Кіріспе

Сөйлемнің синтаксистік құрылымындағы күтпеген өзгеріс

Анаколоутон (/æ//n//ə//k//ə/'/lj//uː//θ//ɒ//n/; грек тілінен – anakolouthon, «емес» және akólouthos «келесі») – сөйлем ішіндегі идеялардың білдірілуіндегі күтпеген үзіліс, бұл ойдың логикалық байланыстылығы жоқ сөз тіркесіне алып келеді. Анаколоутон көбінесе сөйлемнің ортасынан тоқтатылған сөйлемдер болып табылады, онда үзілістен кейін сөйлемнің синтаксистік құрылымы мен мақсатталған мағынасы өзгереді. Мысалы, итальяндық мақал: «Жақсы нәрселер – ойлап қараңыз». Бұл мақал адамдарды ең дұрыс таңдау жасауға шақырады. Анаколоутон қасақана болмаған жағдайда, ол сөйлем құрылысындағы қателік деп есептеледі және мағынасыз нәрселерге әкелуі мүмкін. Дегенмен, оны оқырманды тереңірек ойлауға итермелеу үшін немесе сана ағыны әдебиетінде ассоциативті ойлаудың үзілісті сипатын бейнелеу үшін риторикалық тәсіл ретінде қолдануға болады. Анаколоутон бейресми сөйлеуде жиі кездеседі, онда сөйлеуші бір нәрсені айта бастап, кейін тоқтап, кенеттен және түсініксіз жалғастырып, мүлдем басқа ойды білдіреді. Мұндай сөйлеу жазбада баяндалғанда, үзіліс нүктесінде тире (—) немесе көп нүкте (...) жиі қолданылады. Тыңдаушы сөйлемнің бірінші бөлігін назарға алмауы керек, бірақ кейбір жағдайларда ол жалпы мағынаға субъективті түйсік ретінде әсер етуі мүмкін.

Этимология

Анаколутон сөзі грек тіліндегі ἀνακόλουθον (anakólouthon) сөзінің транслитерациясы болып табылады, ол ἀν an 'емес' деп аудалатын префикстің және ἀκόλουθος akólouthos 'ілесу' деген түбір сөзден құралған. Қызығы, бұл латын тіліндегі [[Non sequitur (logic) логикалық қателігінің] мәнімен дәл келеді. Алайда, классикалық риторикада анаколутон логикалық қателік – non sequitur үшін де, сондай-ақ күтілетін жалғастырудың немесе толықтырудың жаңа немесе сәйкес келмейтін нәрсемен ауыстырылуының синтаксистік әсері немесе қателігі үшін де қолданылған.

Терминнің қолданылуы

Анаколутон термині көбінесе академиялық контекстте қолданылады. Ол риторика немесе поэзияны зерттеуде жиі кездеседі. Мысалы, Х.В. Фаулер мен Ф.Г. Фаулердің жазған "Король ағылшын тілі" атты нұсқаулық кітабының 3-ші басылымында бұл грамматикалық қате ретінде айтылады:

Грамматикалық бұзылықтарға толы осындай қарапайым шолуды осыдан да жаман нәрселер туралы айтпастан аяқтау қиын. Анаколутон – сөзді аяқтамау, сөйлем басталған грамматикалық құрылымнан ешқандай ескертусіз кету, жазушы үшін сезімсіз, бірақ оқырмандар үшін анық байқалатын, бір синтаксистік бағыттан екіншісіне ауысу. Сөздің өзі болмаса, мағынасы Капитан Хэддоктың "Тинтиннің оқиғалары" балалар кітаптарының ағылшын тіліне аудармаларында оны тілдес сөз ретінде қолдану арқасында белгілі бір дәрежеде танымал болды. Ақын және сыншы Рейчел Блау Дюплессис анаколутонды "сөйлемнің ортасында жылқыны ауыстыру: сөйлемді бір грамматикамен бастап, екіншісімен аяқтау" деп түсіндіреді. Ол бұл құбылыстың "бірнеше мәндік диапазонды және бірінен екіншісіне өтуді қамтитынын" айтады, сондықтан бір өлеңде бір стильде, бір тілде, бір дауыста болудан қашық, жазушы акробат сияқты, Бартестік тоқымашы, немесе заманауи диджей сияқты болады.