Нацистік Германияның британ фунт стерлингін жасау әрекеті

Кіріспе

Нацистік Германияның британдық банкноттарды жасақтауға бағытталған операциясы – «Бернхард» операциясы. Бастапқы жоспар бойынша, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық экономиканы құлдырату үшін банкноттарды Ұлыбританияға тастау көзделіпті. Бірінші кезең 1940 жылдың басында «Sicherheitsdienst» (SD) қызметімен «Андреас» операциясы деген атпен жүргізілді. Бұл бөлім британдықтар қолданған қағазды сәлсіз айырмашылықпен көшіріп, дерлік бірдей гравировкалық қалыптар жасады және әр банкноттың әріп-сандық сериялық кодының алгоритмін анықтады. Бөлім басшысы Альфред Науйокс жоғары лауазымды офицері Рейнхард Гейдрихтің құрметін жоғалтқаннан кейін 1942 жылдың басында жабылды. Операция сол жылдың соңында қайта жандандырылды, мақсаты неміс барлау қызметін қаржыландыру үшін ақша жасауға өзгертілді. SD құрамындағы арнайы бөлімше орнына, нацистік концлагерьлердегі тұтқындар іріктеліп, СС майоры Бернхард Крюгердің басшылығымен Саксенхаузен концлагеріне жұмыс істеуге жіберілді. Бөлім 1945 жылдың ортасына дейін британдық банкноттарды өндірді. Басылған банкноттардың саны мен құнына қатысты әртүрлі бағалаулар бар, олар 132,6 миллион фунт стерлингтен 300 миллион фунт стерлингке дейін жетеді. Өндіріс тоқтатылған кезде, олар АҚШ долларының суретін жетілдірді, бірақ қағаз бен сериялық нөмірлерді талдау жұмысы жалғасты. Жалған ақша ақша мен басқа да мүліктерге айырбастау арқылы қолданылды. Операциядан алынған жалған банкноттар түрік агенті Елиэза Базнаға (коды «Цицерон») Анкарадағы британдық елшісінен британдық құпияларды алудағы қызметі үшін төленді, ал «Бернхард» операциясынан алынған 100 000 фунт стерлинг 1943 жылдың қыркүйегінде Гран-Сассо операциясы кезінде итальяндық көшбасшы Бенито Муссолиниді босатуға көмектесетін ақпарат алуға жұмсалды. 1945 жылдың басында бөлім Австриядағы Маутхаузен-Гузен концлагеріне, содан кейін Редл-Ципф туннельдеріне және, ақырында, Эбензее концлагеріне көшірілді. Неміс бұйрығының тым әріптес түсіндірілуіне байланысты, тұтқындар келген кезде атқыланбады, олар көп ұзамай американдық армия тарапынан босатылды. Соғыстың соңында бөлім өндірген өнімнің көп бөлігі Топлиц және Грундлзее көлдеріне тасталды, бірақ Англия банкі соғыстан кейін жаңа үлгіні шығарып, жаңа банкноттарды басып шығаруды тоқтатты. Операция Би-Би-Си-дің «Private Schulz» комедиялық драмалық мини-сериалында және 2007 жылғы «Қалта жасаушылар» («Die Fälscher») фильмінде бейнеленді.

Exercise by Nazi Germany to forge British bank notes

Operation Bernhard was an exercise by Nazi Germany to forge British bank notes. The initial plan was to drop the notes over Britain to bring about a collapse of the British economy during the Second World War. The first phase was run from early 1940 by the Sicherheitsdienst (SD) under the title Unternehmen Andreas (Operation Andreas). The unit successfully duplicated the rag paper used by the British, produced near identical engraving blocks and deduced the algorithm used to create the alpha numeric serial code on each note. The unit closed in early 1942 after its head, Alfred Naujocks, fell out of favour with his superior officer, Reinhard Heydrich. The operation was revived later in the year; the aim was changed to forging money to finance German intelligence operations. Instead of a specialist unit within the SD, prisoners from Nazi concentration camps were selected and sent to Sachsenhausen concentration camp to work under SS Major Bernhard Krüger. The unit produced British notes until mid 1945; estimates vary of the number and value of notes printed, from £132.6 million up to £300 million. By the time the unit ceased production, they had perfected the artwork for US dollars, although the paper and serial numbers were still being analysed. The counterfeit money was laundered in exchange for money and other assets. Counterfeit notes from the operation were used to pay the Turkish agent Elyesa Bazna—code named Cicero—for his work in obtaining British secrets from the British ambassador in Ankara, and £100,000 from Operation Bernhard was used to obtain information that helped to free the Italian leader Benito Mussolini in the Gran Sasso raid in September 1943. In early 1945 the unit was moved to Mauthausen Gusen concentration camp in Austria, then to the Redl Zipf series of tunnels and finally to Ebensee concentration camp. Because of an overly precise interpretation of a German order, the prisoners were not executed on their arrival; they were liberated shortly afterwards by the American Army. Much of the output of the unit was dumped into the Toplitz and Grundlsee lakes at the end of the war, but enough went into general circulation that the Bank of England stopped releasing new notes and issued a new design after the war. The operation has been dramatised in a comedy drama miniseries Private Schulz by the BBC and in a 2007 film, The Counterfeiters (Die Fälscher).

Британдық қағаз ақша

Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кездегі британдық қағаз ақшаның дизайны 1855 жылы енгізілген және арадағы жылдары аздап өзгертілген. Ақшалар ақ матадан жасалған, бір жағында қара түспен басылған және сол жақ жоғарғы бұрышында Корольдік өнер академиясының Дэниел Маклиз салған «Британия» бейнесі бейнеленген. 5 фунт, сондай-ақ «Ақ бес фунт» деп те аталатын банкноттың өлшемі ал 10, 20 және 50 фунт банкноттардың өлшемі болды. Банкноттарда жалған ақшаны анықтауға арналған 150 шағын белгілер болды, олар қауіпсіздік шаралары ретінде қызмет етті. Бұл белгілер көбінесе баспа қатесі деп есептелді және банкноттардың жаңа шығарылымдары арасында өзгертілді. Әр банкнотта әріптік-сандық сериялық нөмір және Англия банкінің бас кассирінің қолы қойылған. Англия банкі кез келген банкнотты айналымға жібермес бұрын, барлық сериялық нөмірлер тізімдерге енгізіліп, банк өзінің міндеттемелерін растауға мүмкіндік берді; бұл нөмірлер банк арқылы қайта келгенде тексерілетін. Әр банкноттың ортасынан су таңбасы көрінетін, ол валютаның номиналына және қолданылған әріптік-сандық сериялық нөмірге байланысты өзгерді. Англия банкі мұражайының кураторы Джон Кейворттың айтуынша, қағаз ақша ешқашан сәтті жалғандалмағандықтан, Англия банкі «банкноттарының дизайны мен өндірісіне сәл беймаза болды»; ол банкноттарды «технологиялық тұрғыдан өте қарапайым» деп сипаттады.

Жоспардың шығу тегі

1939 жылдың 18 қыркүйегінде өткен кездесуде нацистік Германияның Рейхскриминалполизейі басшысы Артур Небе британдық қағаз ақшаны жалған жасау үшін белгілі жалған ақша жасаушыларды пайдалану туралы ұсыныс енгізді. 30 миллиард фунт стерлингке тең сомадағы жалған банкноттар Ұлыбритания үстіне тасталып, қаржылық құлдырауға және оның әлемдік валюта статусын жоғалтуға әкелуі тиіс болды. Небедің жоғары лауазымды офицері Рейнхард Гейдрихке жоспар ұнады, бірақ қолда бар адамдарды табу үшін полиция файлдарын пайдалануға көзі жетпеді. Рейхтің пропаганда министрі Йозеф Геббельс оны "einen grotesken Plan" – "абсурдты жоспар" деп сипаттады, бірақ оның әлеуетін байқады. Жоспарға басты қарсылық білдірген Вальтер Функ, Рейх экономика министрі, ол халықаралық құқықты бұзуға алып келеді деді. Германия канцлері Адольф Гитлер операцияны жүзеге асыруға соңғы рұқсат берді. Бұл талқылау құпия сақталуға тиіс болғанмен, 1939 жылдың қараша айында Грециядағы Ұлыбритания елшісі Майкл Паларет орыс эмигранттарының бірімен кездесіп, 18 қыркүйектегі кездесуде талқыланған жоспар туралы толық мәлімет алды; эмигранттың мәліметіне сәйкес, жоспар "Стерлингке қарсы шабуыл және оның әлемдік валюта ретіндегі беделін жою" деп аталды. Паларет бұл ақпаратты Лондонға жеткізіп, АҚШ Қаржы министрлігі мен Англия банкін ескертті. Банк қазіргі қауіпсіздік шаралары жеткілікті деп есептесе де, 1940 жылы қағаздың ішінде металл қауіпсіздік таспасы бар көк түсті 1 фунт стерлингтік төтенше банкнота шығарды. Сонымен қатар, 1943 жылы соғыс кезеңінде фунт стерлинг банкноттарын импорттауға тыйым салынды, жаңа 5 фунт стерлингтік банкноттардың шығарылуы тоқтатылды және халыққа жалған ақшаның қаупі туралы ескерту жасалды.

Андреас операциясы

Гитлердің рұқсатынан кейін Гейдрих «Андреас операциясы» деп аталатын жалған ақша жасау бөлімін ашты. Гейдрихтің бөлімше құру туралы бұйрығында былай делінген: «Бұл әдеттегі мағынада жалған жасау емес, авторизацияланған факсимильді өндіріс». Ақша белгілері түпнұсқаға соншалықты ұқсас болуы керек, тіпті ең тәжірибелі банкнота сарапшылары да айырмашылығын байқамауы тиіс. 1940 жылдың басында Берлиндегі Sicherheitsdienst (SD) техникалық бөлімінде жасақтау бөлімі құрылды, оның басшысы – жартылай әскери Schutzstaffel (SS) майоры Альфред Наужокс болды. Күнделікті операциялық басқару Наужокс техникалық директоры, математик және кодты бұзушы Альберт Лангердің қарауына өтті. Олар жұмысты үш кезеңге бөлді: бірдей қағаз жасау, британдық банкноттарға ұқсас баспа табақтарын дайындау және британдық сериялық нөмірлеу жүйесін көшіру. Немістер айналыстағы ең көп банкноттарға, яғни 5 фунт стерлингке назар аударуды шешті. Британдық банкноттардың үлгілері талдау үшін техникалық колледждерге жіберілді, олар бұл қосымша целлюлозасы жоқ парша қағаз екенін хабарлады. Наужокс пен Лангер қағаздың қолмен жасалуы керектігін түсінді. Алғашқы үлгілердің түсі түпнұсқадан өзгеше болды, себебі немістер жаңа шүберектерді қолданды. Ганемульдегі қағаз фабрикасында сынақтан өткеннен кейін, шүберектер жергілікті фабрикаларда пайдаланылды, содан кейін қағаз жасау үшін қолданылғанға дейін тазаланды; жалған және түпнұсқа банкноттардың түстері содан кейін сәйкес келді. Бастапқы қағаз үлгілері Спехтхаузендегі зауытта шығарылғанда, олар әдеттегі жарықта британдық банкноттарға ұқсас көрінді, бірақ ультракөк сәулесінде түпнұсқалармен салыстырғанда сұрғылт көрінді. Лангер бұл қағаз бен сия жасау үшін қолданылған судың химиялық құрамынан туындаған деп болжады. Ол британдық судың химиялық тепе-теңдігін қайта жасап, түстерді сәйкес келтірді. Альфацифрлық сериялық белгінің кодталған орналасуын бұзу үшін Лангер банк сарапшыларымен жұмыс істеді, дұрыс ретті қайта жасау үшін соңғы 20 жылдағы валюта жазбаларын зерттеді. «Андреас операциясы» ешқандай жазба сақтамады және немістердің дұрыс реттілікті қалай анықтағаны белгісіз; қағаз тарихшысы Питер Бауэр криптоанализде қолданылатын әдістерді реттілікті бұзу үшін қолданған болуы мүмкін деп мәлімдеді. Неміс гравёрлері Британия виньеткасын қайта жасау үшін көп күш салды, себебі бұл өте қиын болды. Жеті айдан кейін жалған ақша жасаушылар өте жақсы көшірме жасаған деп ойлаған нәрсені аяқтады, бірақ Кенворти фигураның көзі дұрыс емес деп мәлімдеді. 1940 жылдың соңында Наужокс Гейдрихтің құрметін жоғалтқаннан кейін лауазымынан алынды. Лангер 1942 жылдың басында кеткенге дейін жалған ақша жасау бөлімі жұмысын жалғастырды, содан кейін ол жабылды; кейіннен ол 18 ай ішінде бөлімше 3 миллион фунт стерлингке жуық жалған ақша жасағанын айтты; тарихшы Энтони Пири бұл көрсеткішті 500 000 фунт стерлинг деп бағалайды. «Андреас операциясы» кезінде жасалған валютаның көп бөлігі ешқашан қолданылмады.

On receipt of Hitler's go ahead, Heydrich opened a counterfeiting unit under the operational title Unternehmen Andreas (Operation Andreas). Heydrich's order to set up the unit stated that

This is not to be a forgery or counterfeiting in the usual sense, but authorised facsimile production. The notes must be such a perfect copy of the original that even the most experienced bank note experts cannot tell the difference. In early 1940 the forgery unit was set up in Berlin within the technical department of the Sicherheitsdienst (SD), headed by Alfred Naujocks, a major in the paramilitary Schutzstaffel (SS). Daily operational control fell under the auspices of Naujocks's technical director, Albert Langer, a mathematician and code breaker. The pair broke the task down into three stages: producing identical paper, preparing identical printing plates to the British notes, and duplicating the British serial numbering system. The Germans decided to focus on the notes with the largest number in circulation, the £5. Samples of British notes were sent to technical colleges for analysis, which reported back that it was rag paper with no added cellulose. Naujocks and Langer realised that the paper would have to be handmade. The colour of the first samples differed from the original; the Germans had used new rags. After tests at the Hahnemühle paper factory, the rags were used by local factories and then cleaned before being used to make the paper; the colours of the counterfeit and original notes then matched. When the initial paper samples were produced, at a factory in Spechthausen, they looked identical to British notes in normal light, but looked dull in ultraviolet light when compared to the originals. Langer surmised it was because of the chemical composition of the water used for making the paper and in the ink. He duplicated the chemical balance of British water in order to make the colours match. To break the coded arrangement of the alphanumeric serial designation, Langer worked with banking experts, examining records of currency from the previous 20 years in order to replicate the correct order. No records were kept by Operation Andreas and how the Germans identified the correct sequences is not known; the paper historian Peter Bower states that it is possible that techniques adapted from those used in cryptanalysis were used to break the sequences. The German engravers working on the engraving plates struggled to reproduce the vignette of Britannia, which they nicknamed "Bloody Britannia" because it was so difficult. After seven months the forgers finished what they thought was a perfect copy, although Kenworthy states that the figure's eyes are incorrect. By late 1940 Naujocks had been removed from his position after he fell out of favour with Heydrich. The counterfeiting unit continued under Langer before he left in early 1942 at which point it closed down; he later stated that over 18 months, the unit had produced around £3 million in forged notes; the historian Anthony Pirie puts the figure at £500,000. Most of the currency produced in Operation Andreas was never used.

Крюгердің тұсында қайта жаңғыру

1942 жылдың шілдесінде жоспардың мақсатын өзгерткеннен кейін, рейхсфюрер СС Генрих Гиммлер операцияны қайта жандандырды. Алғашқы жоспарда Ұлыбритания экономикасын құлдырату үшін банкноттарды Ұлыбританияға тастау көзделсе, Гиммлердің жаңа ниеті – жалған ақшаны неміс барлау операцияларын қаржыландыруға пайдалану болды. Химмлердің бақылауындағы қауіпсіздік қызметі нашар қаржыландырылды, ал жалған қаражат Рейхсбанктің кірісіндегі қаржылық кемшіліктерді жабу үшін пайдаланылды. СС майоры Бернхард Крюгер Наужокты алмастырды; «Андреас» операциясы күнделікті пайдаланатын кеңселерді іздестіріп, мыс ою тақталарын және машиналарды тапты, бірақ су белгілерін жасауға арналған кейбір сымдар бүгілген. Ол нацистік концлагерьлерде тұтқындалған еврей тұтқындарды пайдалануға және өзінің бөлімін Саксенхаузендегі 18 және 19-блоктарда құруға бұйрық алды. Блоктар лагердің қалған бөлігінен қосымша тікенді сыммен қоршалған, ал SS Totenkopfverbände бірлігі күзетші ретінде тағайындалды. Крюгер өзіне қажетті адамдарды жинауға бірнеше басқа концлагерьге барды, негізінен сурет салу, гравюра жасау, баспа және банк саласында шеберлік танытқандарды таңдады. 1942 жылдың қыркүйек айында «Бернхард» операциясы бойынша алғашқы 26 тұтқын Саксенхаузенге келді; желтоқсан айында тағы 80 адам келді. Крюгермен кездескенде, ол оларды нацистер евреймен сөйлескенде әдетте қолданылатын кемсітуші «du» емес, ресми және сыпайы түрде «Sie» деп атады. Кейін таңдалған тұтқындардың бірнешеуі Крюгердің өздерімен сұхбат жасап, оларға сыпайылық пен әдептілік танытқандығын айтты. Ол тұтқындарға темекі, газет, қосымша азық-түлік және радио да беріп отырды. Тұтқындарда пинг-понг үстелі болды, олар күзетшілермен және өз ара ойнайтын; күзетшілер мен қалтагерлердің аралас аудиториясы бар, тұтқындар сахналаған әуесқойлық театр кештері де өтті; Крюгер музыканттарды музыкалық нөмірлер үшін қамтамасыз етті. Баспа жабдығы желтоқсан айында жеткізілді, ал Ганемульден айына 12000 парақ банкнота қағаз келіп түсе бастады; ол әр параққа төрт банкнотаны басып шығаруға жеткілікті болды. Жалған банкноттарды шығару 1943 жылдың қаңтарында басталды; «Андреас» операциясында қол жеткізілген деңгейге қайта оралу үшін бір жыл қажет болды. Бұл процесстің әрбір бөліміне тұтқындардың біреуі бақылау жасады, ал күнделікті жұмысты бұрынғы кеңсе менеджері және бухгалтер Оскар Штайн жүргізді. Екі 12 сағаттық ауысым 140-қа жуық тұтқынмен үздіксіз өндірісті қамтамасыз етті. Әрқайсысында төрт нота бар басу табақтары құрғатылып, болаттан жасалған биліктеуішпен кесіліп, шеттері британдық ноталардың қаптамасы сияқты қалың болды. Операция 1943 жылдың ортасы мен 1944 жылдың ортасы аралығында ең жоғары деңгейге жетті, айына шамамен 65 000 нота алты баспа станоктарынан шығарылды. Банкноттарды қартайту үшін 40-тан 50-ге дейін тұтқын екі қатарда тұрып, бір-бірінен ақшаны өткізеді. Кейбір тұтқындар ақшаны қайта-қайта қаптаған, басқалары бұрыштарын мықтап, банк қызметкерінің ақшаны қалай жинап алатынын еліктеген. Кейбір ағылшын ақша қағаздарында болғандай, ағылшын есімдері мен мекенжайлары кері жазылып, ал алдыңғы жағында банктік касса қызметкері қаптаманың құнын белгілейтінін қайталай отырып, сандар жазылды. Банкноттардың сапасының төрт дәрежесі енгізілді: 1-ші деңгейі ең жоғары сапалы болды, оны бейтарап елдерде және нацистік тыңшылар қолданды; 2-ші деңгейі әріптестерге ақы төлеу үшін пайдаланылды; 3-ші деңгейі Ұлыбританияға құлатылуы мүмкін банкноттар үшін; 4-ші деңгейі өте кемшілікті болды, сондықтан жойылды. Нацистер операцияның нәтижесіне қатты риза болды, сондықтан он екі тұтқын, оның ішінде үш яһуди, Соғыс еңбегі үшін медальмен марапатталды, ал алты күзетші Соғыс еңбегі үшін 2-сыныпты крестпен марапатталды. 1944 жылдың мамыр айында Эрнст Кальтенбруннер, СС Обергруппфюрер (Бас бөлімнің генералы) Рейх қауіпсіздік бас кеңсесінде (РСХА), жалған доллар өндіруді бастауға бұйрық берді. Банкноттардың суреттері ағылшын ақшаларына қарағанда күрделірек болғандықтан, олар жасалма ақша жасаушыларға қиындық туғызды. Сондай-ақ, олар кішкентай жібек жіптерінен жасалған қағазды және қағаздың үстіне кішкентай қыртыстар қосып, оны интальльионмен басып шығаруды да қолға алды. Тұтқындар егер долларларды толықтай жалғандай алса, олардың өмірі енді олар атқарып жатқан жұмыстан қорғалмайтынын түсінді, сондықтан олар өздерінің жетістіктерін мүмкіндігінше баяулады. Операция Бернардтың тарихын жазған журналист Лоуренс Малкин тұтқындардың бұл іске Крюгердің келісімін алған деп есептегенін айтады, себебі операция аяқталған жағдайда Крюгер майданға жіберілуі мүмкін еді. 1944 жылдың тамыз айында Саломон Смолянов, сотталған қалтагер, Саксенхаузендегі өндіріс тобына қосылды, ол АҚШ долларын жалғандауға көмектесті, сонымен қатар фунт стерлинг банкноттарының сапасын бақылауға да көмектесті. Операцияда жұмыс істеген еврей тұтқындары Смоляновтың қылмыскер екенін білген соң Крюгерге шағымданды, сондықтан оған жеке бөлме берілді. 1944 жылдың соңында тұтқындар доллардың кері жағын, ал 1945 жылдың қаңтарында алдыңғы жағын жалғандады. 100 долларлық банкноттың жиырма данасы өндірілді – әлі де алгоритмі зертене жатқан сериялық нөмірсіз, және Гиммлер мен банк сарапшыларына көрсетілді. Ою және басып шығару деңгейі өте жақсы деп танылды, бірақ қолданылған қағаз нағыз банкноттардан нашар болды.

In July 1942, following changes in the aim of the plan, [[Reichsführer SS Heinrich Himmler revived the operation. Whereas the original plan was to bring about the collapse of the British economy through dropping the notes over the UK, Himmler's new intention was to use the counterfeit money to finance German intelligence operations. The security services under Himmler's control were poorly funded, and the counterfeit funds were used to cover the financial shortfalls in revenue from the Reichsbank. SS Major Bernhard Krüger replaced Naujocks; searching through the offices used daily by Operation Andreas, he found the copper engraving plates and the machinery, although some of the wire gauzes used to make the watermarks were bent. He was ordered to use the Jewish prisoners incarcerated in the Nazi concentration camps, and set up his unit in blocks 18 and 19 at Sachsenhausen. The blocks were isolated from the rest of the camp by additional barbed wire fences, and a SS Totenkopfverbände unit was assigned as guards. Krüger visited several other concentration camps to assemble the people he needed, primarily selecting those with skills in draftsmanship, engraving, printing and banking. In September 1942 the first 26 prisoners for Operation Bernhard arrived at Sachsenhausen; 80 more arrived in December. When met by Krüger, he called them in the formal and polite form Sie, rather than the more demeaning du, which was normally used when the Nazis spoke to a Jew. Several of the prisoners selected later reported that Krüger had interviewed them for the role, and treated them with politeness and good manners. He also provided the prisoners with cigarettes, newspapers, extra rations and a radio. Prisoners had a ping pong table, and they would play with the guards and among themselves; evenings of amateur theatricals also took place, staged by the prisoners, with a mixed audience of guards and counterfeiters; Krüger provided musicians for musical numbers. The printing equipment was delivered in December, and 12,000 sheets of banknote paper a month began to arrive from Hahnemühle; it was large enough for four notes to be printed on each sheet. Production of counterfeit notes started in January 1943; it took a year for production to return to the levels achieved in Operation Andreas. Each section of the process was overseen by one of the prisoners, and the day to day operations were run by Oscar Stein, a former office manager and bookkeeper. Two twelve hour shifts ensured non stop production, with around 140 prisoners working. The printed sheets, each containing four notes, were dried and cropped using a steel ruler; the edges were roughened to imitate the deckle finish of the British notes. The operation peaked between mid 1943 and mid 1944, with approximately 65,000 notes a month produced from six flat bed printing presses. To age the notes, between 40 and 50 prisoners stood in two columns and passed the notes among them to accumulate dirt, sweat and general wear and tear. Some of the prisoners would fold and refold the notes, others would pin the corners to replicate how a bank clerk would collect bundles of notes. British names and addresses were written on the reverse, as happened with some English notes, and numbers were written on the front – duplicating how a bank teller would mark the value of a bundle. Four grades of note quality were introduced: grade 1 was the highest quality, to be used in neutral countries and by Nazi spies; grade 2 was to be used to pay collaborators; grade 3 was for notes that were to be possibly dropped over Britain; grade 4 were too flawed to be of use and were destroyed. The Nazi authorities were so pleased with the results of the operation that twelve prisoners, three of whom were Jewish, were awarded the War Merit Medal while six of the guards received the War Merit Cross, 2nd class. In May 1944 Ernst Kaltenbrunner, an SS Obergruppenführer (General of the branch) in the [[Reich Security Main Office (Reich Security Main Office; RSHA), ordered that the counterfeiting unit begin to produce forged US dollars. The artwork on the notes was more complex than that of the British currency and caused problems for the forgers. Additional challenges they faced included the paper, which contained minute silk threads, and the intaglio printing process, which added small ridges to the paper. The prisoners realised that if they managed to fully counterfeit the dollars, their lives would no longer be safeguarded by the work they were undertaking, so they slowed their progress as much as they could. The journalist Lawrence Malkin, who wrote a history of Operation Bernhard, writes that prisoners considered this to have the tacit approval of Krüger, who would face front line duty if Operation Bernhard ended. In August 1944 Salomon Smolianoff, a convicted forger, was added to the production team at Sachsenhausen to aid the counterfeiting of US dollars, although he also assisted in quality control for the pound notes. The Jewish prisoners working on the operation at the time complained to Krüger at having to work with a criminal, so he was given his own room to sleep in. In late 1944 the prisoners had counterfeited the reverse of the dollar, and the obverse by January 1945. Twenty samples of the $100 note were produced—without the serial number, whose algorithm was still being examined—and shown to Himmler and banking experts. The standard of engraving and printing was considered excellent, although the paper used was technically inferior to the genuine notes.

Жалған банкноттарды пайдалану және оларды заңсыз жолмен сату

Жалған ақша Саксенхаузеннен Оңтүстік Тирольдегі СС басқаратын Шлосс Лаберс нысанына тасымалданды. Ол 1930 жылдан бері заңсыз валюта және контрабанда бизнесімен айналысқан Фридрих Швенд басқарған ақшаны жылыстату операциясы арқылы жүзеге асырылды. Ол өзіне жылыстатқан ақшаның 33,3% төленетін келісім жасады; 25% жұмыс істеген агенттеріне – оларға және олардың қосалқы агенттеріне жалақы ретінде, сондай-ақ шығыстар үшін берілді, ал оған 8,3% қалды. Ол түрлі аймақтарда «сатушылар» деп атаған адамдарды тартты және 50 агенттен және қосалқы агенттерден тұратын желі құрды; олардың кейбіреулері еврейлер болды, олар қасақана таңдалды, себебі билік оларды нацистер үшін жұмыс істеп жатыр деп санауының ықтималдығы аз болды. Ол өз агенттеріне ақшаның оккупацияланған елдердің банктерінен тәркіленгенін хабарлады. Швендке екі мақсат қойылды: жалған ақшаны швейцариялық франк немесе АҚШ долларына айырбастау және арнайы операцияларды қаржыландыруға көмектесу, соның ішінде Югославиялық партизандардан қара нарықта қару сатып алып, кейіннен оларды Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы жақтас нацистік топтарға сату. Ол сонымен қатар жалған банкноттарды түрік агенті Элиза Базнаға (коды «Цицерон») Анкарадағы британ елшісінен құпия ақпарат алудағы қызметі үшін төлеу үшін де пайдаланды. 1943 жылдың қыркүйегінде Гран-Сассо шабуылы кезінде итальяндық көшбасшы Бенито Муссолиниді босатуға көмектескен ақпарат алу үшін 100 000 фунт стерлинг номиналды құны бар жалған банкноттар қолданылды.

Соғыстың соңғы кезеңдері

1945 жылдың ақпан айының соңы мен наурыз айының басында одақтас әскерлердің ілгерілеуімен Саксенхаузенде банкноттарды шығару тоқтатылды. Жабдықтар мен жабдықтар тұтқындармен бірге Австриядағы Маутхаузен-Гузен концлагеріне тасылып, 12 наурызда жетті. Біршама уақыттан кейін Крюгер Redl Zipf туннельдеріне қайта орналастыруды ұйымдастырды, онда олар өндірісті қайта бастауға тиіс болды. Бірақ өндірісті қайта бастау туралы бұйрық күшін жойды, және тұтқындарға өздерімен бірге алып жүрген ақша жәшіктерін жоюға бұйрық берілді. Тұтқындар өртемеген ақша баспа жабдықтарымен бірге жүк көліктеріне тиеліп, Топлиц және Грундлзее көлдеріне батырылды. Мамыр айының басында «Бернхард» операциясы ресми түрде жабылды, және тұтқындар үңгірден жақын орналасқан Эбензее концлагеріне тасылды. Олар үш топқа бөлінді, ал бір жүк көлігі лагерьге бара-келе жұмыс істеуге тиіс болды. Бұрыннан-ақ Ебензееде тұтқындарды өлтіру туралы бұйрық шығарылған еді. Көлік алғашқы екі топты лагерьге жеткізді, онда олар басқа тұтқындардан бөлек орналастырылды. Үшінші сапарда көлік соңғы топ тұтқындарды алғаннан кейін бұзылып қалды; соңғы топтағы адамдар екі күн жол жүріп лагерьге жетті. Бұйрық бойынша тұтқындар бірге өлтірілуі керек болғандықтан, алғашқы екі топ жолдастарын күту үшін қауіпсіз сақталды. Үшінші сапардың кешігуі және одақтас әскерлерінің жақындауына байланысты, 5 мамырда алғашқы екі топ оқшауланудан босатылып, жалпы тұтқындар қатарына қосылды, ал олардың SS күзетшілері қашып кетті. Сол күні түстен кейін үшінші топ лагерьге келді. Алғашқы екі топқа не болғанын білген күзетшілер де тұтқындарды босатып, қашып кетті. Келесі күні американдықтар келіп, лагерьді азат етті. «Бернхард» операциясы кезінде басылған банкноттардың саны мен құны туралы бағалар әртүрлі: 132,610,945 фунт стерлингтен (оның ішінде 10,368,445 фунт стерлинг RHSA орталық кеңсесіне жіберілді) 300 миллион фунт стерлингке дейін (оның ішінде 125 миллион фунт стерлинг қолдануға жарамды банкноттар).

Between late February and early March 1945, with the advance of the Allied armies, all production of notes at Sachsenhausen ceased. The equipment and supplies were packed and transported, with the prisoners, to the Mauthausen Gusen concentration camp in Austria, arriving on 12 March. Shortly afterwards Krüger arranged for a further transfer to the Redl Zipf series of tunnels where they were to restart production. The order to resume production was soon rescinded, and the prisoners were ordered to destroy the cases of money they had with them. That which was not burnt by the prisoners was loaded onto trucks with the printing equipment and sunk in the Toplitz and Grundlsee lakes. At the start of May, Operation Bernhard was officially closed down and the prisoners were transported from the caves to the nearby Ebensee concentration camp. They were divided into three groups, and a truck was to make trips to and from the camp. An order had been issued that the prisoners were to be killed, but only once they were together at Ebensee. The truck delivered the first two groups to the camp, where the men were housed separately from the general camp population. On the third journey the vehicle broke down after it had picked up the final group of prisoners; the men in the last group were marched to the camp, which took two days. As the order had specified that the prisoners had to be killed together, the first two groups were kept safe to await their comrades. Because of the delay with the third journey and the close proximity of the advancing Allied army, on 5 May the first two groups were released from their isolation into the general population and their SS guards fled. That afternoon the third group arrived at the camp. When the guards learned what had happened to the first two groups, they also released their prisoners into the main prison population and fled. The Americans arrived the following day and liberated the camp. Estimates of the number and value of notes printed during Operation Bernhard vary from a total of £132,610,945 (of which £10,368,445 were sent to the RHSA central office), up to £300 million (of which £125 million were usable notes).

Кейінгі оқиғалар мен мұра

Крюгер 1946 жылдың қарашасына дейін үйінде жасырынды, содан кейін британдық билік органдарына өзі тапсырды. Жау валютасын жасау соғыс қылмысы емес еді, оған ешқандай айып та қойылған жоқ. Ол 1947 жылдың басына дейін қамауда болды, содан кейін француздықтарға берілді. Олар оны өздеріне жалған паспорттар жасауға көндіруге тырысты, бірақ ол бас тартты; ол 1948 жылдың қарашасында босатылды. Ол денацификация процесінен өтті, оның барысында оның өмірін сақтауға жауапты болған жалған ақша жасаушылардың куәліктері ұсынылды. Кейін ол Ганемульде қағаз фабрикасында жұмыс істеді. 1965 жылы шығыс германиялық жазушы Юлиус Мадер «Бандитеншац» атты кітабын жариялады, онда Крюгерді баспанаға бергені үшін Батыс Германия үкіметін сынады. Швенд «Бернхард операциясы» арқылы зор байлыққа ие болды. Ол 1945 жылдың маусымында американдық әскерлерге түсті, олар оны Германияда қарсы барлау желісін құруға көмектесу үшін пайдалануға тырысты, ол Гелен ұйымы болды. Желіні алаяқтыққа тартқаннан кейін ол Перуға қашып кетті. Ол кейде перулік барлау қызметіне ақпарат бергенімен, валюта контрабандасы және мемлекеттік құпияларды сату айыптарымен тұтқындалды. Екі жылдық түрме жазасын өтегеннен кейін ол Батыс Германияға депортацияланды, онда 1979 жылы соғыс кезінде адам өлтіргені үшін сотталды; ол қасақана емес кісі өлтіруге шартты жаза алды. Топлиц көлінде бірнеше ірі іздеу жұмыстары жүргізілді. 1958 жылы экспедиция «Бернхард операциясынан» жасалған жалған ақшаның бірнеше қорабын және Англия банкінің нөмірлеу жүйесін егжей-тегжейлі сипаттаған кітапты тапты. 1963 жылы көлде суға түсуші қайтыс болғаннан кейін – оның көлдегі екі серігі арасында «бұрынғы нацистік құпия агенті және жалған алтын монеталармен байланысты неміс бизнесмені» болды – Австрия үкіметі көлде бір айлық іздеу жүргізді, оның барысында олар банкноттардың қораптарын тапты. Макс Планк институтының зоологы Ханс Фрике бірнеше жыл бойы көл түбінде сирек кездесетін су жануарларын іздеді; 1989 жылы ол Крюгерді шағын суасты қайығында бірнеше зерттеу сапарына алып кетті. 2000 жылы «Титаник» кемесінің құлауын іздеу үшін пайдаланылған суасты кемесі көлдің түбін зерттеу үшін пайдаланылды, нәтижесінде Адольф Бургердің куәгерлігімен банкноттардың бірнеше қорабы табылды, ол бұл операцияға қатысқан бұрынғы тұтқын болды. Банкноттардың сапасын көрген банк қызметкерлерінің бірі оларды «ең қауіпті» деп сипаттады; су таңбасы жалған ақшаны анықтаудың ең сенімді тәсілі болды. Соғыс аяқталған кезде жалпы айналымда 15-20 миллион фунт стерлингтік жалған ақша болды. Осындай үлкен көлемді айналымға байланысты 1943 жылдың сәуірінде Англия банкі 10 фунттан жоғары банкноттарды шығаруды тоқтатты. 1957 жылдың ақпанында жаңа 5 фунт банкноты шығарылды; көк банкнота екі жағына да басылды және қауіпсіздік үшін «көрнекі түстердің өзгеруі мен егжей-тегжейлі машинамен ою» пайдаланылды. Басқа да номиналдар қайтадан енгізілді: 10 фунт 1964 жылдың ақпанында, 20 фунт 1970 жылдың шілдесінде және 50 фунт 1981 жылдың наурыз айында. Британдық армияның еврей бригадасынан құрылған шағын топ – Тильхас Тизиг Гешефтен Швендтің ақшаны жылыстату агенттерінің бірі Жаков Левиден жалған фунттарды алды. Жалған ақшалар жабдық сатып алуға және Палестинаға британдық блокадаға қарсы жер аударылған адамдарды әкелуге жұмсалды. Бұрынғы тұтқындар бірнеше естеліктерін жариялады, олардың ішінде 1949 жылғы норвегиялық есеп Falskmynter i blokk 19 no және Адольф Бургердің 1983 жылғы неміс тіліндегі есебі Des Teufels Werkstatt. Екі еңбек те ағылшын тіліне аударылды; операция туралы бірнеше тарихтар да жарияланды. «Бернхард операциясы» Фредерик Форсайттың 1972 жылғы «Одесса файлы» романында кеңінен талқыланды. 1981 жылы «Бернхард операциясының» көркем нұсқасы – рядовой Шульц комедиялық драма ретінде BBC телеарнасында көрсетілді. Телесериалда Майкл Элфик пен Ян Ричардсон ойнады. 2007 жылы Бургердің естеліктері «Қалтагерлер» (Die Fälscher) фильмінің негізі ретінде пайдаланылды, онда Смолианов пен Бургердің өміріне негізделген Соломон Соровичтің оқиғасы баяндалады. Фильм 80-ші «Оскар» марапаттауында «Үздік шетел тіліндегі фильм» номинациясында жеңіске жетті. Англия банкі барлық алынған банкноттарды, жалған валютадан басқа, банкнотта көрсетілген номиналды құнмен ағымдағы валютаға айырбастайды. «Бернхард операциясынан» жасалған жалған банкноттар аукционда сатылып, дилерлер арқылы бастапқы 5 фунт стерлингтен жоғары құнмен сатылды. Сондай-ақ, Бельгия Ұлттық Банкінің және Англия Банкі Музейінің мұражайларында осы банкноттардың үлгілері сақталған. Халықаралық тыңшы мұражайында «Бернхард операциясынан» басылған пластинаның үлгісі бар.

Krüger hid at his home until November 1946 when he handed himself over to the British authorities. Forging an enemy's currency was not a war crime; he faced no charges. He was detained until early 1947 when he was handed over to the French. They attempted to persuade him to forge passports for them, but he refused; he was released in November 1948. He underwent a denazification process, during which statements were produced from the forger inmates whose lives he had been responsible for saving. He later worked for the Hahnemühle paper company. In 1965 the East German writer Julius Mader published Der Banditenschatz, an attack on the West German government for harbouring Krüger. Schwend amassed a fortune from Operation Bernhard. He was captured by American forces in June 1945, who tried to use him to assist in setting up a counterintelligence network in Germany, the Gehlen Organization. After he was caught trying to defraud the network, he fled to Peru. Although he periodically acted as an informant for Peruvian intelligence, he was arrested for currency smuggling and selling state secrets. After a two year prison sentence, he was deported to West Germany where he was tried for a wartime murder in 1979; he was given a suspended sentence for manslaughter. Lake Toplitz has been the site of several large scale searches. In 1958 an expedition located several cases of the counterfeit money from Operation Bernhard and a book that detailed the Bank of England's numbering system. Following the death of a diver in the lake in 1963—his two companions on the lake included "a former Nazi secret agent and a German business man mentioned in connection with counterfeit gold coins"—the Austrian government undertook a month long search of the lake, during which they recovered more boxes of notes. The zoologist Hans Fricke from the Max Planck Institute searched the lake bottom for several years for rare aquatic life; in 1989 he took Krüger in a mini submarine on one of his exploratory trips. In 2000 the submersible that was used to search the wreck of RMS Titanic was used to survey the lake floor, and several boxes of notes were recovered, witnessed by Adolf Burger, a former prisoner involved in the counterfeiting operation. On seeing the quality of the notes, one bank official described them as "the most dangerous ever seen"; the watermark was the most reliable source for detecting the forgeries. Counterfeit notes worth £15–20 million were in general circulation at the end of the war. With such a volume in general circulation, in April 1943 the Bank of England stopped releasing all notes of £10 and above. In February 1957 a new £5 banknote was issued; the blue note was printed on both sides and "relied on subtle colour changes and detailed machine engraving" for security. Other denominations were also reintroduced: the £10 in February 1964, the £20 in July 1970 and the £50 note in March 1981. The Tilhas Tizig Gesheften, a small group formed from the British Army's Jewish Brigade, obtained a supply of counterfeit pounds from Jaacov Levy, one of Schwend's money laundering agents. The forged notes were used to buy equipment and to bring displaced persons to Palestine, in defiance of the British blockade of the territory. Several memoirs have been published by former prisoners, which include the 1949 Norwegian account Falskmynter i blokk 19 by no, and Des Teufels Werkstatt, the 1983 German language account by Adolf Burger. Both works have been translated into English; several histories about the operation have also been published. Operation Bernhard is discussed at some length in Frederick Forsyth's 1972 novel The Odessa File. In 1981, Private Schulz, a fictional version of Operation Bernhard, was broadcast on the BBC as a comedy drama. The television serial starred Michael Elphick and Ian Richardson. In 2007 Burger's memoirs were used as the basis for a film adaption, The Counterfeiters (Die Fälscher), which tells the story of Salomon Sorowitsch, a character loosely based on the lives of Smolianoff and Burger. The film won the Academy Award for Best Foreign Language Film at the 80th Academy Awards. It is the policy of the Bank of England to redeem all withdrawn notes for current currency at the face value shown on the note, except for counterfeit currency. Examples of counterfeits from Operation Bernhard have appeared at auction and been sold through dealers for a higher face value than the original £5. There are also examples of the notes in the museum of the National Bank of Belgium and the Bank of England Museum. The International Spy Museum holds an example of an Operation Bernhard printing plate.