактикасын қолдануға шешім қабылдады. Ол қалалар мен кішкентай ауылдардағы бөлімшелерді жан-жақты қорғануға дайындады. Осыдан кейін жаңа жаяу әскер, бронетранспорттық және жартылай механикаландырылған дивизиялар қарсы шабуылға дайын тұрды және қоршауда қалған бөлімшелерге көмектесуге, оларға кез келген құнмен тұруға бұйрық берілді.

Шайқас

Армия тобы B Париждің екі жағына шабуыл жасады; 47 дивизиясында мобильді бөлімшелердің көп бөлігі шоғырланған еді. 48 сағаттан соң немістер француз қорғанысын бұза алмады. Эна өзені бойында XVI танк корпусы (генерал Эрих Хопнер) француз әскеріне қарсы екі танк дивизиясы мен бір моторландырылған дивизиядан 1000-нан астам бронетранспортты жауынгерлік машинаны (БТЖМ) қолданды. Шабуыл дөңгелек болды және Хопнер алғашқы шабуылда 500 БТЖМ-нің 80-ін жоғалтты. Неміс 4-армиясы Сомма өзенінен көпірлерді басып алды, бірақ Эна өзенінен өтуде қиындыққа тап болды, себебі француздың терең эшелонды қорғанысы өтуге кедергі келтірді. Амиенде немістерді күшті француз артиллериясы бірнеше рет кері шегіндірді, бұл француз тактикасының айқын жақсаруын көрсетті. Неміс армиясы француз артиллериясын басып тастау үшін Люфтваффеге сүйенді, неміс жаяу әскері баяу жылжып, үшінші күні ғана өтулерді күштеп іске қосты. Француз әуе күштері (Armée de l'Air) оларды бомбалауға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Неміс деректері шайқастың "адам өміріне қиын және қымбатқа түскенін, жаудың қатты қарсылық көрсеткенін, әсіресе біздің әскерлер қарсылық шегінен өткеннен кейін де күресін жалғастырғанын" мойындады. Аббевильдің оңтүстігінде француз 10-армиясының (генерал Роберт Альтмайер) фронты жарылып, олар Руанға және Сена өзенінен оңтүстікке қарай шегінуге мәжбүр болды. 7-ші танк дивизиясы Нормандия арқылы Сена өзенінен батысқа қарай жылжып, 18 маусымда Шербур портын басып алды, 12 маусымда 51-ші (Гайленд) дивизиясының көп бөлігін капитуляцияға мәжбүр етті. Неміс тобының алғы шебі тым созылып, қарсы шабуылға осал болды, бірақ Люфтваффе француздардың күшін шоғырландыруына мүмкіндік бермеді және әуе шабуылының қаупі Вейгандтың олардың жаппай және мобильді қолданысын жоққа шығарды. 10 маусымда Франция үкіметі Парижді ашық қала деп жариялады. Неміс 18-армиясы француздардың қарсылығына қарамастан Парижге қарай жылды, бірақ бірнеше жерде қорғаныс бұзылды. Вейганд француз армиясының ыдырауына көп уақыт кетпейтінін мәлімдеді. 13 маусымда Черчилль Турдағы ағылшын-француз Жоғары соғыс кеңесінің отырысына қатысты. Ол франко-британ одағын ұсынды, бірақ француздар оны қабылдамады. 14 маусымда Париж түсті және қаладан қашуға мүмкіндік таппаған париждіктер көп жағдайда немістердің өте әдепті екенін байқады. Люфтваффе құрған әуе басымдығы әуе үстемдігіне айналды, француз әуе күштері (Armée de l'Air) құлаудың алдында тұрды. Француздар бомбалаушылардың көп бөлігін тек 5-9 маусым аралығында "Паула" операциясы кезінде, 1815-тен астам ұшу жасағанда, оның 518-і бомбалаушылар болғанда ғана қолданды. Жоғалғандарды толтыру мүмкін болмағандықтан ұшулар саны азайды. RAF Люфтваффе назарын аудару үшін Дюнкерк аймағындағы нысандарға қарсы 660 ұшу жасады, бірақ көптеген ұшақтарды жоғалтты; 21 маусымда 37 Bristol Blenheim ұшағы жойылды. 9 маусымнан кейін француз әуе қарсыласы дерлік тоқтады және қалған ұшақтар Солтүстік Африкаға көшірілді. Люфтваффе шабуылдары армияны тікелей және жанама түрде қолдауға бағытталды. Люфтваффе қарсылық шебіне шабуыл жасады, олар бронетранспортты шабуылдан тез құлады.

Мажино желісі

Шығыс C армия тобы Мажино сызығындағы француз күштерін қоршауға және тұтқындауға көмектесуге тиіс болды. Операцияның мақсаты – француздардың Альзас аймағынан Соммадағы неміс желісіне қарсы шабуыл жасауына жол бермеу үшін, бекіністерімен бірге Метц аймағын қоршау. XIX Панцеркорп (генерал Хайнц Гудериан) Франция шекарасына, Швейцарияға дейін ілгерілеуі және француз күштерін Вогез тауларында тұтқындауы керек еді, ал XVI Панцеркорп Мажино сызығына батыстан шабуыл жасап, Верден, Туль және Метц қалаларын алу үшін оның осал тылына шабуылдау жоспарланған. Француздар 2-ші армия тобын Эльзас пен Лотарингиядан Соммадағы Вейганд желісіне көшірді, Мажино сызығын қорғау үшін аз күштерді қалдырды. B армия тобы Парижге және Нормандияға шабуыл бастағаннан кейін, A армия тобы Мажино сызығының артқы жағына қарай ілгерілеуді бастады. 15 маусымда C армия тобы "Тигр" операциясын іске қосты, Рейн өзенінен Францияға қарсы шабуыл жасады. "Тигр" операциясына дейін немістердің Мажино сызығын бұзу әрекеттері сәтсіз аяқталды. Бір шабуыл сызықтың солтүстік жағында сегіз сағатқа созылды, нәтижесінде немістер 46 адамды жоғалтып, 251 адам жарақат алды, ал француз тарапынан Оувраж Ферме Шаппи (Шаппи фермасы) мен Оувраж Фермонтта екі адам қаза тапты. 15 маусымда соңғы жақсы жабдықталған француз күштері, соның ішінде Төртінші армия, немістер шабуыл жасағанда кетуге дайындалып жатты, тек қаңқадай күш ғана қорғаныс шебінде қалды. Немістер француздардан салмақты түрде басым болды және жеті дивизиядан тұратын I Армеекорп пен 1000 зеңбірекке ие болды, бірақ олардың көпшілігі Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңінен қалған және қамалдардың қалың бронясын тесіп өте алмады. Тек 88 мм-лік зеңбіректер тиімді болды, сондай-ақ операцияға 16 зеңбірек, 150 мм-лік зеңбіректер мен сегіз теміржол батареясы да жұмылдырылды. Люфтваффе 5-ші әуе корпусын (Германия) орналастырды. Шабуыл қиын болды және француздардың қарсылығына қарамастан баяу ілгерілеуге қол жеткізілді, бірақ қамалдар бірінен соң бірі бағындырылды. Оувраж Шёненбург неміс жаяу әскеріне 15 802 75 мм снаряд атып жіберді. Бұл француз позицияларының арасында ең көп бомбаға ұшыраған, бірақ оның бронясы оны қираудан қорғады. "Тигр" операциясы басталған күні "Unternehmen Kleiner Bär" операциясы да басталды. VII Армеекорптың бес шабуыл дивизиясы Рейн өзенінен өтіп, Колмар аймағына, Вогез тауларына қарай ілгерілеу мақсатымен кірді. Оларда 400 артиллериялық құрал, соның ішінде ауыр артиллерия мен минометтер болды. Француздық 104-ші және 105-ші дивизиялар 17 маусымда Вогез тауларына кері шегінді. Сол күні XIX Корпус Швейцария шекарасына жетті, Мажино қорғанысы Франциядан оқшауланды. Көптеген бөлімшелер 25 маусымда капитуляциялады, ал немістер 500 000 тұтқынға алғанын мәлімдеді. Кейбір маңызды қамалдар капитуляциялау туралы өтініштерге қарамастан, қарсылық көрсетуді жалғастырды. Соңғы қамал 10 шілдеге дейін капитуляцияламады, содан кейін ғана наразылық білдіріп, генерал Альфонс Жорждың өтініші бойынша берілді. Мажино сызығындағы 58 үлкен қамалдың он біреуін неміс әскері басып алды.

Екінші BEF эвакуациясы

Екінші BEF эвакуациясы 15-25 маусым аралығында "Аэропорт" операциясы барысында жүзеге асты. Француз аспанында толық басымдыққа ие болған Люфтваффе Дюнкерк жеңілісінен кейін одақтастардың тағы эвакуациялануына кедергі келтіруге ниеттенген еді. [[1-ші әуе корпусы (Германия) Нормандия және Бретань секторларына бекітілді. 9 және 10 маусымда Шербург порты 15 тонна неміс бомбаларымен шабуылға ұшырады, ал Гавр 10 бомбалау шабуылына түсті, нәтижесінде 2949 тонна қашқан одақтас кемелері батты. 17 маусымда Юнкерс Ю 88 бомбалаушылары (көбінесе Kampfgeschwader 30 құрамында) Сент-Назаирден 16 243 тонналық "10 000 тонналық кеме" – лайнерді батырып, шамамен 4000 одақтас әскери қызметкерінің қаза болуына себепкер болды (Франция шайқасында қаза тапқан британдықтардың санының шамамен екі есеге жуығы), алайда Люфтваффе 190 000–200 000 одақтас әскери қызметкерлерінің эвакуациясын тоқтатуға қол жеткізбеді.

Атыс тоқтату

Кабинетте британдықтардың франко-британдық одақ туралы ұсынысына жасаған жауапкершілік реакциясынан көңілі қалған және министрлері енді оны қолдамайды деп сенген премьер-министр Поль Рейно 16 маусымда отставкаға кетті. Оның орнына маршал Филипп Петен келді, ол француз халқына радио арқылы сөйлеп, Германиямен қару тоқтату туралы келісімге келу ниетін жариялады. Гитлер француз үкіметінен қару тоқтату туралы келіссөздер жүргізуді қалайтынын естігенде, 1918 жылғы қару тоқтату келісімінің өткен орны – Компиен орманын таңдады. 1940 жылдың 21 маусымында Гитлер келіссөздерді бастау үшін бұл жерге келді, келіссөздер 1918 жылғы қару тоқтату келісіміне қол қойылған теміржол вагонында өтті. Алғы сөзді тыңдағаннан кейін Гитлер француз делегаттарына деген жек көруді білдіре отырып, вагондан шығып кетті, ал келіссөздерді Вермахт Бас штабының бастығы Вильгельм Кейтельге (OKW) тапсырды. Келесі күні, сағат 18:36-да (француз уақыты бойынша) Германия үшін генерал Кейтель және Франция үшін генерал Шарль Хантцигер келісімге қол қойды. Ол, 24 маусымда сағат 18:35-те Рим маңында франко-итальян келісіміне қол қойылғаннан кейін, 25 маусымда сағат 12:35-те күшіне енді.

Италия

Италия 10 маусым күні кешке Франция мен Ұлыбританияға соғыс жариялады, ол түнгі сағаттардан кейін күшіне енді. Соғыстың бірінші күні екі тарап та әуе шабуылдары жасады, бірақ Альпі тауларында көп өзгеріс болмады, себебі Франция мен Италия қорғаныс стратегиясын қабылдаған еді. Патрульдер арасында шағын қақтығыстар болды, ал Ligne Alpine француз бекіністері Vallo Alpino итальяндық бекіністерімен атыс алмасты. 17 маусымда Франция Германиямен келісімге келуге тырысатынын хабарлады. 21 маусымда франко-герман келісіміне қол қоюға дайын тұрған кезде, италиялықтар Альпі тауларының барлық бағытында жалпы шабуылға көшті, негізгі шабуыл солтүстік бөлікте, ал екінші бағыт жағалау бойында болды. Шабуылды 32 итальяндық дивизия жүргізді және үш дивизиямен шекараны қорғаған Альпі армиясына (генерал Рене Ольри) қарсы француз территориясына бірнеше километрге еніп кірді. Жағалаудағы Ментон қаласы басып алынды, бірақ Лазурь жағалауында француз старшинасы мен жеті сарбазы басып кіруді тоқтатты. 24 маусым күні кешке Римде франко-итальян келісіміне қол қойылды, ол 25 маусымның түнгі сағаттарында Германиямен Компиеньдегі екінші келісімге (22 маусым) сәйкес күшіне енді.