Кіріспе

1940 жылы Ле-Хаврдан одақтас әскерлерін эвакуациялау

«Операция «Цикл»» – 1940 жылдың 10-13 маусымы аралығында, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Франция шайқасының соңында, Жоғарғы Нормандияның Пей-де-Коу аймағындағы Ле-Хаврдан одақтас әскерлерін эвакуациялау операциясы. Операцияға дейін Дюнкерктен 338 226 британдық және француз сарбазын құтқару операциясы жүргізілді. 20 мамырда неміс әскері Сомманың сағасындағы Аббевильді басып алып, солтүстіктегі одақтас әскерлерді қиып тастады. Өзеннің оңтүстігінде одақтастар қорғаныс құрылыстарын жасап, жергілікті қарсы шабуылдар ұйымдастырды. Олар неміс әскерін оңтүстік жағалаудағы плацдармдардан ығыстырып, өзен арқылы өту жолдарын қайта басып алды, сол арқылы солтүстік Франция және Фландриядағы әскерлермен байланыс орнатуға тырысты. 15 мамырда 1-ші бронедивизия артиллериясыз және Кале қаласына ауыстырылған бірнеше бөлімшелерізсіз Францияға келді. Дивизия Сомманың оңтүстігіндегі байланыс әскерлерінің көп санына қосылды, олардың көпшілігі жаттығу мен қару-жарақ жетіспеушілігіне қарамастан, Боман дивизиясы және басқа да жедел құрылған бөлімшелерге біріктірілді. Генерал Максим Вейганд Сомманың оңтүстік жағалауында терең қорғаныс құру және неміс плацдармдарын жою үшін ірі шабуылдар жасауға тырысқандықтан, француз әскерлері аймаққа жіберілді. 27 мамырдан 4 маусымға дейін франко-британдық әскерлері Аббевильден оңтүстікке қарай неміс плацдармының жартысын қайта басып алды. Одақтастарды жаяу әскер дивизиялары және полковник Шарль де Голь басқаратын 4-ші бронедивизия (4e DCr) күшейтті, бірақ көптеген танктарын жоғалтты, ал немістер көптеген жаяу әскерлерін жоғалтты, кейбір бөлімшелер Сомма өзенінен кері шегінді. 5 маусымда неміс әскерінің соңғы шабуылы басталғанда, француз 10-армиясының IX корпусы (28 мамырда Саардан келген британдық экспедициялық корпусының (BEF) 51-ші (Highland) жаяу әскер дивизиясы (генерал-майор Виктор Фортуна) да оның құрамында болды) Бресле өзеніне кері шегінді. 9 маусымда неміс танктері Сень өзенінің бойындағы Руан қаласына кірді, IX корпусты X корпустан шығысқа және Сень өзенінен оңтүстікке қарай қиып тастады. Француз және британдық қолбасшылар портқа қайту жолын күзету үшін Ле-Хаврге баруды шешті, ал Фортуна екі бригадаға тең баламасы болған Аркфорс бөлімшесін бөліп шығарды. 9-10 маусым түнінде Highland дивизиясының қалған бөлігі мен IX корпустың француз дивизиялары кері шегінуді жалғастыруға дайындалды, бірақ генерал-майор Эрвин Роммель басқаратын 7-ші танк дивизиясы Руаннан Ивето арқылы Кань және Вюлетс-сюр-Мерге дейін Дурдент өзеніне қарай жылжып кеткенін анықтады. Одақтастардың Ле-Хаврға кері шегінуі қиындыққа тап болғандықтан, жоталықтар мен француздар Сент-Валери-ан-Ко қаласына шегінді, онда 10-11 маусым аралығында теңіз күштері 2137 британдық және 1184 француз сарбазын құтқарып алды. Қалғандары, оның ішінде 6000-нан астам жоталықтар, 12 маусымда тұтқынға алынды. Ле-Хаврде 10-13 маусым аралығында Аркфорстен 11 059 британдық әскер, порттағы басқа британдық бөлімшелер және одақтас күштері эвакуацияланды. Франко-британдықтардың Бретаньде ұлттық қорғаныс шебін құруға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды. «Операция «Цикл»» 14-25 маусым аралығында «Операция «Әуе»» операциясымен жалғасты, оның барысында тағы 191 870 сарбаз Шербург, Сент-Мало және басқа Атлантика және Жерорта теңізі порттарынан көшірілді, содан кейін 1940 жылдың 22 маусымында келісімге қол қойылды.

Франция шайқасы

1940 жылы 10 мамырда немістер Франция, Бельгия және Нидерландыға қарсы "Fall Gelb" шабуылын бастады. Бірнеше күн ішінде А армия тобы (генерал-оберст Герд фон Рундштедт) Седан маңындағы француз майданының орталығында француздың 9-армиясын (генерал Андре Корап) бұзып, Сомма өзенінің аңғарымен батысқа қарай жылды. Бұл шабуылды XIX армия корпусы (генерал-лейтенант Хайнц Гудериан) және XLI армия корпусы (генерал-лейтенант Георг Ханс Райнхардт) құрамындағы Panzergruppe Kleist жетекке алды. 20 мамырда немістер Сомма өзенінің сағасындағы Аббевиллді басып алып, солтүстік Франция мен Бельгиядағы одақтас әскерлерін қоршап алды. 21 мамырдағы Арас шайқасы, франко-британдықтардың қарсы шабуылы, немістерді Сомма арқылы оңтүстікке жылжудың орнына, канал портына қарай шабуылдауға мәжбүр етті. Тағы бір франко-британдық қарсы шабуылға қатысты алаңдаушылық 21 мамырда неміс жоғары қолбасшыларының Арасты тоқтату туралы бұйрығына әкелді. Ілесіп жатқан XV корпус (генерал Герман Хот) резервте қалдырылды, ал XLI корпусының дивизиясы шығысқа қарай жылжытылды, корпус Дюнкерктен келген болатын.

Британдық байланыс желілері

Сомманың солтүстігіндегі одақтас күштер 22-23 мамыр түнінде неміс әскерлерінің Санкт-Омер мен Булоньге жасаған шабуылы салдарынан қиыққа тіреліп, БЭФ-ті Котентин түбегіндегі Шербург, Бретань және Нанттағы жабдықтау орталықтарынан оқшаулады. Сомма мен Сена арасындағы жағалау аймағы – Pays de Caux, БЭФ байланыс желілерінде Солтүстік округ (бригадир Арчибальд Боман) деп белгіленді, ал Дипп және Руан аудандары оның құрамындағы кіші аймақтар болды. Дипп – БЭФ-тің негізгі медициналық базасы, Гавр – негізгі жабдықтау және қару-жарақ көзі еді. Руанның солтүстік-шығысындағы Сен-Сеннен Бушиге дейінгі аралықта БЭФ-тің негізгі оқ-дәрі қоймасы орналасқан, ал жаяу әскері, пулемет және базалық бөлімдері Руан, Эврэ және Л'Эпинайда дислокацияланған. Руан, Аббевилль және Амиен қалалары арқылы өтетін негізгі теміржол желісі базаларды байланыстырып, оларды Нормандиядағы және солтүстіктегі БЭФ-тің басқа базаларымен қосты. Боман базалық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге және Корольдік әуе күштері үшін салынып жатқан 13 әуежайды күзетуге жауапты болды. Сена өзенінен төмендегі Оңтүстік округте үш аумақтық дивизия, 4-ші шекаралық полк, 4-ші Бафф және 1-ші/5-ші Шервуд орманшыларының байланыс батальондары орналасқан. Олар 17 мамырда сақтық шарасы ретінде Солтүстік округке көшірілді. Осы базалар мен Сомма арасындағы теміржол көлігі тығын мен неміс бомбалауынан жылдам қиындыққа ұшырады. Солтүстіктен келген пойыздар негізінен бельгиялық және француз әскерлерін тасымалдады, ал жолдар кері шегінетін әскерлер мен бежендерге толы болды. Боман БЭФ штаб-пәтерімен байланыс үзіліп, одақтас әскерлердің Соммада немесе оңтүстікте бекініске түсуіне бару-бармайтынын анықтай алмады. 18 мамырда байланыс әскерлеріне қолбасшылық ететін генерал-майор Филип де Фонбланк Боманға Солтүстік округте қорғаныс дайындауға бұйрық берді. Боффорс 12-ші (шығыс) жаяу әскер дивизиясының 2-ші/6-шы Шығыс Суррей полкі, 4-ші Бафф, төрт пулемет взводы және 212-ші армия әскерлері компаниясынан (RE) құрылды. Викфорс (полковник Си. Э. Викари) пехота және жалпы базалық қоймалардағы резервтік әскерлерден құрылған бес уақытша батальонды қабылдады, оларда адам көп болғанмен, қару-жарақ пен жабдық жетіспеді. Бофорс 20 мамырда жолмен Булоньге жіберілді, бірақ немістер портыны басып алғандықтан, ол Аббевилль маңындағы 12-ші (шығыс) жаяу әскер дивизиясына қайтып келді. 20 мамырда неміс әскерлері Амиенді басып алып, өзеннің оңтүстігіндегі аймақта күзетуге кіріскенде, олардың пайда болуы сенімді ақпараттың болмауынан үрей мен алаңдаушылық тудырды. Боман Анделль және Бетюн өзендері бойында қорғаныс шебін қазуға бұйрық берді, бұл Бресль өзенінің оңтүстігіндегі танктарға ең тиімді кедергі болып табылды және Дипп пен Руанды шығыстан болатын шабуылдан қорғауға арналған. Көпірлерді жарылуға дайындады және жолдарға кедергілер қойылды.

Эббиль шайқасы

20 мамырда 2-ші танк дивизиясы ағылшын арнасындағы Эббивиллге қарай жылжыды, 50-ші (Нортумбрия) пехоталық дивизиясының 25-ші жаяу әскер бригадасын жеңіп, кешкі сағат 20:30-да қаланы басып алды. 21 мамыр күні таңғы сағат 2-де 2-атқыштар полкінің ІІІ батальоны Нойелл-сюр-Мердің батысындағы жағалауға жетті. 1-ші бронетанктік дивизия (генерал-майор Роджер Эванс) 15 мамырда Францияға артиллериясыз, бір бронетанктік полкі мен қолдау тобының жаяу әскері жетіспей келді, олар Калеге қайта бағытталды. 4 маусым мен 4 шілде аралығында неміс 2-ші танк дивизиясы, содан кейін 57-ші жаяу әскер дивизиясы ұстаған Аббевилл көпірінен оңтүстікке қарайғы аймақтың жартысын француз-британдық әскерлері қайтарып алды. Одақтас әскерлер көптеген танктарын жоғалтты, ал немістер көптеген жаяу әскерлерін, кейбір бөлімшелері Сома өзенінен шегінді. 5 маусымда неміс 4-армиясы Соманың оңтүстігіндегі көпірлердің қалдықтарынан шабуыл жасады, ал алдыңғы төрт аптадағы қарсы шабуылдарынан қатты әлсіреген және көптеген зардап шеккен француз-британдық дивизиялар Бреслеге кері итерілді.

Достасқандардың қорғаныс дайындықтары

Француз армиясы мен 2-ші БЭФ ішкі желілерде әрекет етіп, өздерінің базалары мен жабдықталу орындарына жақын болды. Дюнкерктен шамамен 112 000 француз әскері Нормандия және Бретань порттары арқылы Францияға оралды, ал аймақтағы 100 000 британ әскері Англиядан 60 000-ға жуық жауынгерлермен күшейтілді. Француздар 1-ші және 2-ші DCr (ауыр броньды дивизиялар) үшін танктері мен басқа да бронетранспорттық құралдарының көп бөлігін алмастыра алды, ал 4-ші DCr жоғалтқандарын толықтырды және француз әскерлерінің рухы мамыр айының соңына қарай жаңарып, көтерілді. Көптеген француз сарбаздары солтүстіктегі жеңіліске куә болған жоқ, ал Дюнкерктен оралған офицерлер неміс жылдам әскерлеріне қарсы тактикалық тәжірибе жинады және танктерді салыстырғанда француз машиналарын неміс машиналарынң қарағанда артық екенін анықтады, олар қалың бронямен және күшті қарулармен жабдықталған; француз артиллериясы да жақсы өнер көрсетті. 23-28 мамыр аралығында Жетінші және Оныншы армиялар (генерал Роберт Альтмайер) қайта құрылды, ал Вейганд неміс тактикасына бейімделіп, неміс бөлімшелеріне ең көп шығын келтіру үшін тереңде қорғану және уақытты кешіктіру тактикасын қолданды. Ауылдар, қалалар мен мекендер жан-жақты қорғану үшін бекітілді, жаңа жаяу әскер, броньды және жартылай механикаландырылған дивизиялар қарсы шабуылға және қоршауда қалған бөлімшелерді босатуға дайын тұрды, олар кез келген құнмен тұруға тиіс болды.

Неміс шабуылға дайындық

21 мамырда Oberkommando des Heeres (OKH) Бас штабының бастығы генерал-полковник Франц Халдер Гитлерге Францияны түпкілікті жеңу жөніндегі «Fall Rot» (Қызыл жоспар) науқан жоспарын ұсынды, ол 31 мамырда бекітілді. 5 маусымда А армия тобы Париждің екі жағынан Сенаға қарай шабуылдайтын болды, ал B армия тобының (генерал-полковник Федор фон Бок) негізгі шабуылы 9 маусымда Реймске қарай басталып, содан кейін шамамен бір аптадан соң C армия тобы Мажино сызығы мен Жоғарғы Рейн арқылы шабуыл жасады. Содан кейін үш армия тобы Париждің оңтүстік-шығысындағы Лангрес платосында және Мажино сызығының артқы жағында бірігуге тиіс болды. B армия тобында 36 жаяу әскер, 1 атқыштар бригадасы, 4 мотоатқыштар, 6 танк дивизиясы және 2 мотоатқыштар бригадасы болды. А армия тобында 39 жаяу әскер, 2 мотоатқыштар және 4 танк дивизиясы болды. 4-ші, 6-шы және 9-шы армиялар B армия тобының, ал 2-ші, 12-ші және 16-шы армиялар А армия тобының бағынында болды; 18-ші армия (генерал Георг фон Кюхлер) төрт дивизиясымен Дюнкеркте қалуға тиіс еді. C армия тобында 24 жаяу әскер дивизиясы және 22 жаяу әскер дивизиясы ОКХ резервінде болды. Жеті дивизия шығыс Германияда, ал жеті Норвегияда гарнизондық қызметте қалды. Мотоатқыштар және танк дивизиялары әрқайсысы екі корпустан тұратын екі топқа шоғырландырылды: А армия тобында Panzergruppe Guderian, ал B армия тобында XV корпуспен бірге Panzergruppe Kleist (генерал Эвальд фон Клейст). Бұл жоспар Vernichtungsgedanke (жою теориясы) дәстүрлі тұжырымдамасына негізделген, онда Bewegungskrieg (маневрлік шайқас) қарсыластың әскерлерін қоршауға және жоюға әкеледі. Танк топтары тәуелсіз операцияларда қолданылмауы керек еді, бірақ бірдей мөлшерде және маңызды болғанына қарамастан, әскерлерге бағынышты болды. Panzergruppe Guderian 12-ші армияның (генерал-полковник Вильгельм Лист) бағынында, Panzergruppe Kleist 6-шы армияның (генерал-полковник Вальтер фон Райхенау) бағынында, ал XV корпус 4-ші армияның (генерал-полковник Гюнтер фон Клюге) бағынында болды. Гудерианның наразылығына қарамастан, Лист Айнедегі шабуылды жаяу әскер операциясы ретінде жоспарлады, ал танк дивизиялары жарылымды пайдалану үшін тоқтатылды. Кең көлемді қайта орналастыру қажет болды, Panzergruppe Guderian 200 миль (322 км) жол жүріп бастапқы сызығына жетті, ал Дюнкеркке дейін 300 миль (483 км) жолдан кейін әскерлердің шаршауы күшейді және техника тозығына ұшырады. Люфтваффе 1-4 маусымда (Дюнкерк эвакуациясының соңына қарай) Париж авиация өнеркәсібіне және Марсель маңындағы жанармай қоймаларына қарсы стратегиялық шабуылдар жасады, содан кейін «Fall Rot» үшін армияға жақын қолдау операцияларын қайта бастады. (Бас қала 14 маусымда басып алынғаннан кейін Люфтваффе операциялары Сомның оңтүстігіндегі Канал порттарына және BEF кері шегінген Атлантикалық порттарға шоғырланды.)

4-армия жоспары

Неміс оң жақ флангінде, француздық 10-армияға қарсы, Армиялық топ B-ның 4-армиясы 5-панцер дивизиясы, 7-панцер дивизиясы, 57-ші жаяу әскер дивизиясы, 31-ші жаяу әскер дивизиясы, 12-ші жаяу әскер дивизиясы, 32-ші жаяу әскер дивизиясы, 27-ші жаяу әскер дивизиясы, 46-шы жаяу әскер дивизиясы, сондай-ақ 6-шы жаяу әскер дивизиясы, 2-ші мотодивизия, 11-ші мотодивизия бригадасы және 1-ші кавалерия дивизиясымен шабуылға шықты. Абевильден Амиенге дейінгі бағытта жылжуда, сол жақтағы флангі Парижді қорғап, негізгі күш төменгі Сенаға қарай, Ле-Хаврді және Руан, Лес-Андели және Вернон қалаларындағы көпір басып алу үшін жылдамдатылды. Сенадан оңтүстікке немесе оңтүстік-батысқа қарайғы шабуыл жағдайларға байланысты болатын.

5 маусым

5 маусымда Fall Rot (Case Red) операциясы басталды, бұл Францияны толық жеңуге бағытталған неміс шабуылы болды. А армия тобы Париждің екі жағынан Сенаға қарай шабуыл жасады. Соммадағы 4-армияның шабуылы таңғы сағат 4:00-де Сент-Валери-сюр-Соммада 51-ші (Highland) дивизиясына қарсы басталды. Неміс жаяу әскері 7-ші және 8-ші батальондары, Аргилл және Сазерленд Хайлендгерлері (Аргилл) ұстаған Сайньвиль, Монс, Катиньи, Пенде, Тиллой және Саленеллге қарсы алға жылды. Сайнвилл, Монс, Катиньи, Пенде және Тиллой түстен кейін жауға түсті, ал 7-ші Аргилл Монс пен Арест арасына енген әскерлермен Франлеуде қоршалды. Резервте болған 4-ші қара күзет Франлеуді босатуға бұйырылды, бірақ Фёкьерде неміс әскерлері тоқтатты, ал алға жіберілген Аргилл ротасы Франлеудің шетінде қоршалды. Қараңғы түскен кезде 154-ші жаяу әскер бригадасының қалдықтары Вонкорттан Еуға қарай шегінді. Оң жақта 153-ші жаяу әскер бригадасы Ju 87 Stuka секіруші бомбалаушыларымен, сондай-ақ майданның қалған бөлігінде қолданылған миномет және артиллерия отына ұшырады. Неміс жаяу әскері батальонды Тюфле, Зотекс және Фриерге дейін итерді, онда британдық пулемет және артиллерия оғы шабуылды тоқтатты. Француздық 31-ші (Альпі) дивизиясы британдықтармен параллель Лимекстен Лимеркурт пен Бегенге дейін, ал оң жақта 152-ші жаяу әскер бригадасы Оисомоннан Бланги-Аббивилл жолына дейін шегінуге мәжбүр болды. Брейдегі 1-ші Лотиан және Шекаралық атты әскерге шабуыл жасалып, Оизмен ауылының шығысына қарай шегінді. Композиттік полк бірнеше рет ұрысқа қатысты, танкілерін жоғалтты, содан кейін Бресльдегі Бошамп қаласында қайта жиналды. 51-ші жоғарғы және 31-ші (Альпі) дивизиялары 64 шақырымдық фронтты ұстауға тырысты және 4 маусымға дейін болған көпірбасты шабуылдарынан кейін соншалықты әлсірегендіктен, 1-ші қара күзет 4 шақырымдық (2,5 миль) фронтты ұстауға мәжбүр болды. Британдық әскерлер күйрегенше немесе өздерінің артиллериясының жамылғысымен шегінгенше ұсталып тұрды, ол да зейнетке шығу алдындағы соңғы сәттерге дейін ұсталып тұрды. 51-ші (Highland) дивизиясының штабы Бустағы Оңтүстік топ штабынан әуе көмегін сұрады, бірақ AASF-тің үш эскадрильясы 18 ұшаққа дейін азайды және таңертең тағы төртеуін жоғалтты. Руан қаласына, теміржол және автомобиль жолдары торабы және ағылшын-француз операциялар базасына Люфтваффеден ірі шабуылдар күтілді. 1-ші эскадрилья мен француз ұшақтары таңертеңгі шабуылды ұшырып алып, бірнеше ұшақты атып түсірді, бірақ қалғандары өтіп, Бус әуежайы мен әскер лагерін бомбалады. Кешке тағы бір шабуылды 501-ші эскадрилья тоқтатып, бірақ әуежайды және лагерьді, сондай-ақ негізгі көпірді, электр стансасын, теміржолды және зауыттарды бомбалауға үлкерді. AASF және Бомбардировщиктер командалығының бомбалауы шығысқа қарай және түнде 103 ұшақ Франциядағы неміс байланыстарын, Германиядағы мұнай және көлік нысандарын шабуылдады.

6 маусым

Түнде Fortune Маршалл Корнуоллға, Соғыс кеңсесінің Ондық армия штабындағы байланыс офицеріне хат жазып, 31-ші (Алпий) дивизиясымен Бреслеге шегінуге рұқсат сұрады, бірақ қосымша әскер қалмады. Маршалл Корнуолл Альтмайерді Бреслге шегінуге келісуге көндірді, онда 31-ші (Алпий) дивизиясы Сенарпонттан Гамашеге дейін, ал 51-ші (Гайленд) дивизиясы сол жерден теңізге дейін, 12,5 миль (20 км) фронтқа орналасатын болды. 6 маусымда күн Оисемонға артиллерия мен бомбалаумен қолдау көрсетілген неміс шабуылдарымен өтті, бірақ 1-ші Лотиан және 2-ші Légère de Cavalerie дивизиясы (2-ші DLC, полковник Бернике) оларды қымбатқа түскен қорғаныс жеңісімен тойтарды. Басқа жерлердегі шабуылдар артиллерия мен жеңіл қарулардың атысымен тойтарылды, тек Бошампта ғана сәттілік болмады. Эу және Понтс-э-Мараи маңындағы тыңғырым салу әрекеттерін 1-ші бронедивизияның құрама полкі тек қана сүріндірді. Құрама полк Эуге қарай жылжып, ондағы тыңғырым салуға қарсы шабуыл жасады. Күннің соңында 40-шы дивизия Сенарпонттан Аумлеге дейін Бресльден артылып, Корольдік инженерлер тобы мен зениттік батареяны күшейтті. Күн ішінде неміс танктері оң жақтан өтіп кеткені туралы хабарлар келді, бірақ бұл дабыл қағып тұрған қауесет болып шықты. Алайда, 5-ші және 7-ші танк дивизиялары Руанға қарай шабуыл жасады және олардың алдыңғы бөлімдері Poix-Rouen жолынан өтіп, 2-ші мотодивизиясы олардан кейін ерді. 6-шы жаяу әскер дивизиясы немістердің сол жағынан, ал 32-ші жаяу әскер дивизиясы немістердің оң жағынан 10 миль (16 км) қашықтықта жылжыды. Бресльдегі IX корпустың позициясы Гавр түбегінде оқшаулану қаупіне тап болды. 52-ші (Төмендік) дивизияның бригада тобы 7 маусымда Англиядан келуі тиіс болды, ал Соғыс кеңсесі француз командасына Сенеден оңтүстікке қарай, Ле-Хаврдің соқпақ жолынан аулақтап, BEF байланыс желілеріне қарай шегіну сызығын ұйымдастыруды ұсынды. Вейганд қандай жағдай болмасын Бресльді ұстап тұруға бұйрық беріп, шегінуге тыйым салды. Бұрын, 12 Бленхайм ұшағы әуеден қорғаумен Англиядан Сомма өткелдеріне қарай қозғалған неміс колонналарына шабуыл жасады және бес ұшағы жойылды. Кейін күні бойы 24 Бленхайм ұшағы Аббевильден Сен-Валери-сюр-Соммеге дейінгі көпірлер мен жолдарды бомбалады, ешқандай шығынсыз. AASF-тың истребительдері Руанды қарауылдады және кешкі уақытта IX корпус аймағы үстінен ұшып өтті. Түстен кейін екі истребитель эскадрильясы Англиядан Боос әуежайына ұшып барып, жанармай құйып, майданға патрульдік бақылау жасады, бірақ Оисемон мен Миллебоска неміс шабуылдарынан кейін келді. Вейганд сонымен қатар, көбірек истребительдерді сұрады, ал Әуе министрлігі бірнеше эскадрильяларға ескерту бұйрықтарын шығарды, өйткені 67 Бомбардировщик командасы мен 17 AASF ұшағы сол түнде неміс байланыс және мұнай нысаналарына шабуыл жасады.

7 маусым

Боуман дивизиясының бригадасы, құрамында 4-ші Бафф, 1-ші/5-ші Шервуд Форестер және 4-ші шекаралық батальондардан шамамен 3000 сарбаз болды, 51-ші (Гайленд) дивизиясын күшейту үшін жіберілді (оның 152-ші, 153-ші және 154-ші жаяу әскер бригадалары тиісінше 80, 60 және 25 пайыздық шығынға ұшырады) және сол жақтан басқаруды өз қолына алды; 152-ші жаяу әскер бригадасының қалдықтары Эу орманына резервке көшірілді. 7 маусымда 51-ші (Гайленд) дивизиясы Бреследе жаңа позицияны иеленді және оң жақтағы 31-ші (Альпілік) дивизиясымен байланыс орнатты, ол француз басқаруына қайта оралды. Өзен, әсіресе су баққан жағалауларында, жақсы қорғаныс позициясын құрады, танктар үшін үлкен кедергі болды, ал Eu және Ponts de Marais жерлері ғана осал болып саналды. Күндіз 4-ші шекаралық батальон мен 1-ші/5-ші орманшы ротасының күштері оңтүстік жағалаудағы неміс топтамасына шабуыл жасады, бірақ немістерді Haute forêt d'Eu-дың солтүстік-батыс шетіне ғана итеруге қол жеткізді. 1-ші Лотиан және Композитті полк сақтық шаралары ретінде алға жылжытылды, ал күні бойы одақтас күштер қарсы жақтағы немістермен ұсақ шайқастар жүргізді. Оңтүстік-шығыстағы жағдай нашарлай берді, ал Фортуна 31-ші (Альпілік) дивизиясымен байланысып, 1-ші бронедивизияның қолдау тобының (бригадир Ф. Э. Морган) мүмкіндіктерінің толыққанды түсінілгенін қамтамасыз етті. (Күн бұрын 1-ші бронедивизия 10-армия штабында Алмайердің басқаруына өтті.) Қолдау тобы 51-ші (Гайленд) дивизиясынан 31-ші (Альпілік) дивизиясы, 40-шы жаяу әскер дивизиясы, 2-ші DLC және 5-ші DLC арқылы бөлінді. 7 маусымда Эванс Маршалл Корнуоллмен және Англиядан келген, бұрынғы БЕК штаб бастығы генерал-лейтенант Генри Поуналлмен кездесті. Осы кезде 5-ші танк дивизиясы Гранвильер мен Формериден француздардың қорғанысын бұзып, Аумальдің оңтүстігіндегі британдық әскерлерді басып алғаны белгілі болды. Aumale-Serqueux бағытындағы қолдау тобының басқа бөлімдері шабуылды жеңіп алды, бірақ панцерлер содан кейін Форж маңында оңтүстік-батысқа шабуыл жасады; қолдау тобының қалдықтары Basse Forêt d'Eu-ге қайтарылды. 5-ші және 7-ші танк дивизиялары Бресль желісін айналып өтті, ал 1-ші бронедивизияның бөлімдеріне неміс шабуылына қарсы флангтық шабуыл жасау үшін Гурне-ан-Брейге жол берілді. Дивизияда 3-ші броньды бригадада 41 крейсерлік танк және 31 жеңіл танк, Queen's Bays-дің 6 жеңіл танкы және 2-ші броньды бригаданың жүк көліктерінде орналасқан 10-шы Корольдік гусарлар болды, олар мамыр айында неміс Сомма көпір бастарына қарсы шабуылдан кейін жөндеуден өтті. Кешке қарай генерал Максим Вейган 10-армия штабына келді және франко-британдық офицерлерге 10-армия соғыстың шешуші шайқасын жүргізіп жатқанын айтты, резервтердің жоқтығына байланысты барлық үміт 1-ші бронедивизияның Андель желісінің 16 шақырымдық бөлігін (Nolleval-ден Serqueux-қа дейін) ұстауына байланысты екенін, өйткені француз құрамалары оңтүстіктен қарсы шабуыл жасады. Эванс бұл дивизияның тек қана аты ғана екенін, оның артиллериясы, танкіге қарсы қарулары мен жаяу әскері бөлінгенін және танктер стационарлық қорғанысқа жарамсыз екенін, ал қазірдің өзінде неміс флангіне қарсы шабуылға көтеріліп бара жатқанын түсіндірді. Вейган әсерленбеді, дивизияға Андельден кері шегінуге рұқсат берді, егер ол одан ығыстырылса ғана. Эванс қарсы шабуылды тоқтатуға мәжбүр болды, ал кейбір бөлімдер Гурнеден 8 шақырым солтүстік-батыста немістермен қақтығысқа түсті. 8 маусым таңында панцерлер Руанға жақын келді, ал Бреследегі IX корпус қоршауға түсудің алдында тұрды.

Бресс

Бреследе неміс әскерлері IX корпустың қорғаныс шебінің оңтүстік қанатын танк дивизияларымен қоршауға алуды күтіп тұрғанда, көп ештеңе істемеді. 4-ші шекара және 1/5-ші орманшылар немістерді О-ның жоғары ормандық аймағындағы бекіністерінен ығыстыруға тырысып, бірақ немістердің одан әрі алға жылжуына ғана тосқауыл қойды, Бошамп маңында ұсақ шайқастар болды. Таң атқанда неміс танк дивизиялары Руанға шабуылды жаңартты. Осы кезде 51-ші (Гайленд) дивизиясы және Боман дивизиясының А бригадасы дивизия штабының басшылығымен Гамашестен Еуге дейінгі Бресле шебін ұстап тұрды. 1-ші бронетанкті дивизия Францияға келгеннен кейін бірден таратылып, Каледегі бөлімдерінсіз Сомманың оңтүстігіндегі неміс көпір бастарына қарсы одақтастардың шабуылына қатысты. Содан бері 2-ші бронетанкті бригаданың құрама полкі 51-ші (Гайленд) дивизиясымен бірге қалды және О-ның жоғары ормандық аймағын қамтамасыз етті. 2-ші және 3-ші бронетанкті бригадаларының қалған бөлігі жоғалтулар салдарынан импровизацияланған бөлімшелерге дейін азайтылып, Нольевальден Серкуге дейінгі Анделль шебінің бір бөлігін ұстады, ал қолдау тобының қалдықтары 51-ші (Гайленд) дивизиясының басшылығымен Басс-форест-д'Еуда орналасты. Боман дивизиясының В және С бригадалары Сенадан Диппеге дейінгі Бетюн-Андель шебін қорғады.

Анделле

Панцер дивизиялары Форж және Сиги-ан-Брейге шабуыл жасады, онда француз босқындары мен қалып қойғандар өтіп жатқандықтан, жол блоктарын жабу мүмкін болмады. Француз танктерінің колоннасына жол берілді, бірақ олар неміс экипаждарымен басып алынған көліктер болып шықты. «Француз» танктері негізгі неміс күштері фронталды шабуыл жасағанда, қорғанысқа арт жағынан шабуылдады, Серкуны басып алды, қарсы шабуылға ұшырады, бірақ оны қайта басып алды. Сиги бомбаланды және шұңғымамен шабуылға ұшырады, ал 1-ші бронетанктік дивизияның танктері мен Боман дивизиясының жаяу әскерлері кері шегінді. Солтүстікте Неуфшатель өртеніп жатты, ал панцерлер Матонвиллге жетіп, Неуфшатель-Л'Эпине және Руан жолымен одан әрі жылжыды. Бұрын Жоғарғы Ормандағы Композиттік полкке Анделль желісіндегі қорғаушылардың сол жақ фланкін күзету үшін 1-ші бронетанктік дивизияға қайта оралуға бұйрық берілді. Полк сағат 14:30-да Л'Эпинеге келді, бірақ орналасқанға дейін, 19 шақырым қашықтықтағы Серкудан келген жолмен неміс панцерлері мен әскерлері жетіп келді. Үш сағат бойы Композиттік полк неміс шабуылдарына қарсы тұрды, содан кейін кері шегінді. 5-ші панцер дивизиясының қалған бөлігі Руанға қарай жылжыды және таңғы сағат 4-те Исновильде Сим батальонына шабуыл жасады, ол күні ертерек шұңғымамен шабуылға ұшыраған еді. Батальон бір апта бұрын ғана күшейту тобынан құрылғандықтан, деннерт сымдарын тартып, жер миналарын орнатты. Артиллериялық дайындықтан кейін үш сағат бойы қарсылық көрсетіп, немістердің Руанға жетуіне кедергі келтірді, көптеген жаяу әскерінің қаза болғанын, он екі танкты, алты парашютисті, ұшақты және бір далалық зеңбіректі жойғанын мәлімдеді. Батальон содан кейін Синаға қарай шайқасып шегінді. Түстен кейін және түнде 1-ші бронетанктік дивизияның және Боман дивизиясының қалдықтары да Сенадан кері шегінді, солтүстік жағында 51-ші (Гайленд) дивизиясы мен қолдау тобының бір бөлігі қалды. Вейганд IX корпусына Лес-Анделис және Руанға кері шегінуге бұйрық берді, бірақ Руан бұдан бұрын-ақ түсіп қалған еді. Іхлер бұйрықтарды алды, өйткені 10-армия штабы Парижге жақындағанда байланыс үзілді. Ол дивизия командирлеріне төрт күнде Руанға жету жоспарын берді, тіпті неміс басқарушылары қаладан небәрі төрт сағаттық қашықтықта болса да.

Сена

6 маусымда Сайм батальоны базалық қоймадан келген сарбаздардан, сондай-ақ 20 мамырда Аббевильді жоғалтқаннан кейін қалпына келген 46-дивизияның 2-ші/4-ші Корольдік Йоркшир жеңіл жаяу әскері (2nd/4th KOYLI) және Веллингтон герцогының 2-ші/6-шы (2nd/6th Duke's) батальондарынан құралды. Сайм батальоны Руан маңында орналасты, Сайм батальоны төрт 2 фунтты танкке қарсы зеңбірек және бір пулемет взводымен Исневиль маңында, 2-ші/4-ші KOYLI Сен өзеніндегі көпірде, ал 2-ші/6-шы Duke's Боостың оңтүстігіндегі теміржол бойында бекінді. Боман дивизиясының артиллериясы аз болды, ал оның жабдығы жеткіліксіз жаяу әскері Руанның оңтүстік-шығысынан Сен өзені бойындағы жерлерге дейін және Бетундегі Сент-Вастқа дейін шамамен 80 шақырымдық аумаққа тарап кетті, сондай-ақ Руан маңындағы позицияларда да орналасты. Кейбір жерлерде олар 1-ші бронетанкті дивизияның бөлімдеріне, ал басқаларында француз әскерлеріне жақын болды, барлығы жеке басқаруда болып, байланыс құралдары шектеулі болды. Жолдардағы босқындар мен қалып қойғандар жолдарды жабуға немесе жаудың кіріп-шығуына жол бермеуге кедерілді, сондықтан Боман әскерлерді мүмкіндігінше ұстап тұру және бригада командирлері Сеннің оңтүстігіне қай кезде шегіну керектігін өздері шешуге құқылы екендігі туралы жалпы бұйрық берді. (Кешке және түнгі уақытта 1-ші бронетанкті дивизияның және Боман дивизиясының соңғы бөлімдері өзеннен шегінді.)

9 маусым

Таңертең неміс танктері Руанға кірді, бірақ француз және британ әскерлері қалып, Сенадағы көпірлерді жарып жіберді. Бресльдегі IX корпус неміс бронетанкілерінің солтүстікке бұрылуына байланысты кері шегіне бастады. Фортуна 51-ші (Highland) дивизиясын артқа жылдам секіріп кету үшін бөліп жіберді; 153-ші бригада және А бригадасы Энвермеуден Белльвиль-сюр-Мерге дейінгі шепке шегінуге тиіс болды, ал 154-ші және 152-ші бригадалар Бетунде жиналды. Корольдік армиялық қызмет корпусы әскерді тасымалдау үшін екі рет сапар жасады, бірақ кейбіреулері 9 маусымның таңертеңгі ортасына дейін жаңа позицияларға жетті. (Бреслидің екі өтпелі орнында 4-ші шекаралық полктің D ротасы мен 1-ші/5-ші Шервуд Форестердің А ротасы, кері шегіну бұйрығын алмағандықтан, немістердің шабуылын баяулатқан болуы мүмкін, екі рота 13 маусымға дейін тағы алты күн бойы тұрып қалды, содан кейін Сенаның солтүстігіндегі әрекеттер тоқтағанын түсінді.) Басты орманды ЕО-дағы қолдау тобының аман қалғандары Forêt d'Eawy орманындағы 2e DLC және 5e DLC қалдықтарымен қосылды. Оныншы армия штабы IX корпуспен байланысын үзіп, 51-ші (Highland) дивизиясы барлығынан хабарсыз қалды, осы уақытқа дейін Ле-Хаврден британдық командирдің хабарламасын әкелген байланысшы келді, Порт адмиралы немістердің Руанға жеткенін хабарлады. Фортуна Илермен кеңесіп, екеуі де Ле-Хаврға шегінуге келісті. 9-10 маусым түнінде 51-ші дивизияның қалған бөлігі Аркс және Эулн өзендерінің үстіндегі көпірлерді жарып жіберді, сол жерде немістер дереу шабуылдады. 4-ші Сифорт және 1-ші Қара күзет Аркс-ла-Батай және Мартиньидегі шабуылдарға қарамастан, артиллерия бірнеше неміс шабуылын тойтарды. Панцер дивизиялары Руаннан солтүстікке Диппеге қарай бұрылып, сағат 11:00-де Дурдент өзенінің Карни маңында Аркфорс радио көлігін басып алды. 51-ші жоғарғы дивизия қараңғыда кері шегінуге тиіс болды, ал 1-ші Лотиан жасаған барлау немістердің Велуетт-сюр-Мердегі өткелдерде екенін анықтады. Дивизия штабынан 6 миль (10 км) қашықтықта неміс танктерінің бар екені хабарланды, ал сол түні батысқа қарай шегінуге дайындалып жатқан артынан келе жатқан топтар неміс әскерлеріне кездесті. Сағат 17:30-да дивизияға бірнеше күн бойы оттық қолдау көрсеткен эсминецтердің бір бөлігі Санкт-Валери-ан-Ко жанындағы жартастарда неміс артиллериясынан зақымданды және жағадан әскерді тиеп алу кезінде нысанаға алынды; IX корпус Ле-Хаврдан оқшауланды.

Сен-Валери-ан-Какс

Портсмут бас қолбасшысы адмирал Уильям Джеймс 10 маусымда Гаврге келді, эсминецтерге шығыстағы кіші порттарды барлауға бұйрық берді және «Амбускад» пен «Боадицеяға» келген зақымды білді; Джеймс Адмиралтействоға порттан көптеген адамдарды шығаруды жоспарлап отырғанын және егер мүмкін болса, бұл сол түні жасалуы керектігін хабарлады. Жағалауға шегіну қараңғыда басталды және соңғы әскерлер Бетунадан сағат 23:00-де қарсылықсыз шықты. Фортуна соғыс кеңсесіне екі күндік азық қалғанын және Сент-Валериден Дурдент сағасына эвакуация қажет екенін хабарлады. Бөлімдерге қажетсіз жабдықтарды тастауға бұйрық берілді, ал қару-жарақтар RASC көлігіне адамдарға орын ашу үшін 100 оққа дейін азайтылды. Түнгі қимыл қиын болды, себебі француз әскерлері, көбінесе атпен, британдықтардың жолына кедергі келтірді және алаңдатушы қауесеттер тарады. Фортуна мен Илер әскерді бағыттау үшін Веуль-ле-Роз маңында орналасты және 11 маусым таңында IX корпус Сент-Валери маңында қорғаныс позицияларын құрды. Француз көлігі периметрге келуін жалғастырды және кейбір жерлерде неміс әскерлерін тану қиын болды, бұл қорғаныс отын шектеді. Сол күні кешке «Кодрингтон» капитанына эвакуацияны бастауға бұйрық берілді. Екі сағаттан кейін Фортуна «қазір немесе ешқашан» деген сигнал берді. Периметрді ұстауға қажетті емес әскерлер жағажайлар мен портына түсті, бірақ қалың тұман олардың жағаға жақындауына кедергі келтіргендіктен, ешбір кеме келмеді. 67 сауда кемесінен және 140 шағын кемеден тұратын флот жиналды, бірақ олардың көп бөлігінде радио болмады және тұман визуалды сигнал беруге кедергі келтірді; тек периметрдің шығыс жағындағы Веуль-ле-Роз маңында көптеген сарбаздар неміс артиллериясының оты астында құтқарылды, бұл «Боадицея» мен «Амбускад» эсминецтеріне зақым келтірді. Таңға жақын порттағы әскерлерге қалаға қайтуға бұйрық берілді. Ал таңғы сағат 7:30-да Фортуна келесі түні қашу мүмкін екенін хабарлады, содан кейін жергілікті француз командирі капитуляцияция туралы келісімге келгенін білді.

Гавр қаласы

9 маусымда француз портының адмиралы Ле-Хаврдан 10-армия мен 51-ші жоғарғы дивизияға немістер Руанды басып алғанын және жағалауға қарай бет алғанын хабарлады. Ихлер, IX корпустың қолбасшысы және Фортуна, қашудың жалғыз үміті Ле-Хавр арқылы екенін шешті және Руан арқылы кері шегіну жоспарын тоқтатты. Порт адмиралы Адмиралдықтан 85 000 әскерді эвакуациялау үшін жеткілікті кемелерді сұрады, бірақ бұл Вейгандтың IX корпустың кері шегінуі туралы жоспарларына қайшы келді және Дилл күмәнмен қарады, себебі бұйрықтарды берудің кешігуі кері шегіну жоспарын орындау мүмкін емес етті. Карслейк де бірнеше рет кері шегінуді жеделдетуге шақырды, бірақ бұйрық беруге құқығы болмады. Тек Вейганд штабындағы Говард Вайс әскери миссиясымен байланыс орнатып, Ле-Хавр порт адмиралының сұранысы туралы хабарлағаннан кейін, және түнгі уақытта Фортунадан 51-ші (Гайленд) дивизиясы IX корпусымен бірге Ле-Хаврға қарай кері шегініп жатқаны туралы хабар алғаннан кейін ғана Дилл нақты жағдайды білді. Фортуна Ле-Хаврды қорғау үшін 154-ші жаяу әскер бригадасын, Боман дивизиясының бір бригадасын, екі артиллерия полкін және инженерлерді құрамына алған күш жіберді, бұл күшке Аркфорс (бригадир Стэнли Кларк) деп ат қойылды, ол Арк-ла-Батайль ауылында құрылған. Аркфорс 9-10 маусым түнінде Фэкампке қарай жылжыды, онда көпшілігі 7-ші танк дивизиясы келгенге дейін өтіп кеткен. Бір бригада өзіне жол жасап шықты, бірақ 51-ші (Гайленд) дивизиясымен байланыс үшін арналған радиостанциялық көлігін жоғалтты. Фэкамптан Лиллебоннаға дейінгі қорғаныс шебін ұстау мүмкін емес деп есептелді және Стэнли Кларк Аркфорске Ле-Хаврға жол жүруді бұйырды. Корольдік теңіз күштерінің диверсиялық тобы мамыр айының соңынан бері Ле-Хаврде болды, ал порт 7 маусымда Люфтваффе тарапынан ауыр бомбалауға ұшырады; екі күннен кейін Адмиралдық эвакуацияға бұйрық берді. Портсмут штабының бас қолбасшысы адмирал Уильям Джеймс канал арқылы флотилия басшысын, алты британдық және екі канадалық эсминец, кіші кемелер мен көптеген голландтық жағалау кемелерін (schuyts деп аталады) жіберді. Дипп портын блокадалауға асығыс жоспар жасалды және 10 маусымда (капитан Г. А. Гарнон Уильямс) үш блокадалық кемені портқа сүйреп әкелді. Екеуі жақындау арнасында батып кетті, ал үшінші кеме кіреберістің сыртында минаға шағылысты, бұл оны ішкі порттың кіреберісінде батыруға мүмкіндік бермеді. (Джеймс IX корпусының көптеген әскерлері Сент-Валери маңында теңізге қамалуы мүмкін екенін хабарлады, онда ол жергілікті теңіз офицерінің басшылығымен кіші кемелердің флотилияларын жинады.) Жағажайлық топтар 10 маусымда эвакуацияны бақылау үшін Ле-Хаврға келді және 24 сағатқа кейінге шегерілгеннен кейін эвакуация 11 маусымда басталды. Люфтваффе бомбалауынан портқа келтірілген зақым кемеге түсуге кедергі келтірді; әскер тасымалдау кемесі , зардап шегіп, жағаға тірелді, сондай-ақ электр қуаты да өшірілді, мұның салдарынан доктардағы крандар қолдануға жарамсыз болды. Көлік құралдарын тиеу үшін пандустар қолданылды, бірақ бұл тым баяу болды. 12 маусымда RAF истребительдері портты күзетуді бастады және қосымша шабуылдарды болдырмады, сондай-ақ Сена арқылы Каудебектегі паром арқылы немесе өзен аузындағы Квиллебуфтегі кемелермен көлік пен жабдықты құтқаруға тырысты. 14-ші Корольдік фузилер полкінің квартирмейстері көлікті алып кетуге қол жеткізді.

Эвакуациялар

Жалпы саны 2137 британдық және 1184 француз әскері Veules les Roses-тен эвакуацияланды, бірақ қалғандары, оның ішінде 6000-нан астам 51-ші (Highland) дивизиясының әскерлері, 12 маусымда 7-ші танк дивизиясы (генерал Эрвин Роммель) тарапынан тұтқынға алынды. 7-ші танк дивизиясы Нормандия арқылы шабуылын жалғастырып, 18 маусымда Шербургке жетті. Көптеген әскерлер 12/13 маусым түнінде Гаврден эвакуацияланды және эвакуация таңертең аяқталды; эвакуацияланған 11 059 британдық әскердің 9000-ы Боман дивизиясының А бригадасынан болды және Шербургке жеткізілді, ал 154-ші жаяу әскер бригадасы Шербург арқылы Англияға аттанды.

Талдау

Армия тобы B Париждің екі жағынан 47 дивизиямен шабуыл жасады, оның ішінде мобильді бөлімшелердің көп бөлігі болды. Алғашқы 48 сағатта француз әскері неміс шабуылдарына қарсы тұрды. 4-армия Сомма өзенінен көпірлерді басып алды, бірақ Эна өзеніне жасаған шабуыл француздың терең эшелонды қорғанысына тап болып сәтсіз аяқталды. Амиенде неміс әскері француз артиллериясының отынан бірнеше рет кері шегінді. Шабуылдың үшінші күнінің соңында немістер Армэ де л’Эр (Франция әуе күштері) бомбалауына қарамастан Сомма мен Эна өзендерін кесіп өтуге қол жеткізді. Неміс жеңісі жоғары құнмен келді, француз әскері немістердің өтіп кеткен ормандар мен басқа да жасырыну орындарынан қарсылық көрсетті. Аббевильдің оңтүстігінде XV корпус орманды жолдар мен ауылдардан жаңылды, аздап бедерлі жерге өтті, онда аз ғанна бекіністер болды. Танкілер алда жүрді, ал жаяу әскерлік көліктері олардан кейін ерді. 10-армия жарылып, Руанға және Сена бойымен оңтүстікке шегінді. Неміс басқарушыларының қанатқа шабуылға ұшырауы мүмкін еді, бірақ Люфтваффе операциялары француздың күш жинау әрекеттеріне кедергі келтірді, ал әуе шабуылының қаупі француз армияларының күші мен жылдамдығын жоққа шығарды. 6 маусымда қаза тапқан неміс офицерінен табылған құжаттар 7 және 8 маусымға арналған неміс жоспарын көрсетті. Боман, Эванс және Маршалл Корнуолл 10-армия штабында табылғандарды талқылады, бірақ Карслейк Франциядағы аға британдық офицер болғанына қарамастан, оны осы мәжіліске шақырмады. Неміс күштері Боман дивизиясының аймағындағы Форж-ле-Эо аймағына жетіп, 8 маусымда Руанды басып алуы керек еді. Мәжілісте 51-ші (Гайленд) дивизиясының оқшауланған жағдайы және француздық кепілдіктерге күмән туды, сондай-ақ дивизияның құлауға бейім екені туралы пікір қалыптасты. Карслейк бұрын CIGS-ке командалық бірліксіздік туралы шағымданып, 6 маусымда Дилл Джордж штабындағы Суэйн миссиясына Бруктың келесі аптада күтілуде екенін және 52-ші (Лоуленд) дивизиясының жақын арада келуін жазды. Дилл Пауналлды Францияға француздармен жаңа BEF-ті талқылауға және британдық қолбасшылармен байланыс орнатуға жіберді. Карслейк оған 51-ші (Гайленд) дивизиясын тым кеш болмай тұрып кері қайтарудың маңызды екенін айтты. Карслейк сондай-ақ Пауналлды генерал-лейтенант Алан Брукты Францияға шақырып, барлық британдық күштердің басқаруын біріктіру үшін корпус штабын құруға шақырды, бірақ бұл міндетті түрде Альтмайердің, 10-армия командирінің билігінде болмауы керек еді. Брук 2 маусымда жаңа BEF-тің басқаруына тағайындалғанмен, 12 маусымға дейін Ұлыбританияда қалды. Осы уақытқа дейін 51-ші (Гайленд) дивизиясы қоршалып, IX корпустың қалған бөлігімен бірге капитуляциялауға мәжбүр болды.

2-ші БЭФ

Брук 30 мамырда Дюнкерктен оралды және 2 маусымда фельдмаршал Джон Дилл оған Францияға барып, Франциядағы 51-ші (Гайленд) дивизиясы мен 1-ші бронедивизиясымен бірге тағы бір BEF құрастыруды тапсырды. Ұлыбританиядан 52-ші төмендік дивизиясы мен 1-ші канадтық дивизиясы, 3-ші дивизия жабдықталып болған соң, ілесе келеді. II корпустың штабы Дюнкерктен оралғаннан кейін Ұлыбританияға таралып кеткен еді, ал оның штаб бастығының бірінші таңдауы, бұрынғы BEF командирі лорд Горт, диспетштер жазумен айналысып жатты. Брук Дилл мен Соғыс министрі Энтони Иденді ескертті, бұл операция саяси мәлімдеме болмаса, сәтсіз аяқталады. Францияға оралғанда, Брук Вейгандтың бағынышында болады деп естіді. Францияда Фонбланк бастапқы BEF байланыс әскерлерінің желілерін басқарып тұрды, ал генерал-лейтенанттар Генри Карслейк пен Джеймс Маршалл Корнуолл қолдау көрсетіп тұрды. 52-ші төмендік дивизиясының бригадасы 7 маусымда Францияға аттанды, бірақ Брук 12 маусымда ғана келді. 13 маусымда RAF француз армиясына көмектесу үшін бар күшін жұмсады. Немістер Сенаның батысында өтіп, Париж маңындағы француз армиясы шегінді, 10-армияны бөліп, бір бөлігі канал жағалауында, ал қалғаны Парижке қарай шегінді. Неміс әскерінің ілгерілеуі AASF әуежайларын қауіпке тікелейтіп, оларға Нант немесе Бордоға қарай шегінуге бұйрық берілді, сондай-ақ француз армиясы соғысып жатқанда оларға қолдау көрсетуге міндеттелді. AASF таңертеңнен бастап Сена үстінен қарулы барлау рейстерін жасады, ал неміс колонналарына 10 «Баттл» ұшағы, содан кейін 15 «Баттл» ұшағының екінші тобы және содан кейін 15 «Бленхейм» шабуыл жасады. Марнада 12 «Баттл» неміс әскері мен танктерінің шоғырлануына шабуыл жасады, содан кейін 26 «Баттл» шабуыл жасады, оның алтауы атып түсірілді, содан кейін «Бомбер командасынан» 15 «Бленхейм» үшінші шабуыл жасады, оның төртеуі жоғалды. RAF шабуылдары түнде де жалғасты, Сена үстінен 44 рейс, Париждің солтүстігінде 20 рейс, Марнада 41 рейс және жолдар мен теміржолдарға, сондай-ақ француздар неміс әскеріне толы орманды көрсеткенге қарсы 59 рейс жасалды. Ауа райы нашар болғандықтан, истребительдердің рейстері шектелді және жағалаудағы қарауылға ғана қатысты. Келесі күні неміс бөлімшелеріне қарсы шабуылдар Сенаның оңтүстігінде қайта басталды, бірақ ауа райы нашарлап, рейстер азайды. 24 «Бленхейм» истребительдердің сүйемелдеуімен Мервиль әуежайына шабуыл жасады, жеті ұшақ жоғалды, ал «Истребительдер командасының» он эскадрильясы эскадрилья күшінде екі рет патрульдік ұрыс жасады немесе бомбалаушыларды сүйемелдеді, Дюнкерктен бері жасалған ең үлкен әрекет болды, өйткені AASF истребительдері Сенаның оңтүстігінде патрульдік ұрыс жасады. Түнде 72 бомбалаушы неміс маршаллдық сарайларына, ормандарға шабуыл жасады және Рейнге миналар тастады, екі ұшақ жоғалды. 1-ші бронедивизиясының қалдықтары және Боман дивизиясының екі бригадасы өзеннің оңтүстігінде, мыңдаған байланыс әскерлерімен бірге болды, бірақ 7 маусымда қонуды бастаған 52-ші (Төмендік) дивизиясының 157-ші (Таулы жеңіл жаяу әскер) бригадасы ғана әскери операцияларға қатысып, кезекті қорғаныс позицияларын, 10-армияның басшылығымен иеленді. Француз армиясы көзге көрінетін майдан сызығы жоқ, әртүрлі бағыттарда шегінді; 12 маусымда Вейганд француз үкіметінен қарулы келісімге қол қоюды ұсынды, бұл Бретаньде қорғаныс аймағын құрудың сәтсіз жоспарына әкелді. 14 маусымда Брук 52-ші дивизияның қалған бөлігін 157-ші жаяу әскер бригадасына қосылуға жібермеуге мүмкіндік алды, ал түнде оған енді француз басшылығында емес екендігі және британдық күштерді Франциядан шығаруға дайындалуы керектігі туралы хабарланды. Маршал Корнуоллға Норман күштері ретінде 10-армияның барлық британдық күштерінің басшылығын алуға және ынтымақтастыққа жалғастыра отырып, Шербургке қарай шегінуге бұйрық берілді. 52-ші (Төмендік) дивизиясының қалған бөлігі 15 маусымда эвакуацияны қамтамасыз ету үшін Шербургке жақын қорғаныс желісіне қайтаруға бұйрық берілді. AASF-ке соңғы бомбалаушы эскадрильяларды Ұлыбританияға қайтару және эвакуацияларды жабу үшін истребительдер эскадрильяларын пайдалану тапсырылды. Немістердің Сенадағы ілгерілеуі көпірлер салынып жатқан кезде тоқтатылды, бірақ күндіз ілгерілеу қайта басталды, 157-ші жаяу әскер бригадасы Конш-ан-Уштің шығысында Оныншы армиямен соғысты. Армияға Вернеуилден Аргентанға және Дивс өзеніне қарай шегінуге бұйрық берілді, онда британдықтар Мортанье-о-Перше-Вернеуил-сюр-Авр жолының екі жағында 8 миль (13 км) қашықтықты алды. Неміс әскерлері тез арада соңынан ілесіп, 16 маусымда Альтмайер армияны Бретань түбегіне шегінуге бұйрық берді. «Aerial» операциясы, соңғы одақтас эвакуациясы, 15 маусымда басталды.

Бретондық редут

29 мамырда Франция премьер-министрі Пол Рейно Вейганға жауап беріп, оның қарулы келісімді қарастыру туралы ұсынысын қабылдамады және оны Бретань түбегіндегі теңіз портының айналасында ұлттық редут құру мүмкіндігін зерттеуді сұрады. Бұл идея 31 мамырда француз және британ үкіметтері тарапынан талқыланды, ал 5 маусымда операциялық нұсқау әзірленді, онда генерал-лейтенант Алан Брук Францияға дайындалып жатқан жаңа BEF ("2-ші BEF") басқаруына тағайындалды. 1939 жылы BEF-ті түсірудің бастапқы жоспары – W жоспары қолданылды, 52-ші (Төмендік) жаяу әскер дивизиясы Шербургке бағытталды, Евреде жиналып, 51-ші (Жоғарғы) жаяу әскер дивизиясын (генерал-майор Виктор Фортун) Сенаның солтүстігінде қолдауға дайын болды. 6 маусымда Вейганд генерал Рене Альтмайердің басшылығымен редутты салу жұмыстарын бастауға бұйрық берді. 9 маусымда неміс күштері Сена өзенін кесіп өтіп, 51-ші (Таулы) дивизияны өзеннің солтүстігінде кесіп тастады, ал 52-ші (Төмендік) дивизия қонуды бастағаннан екі күн өткен соң дивизияның жиналуы Бретаньдегі Реннеге ауыстырылды. 1-ші Канадалық жаяу әскер дивизиясының 1-ші Канадалық жаяу әскер бригадасы 11 маусымда Брестке келді және Сабле-сюр-Сартеге жіберілді, себебі екі жаңа дивизияның 10-армия мен британдық әскерлерге олар арқылы шегінуге және Брест түбегінің айналасында дайындалған позицияларды алуға жеткілікті болады деп есептелді. Сол күні Бриарде ағылшын-француз жоғары соғыс кеңесі өтті, генерал Шарль де Голль (соғыс министрі) редуттағы жұмысты тексеру үшін Реннеге жіберілді. 12 маусымда Де Голль Квинпердің үкімет үшін шегінуге қолайлы орын болатынын хабарлады, себебі Англияға немесе Африкаға кемемен бару оңай болар еді, өйткені Бретаньде редутты сақтау мүмкіндігі болмады. Альтмайер қорғаныс жұмыстары басталғанын, азаматтық жұмысшылар жұмысқа алынғанын және құрылыс машиналарын жетіспеушілігіне қарамастан, жұмысты бастау үшін 3000 поляк әскері келгенін хабарлады. Черчилль 13 маусымда Францияға соңғы рет барып, Рейномен кездесіп, жобаны мақұлдады. Брук жоспардың мәнін түсіндіру үшін Англиядағы 1-ші Канадалық дивизиясына барды және 14 маусымда Вейганд пен Жоржпен Бриарде кездесті. Жоспардың нәтижесіз екендігіне келісілді, бірақ азаматтық басшылықтың еркі құрметтелуі керек еді және бірлескен келісімге қол қойылды. Брук Лондонға Диллге телефон соғып, француздармен келісімге қол жеткізілмегенін анықтады және тексергеннен кейін "Черчилль мырза Бретань жобасы туралы ештеңе білмейтінін" хабарлады. Черчилль Францияда құрылып жатқан жаңа корпус кем дегенде француздардың құлауына дейін қалуға және содан кейін ең жақын порт арқылы қайтуға тиіс деп есептеді. Сол жақ қанатта 52-ші дивизияның қолдауы болмағандықтан, 10-армия Бретаньнен кесіліп қалды, өйткені екі неміс дивизиясы бірінші болып түбекке еніп, француздық шегіну сызығын оңтүстікке, Луараға дейін ықпал етті. Канадалықтар Англияға кеткеннен кейін, француз әскерлері сол аймақта болғандықтан негізгі француз күштеріне қосыла алды.