Қоғамдық кеңістіктер: анықтама және маңызы

Кіріспе

Жалпы ашық және барлық адамдарға қолжетімді орындар

Қоғамдық кеңістік – жалпы жұртшылыққа ашық және қолжетімді орын. Жолдар, тротуарлар, қоғамдық алаңдар, саябақтар және жағажайлар әдетте қоғамдық кеңістік деп саналады. Шекті түрде, қоғамдық кітапханалар сияқты көпшілікке ашық мемлекеттік ғимараттар да қоғамдық кеңістік болып табылады, бірақ оларда шектеулі аймақтар мен пайдалану бойынша қатаң шектеулер болуы мүмкін. Қоғамдық кеңістік болып саналмаса да, жеке меншік ғимараттар немесе жаяу жүргіншілер мен қоғамдық жолдардан көрінетін мүлік, мысалы, сыртқы жарнама арқылы, қоғамдық көрініске әсер етуі мүмкін. Соңғы уақытта ортақ кеңістік тұжырымдамасы автомобильдер мен басқа да көлік құралдары бірлесіп пайдаланатын қоғамдық кеңістікте жаяу жүргіншілердің ыңғайлылығын арттыру мақсатында ұсынылды. Қоғамдық кеңістік сонымен қатар философия, қалалық география, бейнелеу өнері, мәдени зерттеулер, әлеуметтік зерттеулер және қалалық дизайн салаларындағы сындық теория үшін маңызды нысанға айналды. "Қоғамдық кеңістік" термині көбінесе "жиналыс орыны" сияқты басқа да ұғымдармен шатастырылады, ал "жиналыс орыны" – әлеуметтік кеңістік ұғымының бір бөлігі ғана. Қоғамдық кеңістіктер жиналу және саяси қатысу үшін демократиялық орындар ретінде бағаланады, онда адамдар өз құқықтарын еркін білдіре алады. Коммуналар – қоғамдық кеңістіктің ертедегі үлгілері. Сауда орталықтары, жеке меншік үлесіне қарамастан, "қоғамдық кеңістік" болып есептеледі, себебі кіру үшін ешқандай төлем талап етілмейді. Дегенмен, көптеген жабық сауда орталықтары мен жекелеген дүкендер жеке меншік болып табылады және меншік иелерінің құқығына бағынады. Қоғамдық кеңістікте түсіру заңмен рұқсат етілген, бірақ сауда орталықтары жеке меншік болып табылатындықтан, фото және бейне түсіру үшін рұқсат алу қажет болуы мүмкін.

Жалпы жол жүру құқығы

Солтүстік елдерде, Норвегия, Швеция, Финляндия және Эстония сияқты елдерде, барлық табиғи аймақтар "алмансрайтен" (еркін өту құқығы) заңына сәйкес қоғамдық кеңістік деп есептеледі.

Біріккен Корольдіктегі анықтамасы

Біріккен Корольдікте "қоғамдық орын" дегеніміз – кез келген жол және халықтың нақты уақытта не ақы төлеп, не басқа тәсілмен кіруге құқығы бар немесе рұқсаты бар кез келген үй-жай немесе орын.

АҚШ-тағы мемлекеттік іс-әрекетті шектеу

Америка Құрама Штаттарында адамдардың сөйлеу және жиналу құқығын федералдық немесе штаттық үкімет негізсіз шектеуіне болмайды. Үкімет әдетте адамның қоғамдық орындағы сөйлеуін ақылға қонымды шектен тыс қанағаттандыра алмайды, бұл орын қоғамдық форум деп есептеледі (мысалы, көшедегілерге қара сөз айту тоқтатылуы мүмкін; бірақ дінді уағыздауға тыйым салу мүмкін емес). Жеке – яғни, қоғамдық емес – форумда үкімет адамның сөйлеуін күрт бақылай алады; мысалы, медициналық сақтандыру реформасына қарсылық білдіру АҚШ Сенатының галереясында қабылданбайды. Бұл үкіметтің адамның өз үйінде немесе басқаларға айтатын сөздерін бақылауға құқығы бар дегенді білдірмейді; ол тек мемлекеттік мүліктің үстінен осылайша билік ете алады. Қоғамдық форум тұжырымы физикалық кеңістікпен немесе мемлекеттік мүлікпен ғана шектелмейді, мысалы, газет те қоғамдық форум деп есептелуі мүмкін, бірақ АҚШ заңнамасында бұл терминнің нақты мағынасы бар, сондықтан заңдық мағынадағы форумды қараңыз. Парктер, сауда орталықтары, жағажайлар, күту залдары және т.б. түнде жабылуы мүмкін. Бұл ешқандай нақты топты алып тастамайтындықтан, әдетте бұл қоғамдық пайдалануды шектеу ретінде қарастырылмайды. Қоғамдық парктеріне кіруге адамның тұрғылықты жеріне байланысты шектеулер қойылмайды.

Қоғамдық орындардағы әлеуметтік нормалар

Кейбір мәдениеттерде қоғамдық жерде жеке өмірге үміт болмайды, бірақ азаматтық бейжайлық процесі арқылы адамдар көпшілік ортада өздерінің жеке өмірін сақтап қалуға мүмкіндік алады.

Пайдалануға шектеулер туралы дау

Қоғамдық кеңістік жалпыға ортақ және қоғамның барлық мүшелері үшін ашық қолдануға арналған, ал жеке кеңістік жеке тұлғаларға немесе корпорацияларға тиесілі. Бұл аумақ түрлі демалыс және ойын-сауық мүмкіндіктерін ұсынады. Белгілі бір әрекеттерге тыйым салу үшін кеңістікке шектеулер қойылады – қоғамдық ортада жағымсыз немесе қалыптан тыс саналатын мінез-құлық (мысалы, есірткі және алкогольді ішу, зәр шығару, әдепсіздік көрсету және т.б.), бұл заңмен немесе қаулымен реттеледі. Қоғамдық кеңістіктің ландшафты мен ұйымдастырылуы арқылы әлеуметтік құрылым кеңістіктің ашық және жасырын ережелерімен, сондай-ақ күтулерімен жекеменшікпен басқарылады деп есептеледі. Кез келген адамның жеке кеңістікке қарағанда қоғамдық кеңістікке қол жеткізу және пайдалану құқығы бар деп саналса да, кейбір топтарды – әсіресе, үйсіз және жас адамдарды – қалай шеттетуге болатынына қатысты академиялық зерттеулер жүргізілді. Оларға қоғамдық кеңістікті аз тартымды ету үшін шаралар қолданылады, соның ішінде ұйықтау немесе демалу үшін отыру орындарын алып тастау немесе олардың дизайнын өзгерту, белгілі бір уақытта кіруді шектеу, ішкі/жабық аумақтарды құлыптау. Полиция кейде қоғамдық орындардан "көрінбейтін" адамдарды шығарып жіберуге араласады. Шындығында, мүмкіндігі шектеулі адамдарға қажетті жағдайлар жасалмаса, олар кейбір кеңістіктерден жасырын түрде шеттетілуі мүмкін.

Демократияның орны

Адам географиясы мамандары қоғамдық кеңістіктің шектеулерге толы екеніне қарамастан, оны демократияның қалыптасуы мүмкін болатын орын деп санайды. Географ Дон Митчелл қоғамдық кеңістік және оның демократиямен байланысы туралы көптеген еңбектер жазды, өз пікірін жеткізу үшін Анри Лефеврдің қалаға құқық туралы ұғымын пайдаланды. Демократия мен қоғамдық кеңістік толыққанды үйлеспесе де, олардың қиылысу мүмкіндігі саяси тұрғыдан маңызды болып табылады. Гилл Валентайн сияқты басқа географиялар қоғамдық кеңістіктегі өнер көрсету мен көзге көрінуге назар аударды, бұл демократиялық кеңістіктің жұмыс істеуі үшін өте маңызды театрлық элемент немесе "көріну алабын" құрады.

Жекешелендіру

Жеке меншік қоғамдық кеңістік, сондай-ақ жеке меншік ашық кеңістік (POPOS) деп белгілі, – бұл жұртшылыққа ашық, бірақ жекеменшік субъектіге, әдетте коммерциялық жылжымайтын мүліктерді дамытушыға тиесілі қоғамдық кеңістік. Қоғамдық кеңістіктерді жекеменшік кеңістіктерге айналдыруды қоғамдық кеңістікті жекешелендіру деп атайды, және бұл қалаларды қайта дамытудың әдеттегі салдары болып табылады. Шамамен 1960 жылдардан бастап, қоғамдық кеңістікті жекешелендіру (әсіресе қалалық орталықтарда) Ашық кеңістіктер қоғамы сияқты азаматтар топтарының сынына ұшырады. Жеке-мемлекеттік серіктестіктер қоғамдық парктер мен ойын алаңдарын басқаруға қоғамдық органдардың шамасы келмейтін жағдайларда басқару үшін құрылған консервациялық ұйымдар арқылы маңызды бақылауға алды. Қоғамдық демалыс аймақтарына корпоративтік демеушілік кеңінен таралған, олар ауа құқықтарын арттыру үшін ашық кеңістікті жұртшылыққа ұсынады. Бұл жеке саябақтары бар биік ғимараттар салуға мүмкіндік береді. Жеке-мемлекеттік серіктестіктің АҚШ-тағы жаңа формаларының бірі – бизнес ахуалды жақсарту ауданы (BID), онда жеке ұйымдарға жергілікті бизнес пен бөлшек сауда орындарынан салық алуға рұқсат етіледі, осылайша олар полиция және күшейтілген бақылау, қоқыс шығару немесе көшелерді жөндеу сияқты арнайы жеке қызметтерді ұсына алады, бұлардың бәрі бұрын мемлекеттік қаражаттың бақылауында болған.

Жартылай қоғамдық орындар

Қоғамдық кеңістік немесе орынның кең мағынасына ақы төлесе кез келген адам бара алатын жерлер де кіреді, мысалы, кафе, пойыз немесе кинотеатр. Дүкен – екі мағынаның арасындағы мысал: әркім міндетті түрде сатып алусыз кіріп, қарап шығуға болады, бірақ дүкен мақсатына қатысы жоқ іс-әрекеттер меншік иесінің қалауына байланысты. Сауда орталығының залдары мен көшелері (көк жолдар да оның ішінде) қоғамдық орын деп жариялануы мүмкін және дүкендер жабық болғанда да ашық болуы мүмкін. Осылайша, саябақтар, теміржол платформалары және қоғамдық көліктің күту залдары үшін де жағдай; кейде саяхат билеті қажет болуы мүмкін. Қоғамдық кітапхана – қоғамдық орын. Серуендеу орны немесе жүк көлігі тоқтағышы – қоғамдық кеңістік. Мұндай "жартылай қоғамдық" кеңістіктерде сыртқы орындарға қарағанда қатаң ережелер қолданылуы мүмкін, мысалы, киім талаптары, сауда, тілеу, жарнама, фотосурет түсіру, үгіт-насихат, роликтер, скейтбордтар, Сегвей және т.б.

Дизайн теориясындағы қоғамдық кеңістік

Қоғамдық кеңістік, термин және дизайн саласындағы ұғым ретінде, тұрақсыз. Қандай жағдайлар қоғамдық кеңістік болып саналады, оның қызметі қандай және дизайн оған қалай қарап, онымен қалай жұмыс істеуі керек деген мәселелер кеңінен талқыланады.

Тарихи өзгерістер

Тарихи тұрғыдан алғанда, батыстағы қоғамдық кеңістік қала орталықтарымен, алаңдармен, шіркеу алаңдарымен шектелген, яғни көбінесе орталық ескерткіштің айналасында жоспарланған, ол кеңістіктің мақсатын анықтайтын. Бұл кеңістіктер халықтың «жалпы иелігі» ретінде, саяси, әлеуметтік және мәдени арена болып қызмет еткен. АҚШ-қа айналған он үш колонияның үшеуі – физикалық, әлеуметтік және экономикалық элементтерді біріктіретін толыққанды жоспармен құрылған. Каролина, Пенсильвания және Джорджия колониялары қоғамдық кеңістікке, әсіресе қоғамдық алаңға ерекше мән берді. Джорджия үшін жасалған Оглеторп жоспары, әрбір 40 тұрғын үйлік учаскеге және 4 азаматтық немесе коммерциялық учаскеге қоғамдық алаң қарастыратын бірегей дизайнды құрды. Бұл дизайн Саваннаның тарихи ауданында сақталған. Юрген Хабермастың қоғамдық сфера тұжырымы оның пайда болуын демократияның дамуымен байланыстырады. Бұған жарқын мысал – «Жаңа мәміле» жобалары. «Жаңа мәміле» – Франклин Делано Рузвельт басқарған АҚШ үкіметінің кезеңіндегі қысқа мерзімді шаралар кезеңі, экономикалық дағдарыс кезінде жұмыспен қамтуды арттыру мақсатында көптеген қоғамдық жұмыстар жүргізілді. Бірақ нәтиже одан да маңызды болды. Олар американдық қоғамдық кеңістіктің негізін құрайтын мәдени инфрақұрылымның мұрасын жасады. «Жаңа мәміле» жобалары американдықтардың өмір сапасын жақсартуға және қоғамның барлық салалары арасындағы бірлікті нығайтуға үлкен үлес қосты деп саналады. Дегенмен, соңғы кезде қоғамдық кеңістікті пайдалану арқылы қоғамдық өмірдің демократиялық идеалдары төмендеп бара жатыр деген пікірлер айтылуда. Қалалар әлеуметтік, экономикалық, мәдени және этникалық бөлінуге ұмтылған сайын, қоғамдық өзара әрекеттесу мүмкіндігі азайып барады. Джон Чейс былай деп жазады: «Азаматтық өмірге ерікті және міндетті түрде қатысудың маңыздылығы, тағайындалған мәдени мағыналардың кездейсоқ екендігін түсінумен ығыстырылды, сондай-ақ тауарлар мен қызметтерді тұтыну жеке тұлғаның қалыптасуында маңызды рөл атқаратын болды».

Historically, public space in the west has been limited to town centres, plazas, church squares, i. e. nearly always engineered around a central monument, which informs the program of the space. These spaces acted as the 'commons' of the people; a political, social and cultural arena. Of the thirteen colonies that became the United States, three were comprehensively planned with integrated physical, social, and economic elements. These planned colonies of Carolina, Pennsylvania, and Georgia each placed emphasis on public space, in particular the public square. The plan for Georgia, known as the Oglethorpe Plan created a unique design in which a public square was created for every ward of forty residential lots and four civic or commercial lots. The design has been preserved in the Savannah historic district. Jürgen Habermas' concept of the public sphere links its emergence with the development of democracy. A good example of this is the New Deal projects. The New Deal was a brief period in the US under Franklin Delano Roosevelt's government that produced a huge number of public works in an economic effort to boost employment during the depression. The result, however, was more than this. They constituted a legacy of what has been called the cultural infrastructure underlying American public space. The New Deal projects have been credited with significantly contributing to the quality of American life and encouraging unity between all aspects of the community. It has been recently argued, however, that the democratic ideal of public life through the use of public space has deteriorated. As our cities accelerate towards segregation (social, economic, cultural, ethnic), the opportunity for public interaction is on the decline. John Chase writes, "The importance of voluntary and obligatory participation in civic life has been usurped by the consciousness of the arbitrary nature of assigned cultural meanings and by the increasingly important role that consumption of goods and services plays in the formation of individual identity."

Қазіргі сын

Қазіргі заманғы сәулет сыншылары қоғамдық кеңістіктегі «жоғалту туралы әңгімеге» көңіл жеткізді. Яғни, қазіргі қоғам қала орталықтарын қалыптастырған қоғамдық өмірден қол үзді. Саяси және әлеуметтік қажеттіліктер, пікір алмасу алаптары енді үйден қолжетімді. Бұл сезім Майкл Соркин мен Майк Дэвистің «қоғамдық кеңістіктің аяқталуы» және «нағыз демократиялық қалалық кеңістіктердің қирауы» туралы жариялаған мәлімдемесінде көрініс тапты. Алайда, пікір таласының екінші жағы, қоғамдық кеңістікке мағынаны адамдар сыйлайды, ол қайда орналасқандығына қарамастан, деп санайды. Адамдар өмірлік тәжірибе арқылы «қоғамдық», «кеңістік», «демократия» және «азаматтық» ұғымдарын жаңаша түсіндіріп жатыр деген пікірлер айтылуда. Тарихи тұрғыдан алғанда, қоғамдық кеңістік әрқашан кімнің қатыса алатынына байланысты белгілі бір шектеулермен қарама-қайшылықты болған деген пікірдің айналасында талқылау өрбиді. Бұл Нэнси Фрейзер анықтаған «контрпубликалардың» өздерінің жекелеген қоғамдық кеңістіктерін құрып, өздерінің алаңдаушылықтарына жауап беруіне себеп болды. Бұл кеңістіктер үнемі өзгеріп отырады, ал оның пайдаланушылары физикалық кеңістікті қайта құрылымдап, жаңаша түсіндіреді. Мысалы, Лос-Анджелестегі афроамерикандық Baldwin Hills ауданындағы жағдайды қарастырайық. Мұнда тұрақ орны қарқынды коммерциялық және әлеуметтік өмірдің ортасына айналды. Жергілікті тұрғындар жиналып, әңгімелесіп, тауар сатады және сатып алады. Бұл мысал, ескерткіштер төңірегіндегі тұрақты қоғамдық кеңістіктердің тарихи идеалы қазіргі заманғы әртүрлі қоғам үшін тиімсіз екенін көрсету үшін пайдаланылды, себебі «ешбір физикалық кеңістік толыққанды демократиялық кеңістікті» бейнелей алмайды. Қоғамдық өнер – бұл тығыз және алуан түрлі қоғамдық ландшафтты зерттеу, талдау және бейнелеуге арналған арена. Қоғамдық өнер көрермендерінен қайта ойлауға, қайта сезінуге, қайта қарауға және қайта өмір сүруге шақырады. Дизайн саласында қалаға жаңа және шабыттандыратын тәсілдермен қайта пайдалану, қайта құру және жаңару қажеттігіне ерекше назар аударылуда, бұл қалаларымызды тұрақты болашаққа жаңғыртуға деген қызығушылықпен үйлеседі. Заманауи дизайн индустрияландырылған, коммерцияландырылған, өлімге тартатын қаладан заманауи қаланы құтқару қажеттілігіне ден қойып отыр. Кейбір жағдайларда, жергілікті қоғамдық ұйымдар ұйымдастырған би, музыка және басқа да мәдени шаралар тоқыраған қоғамдық кеңістіктерді қайта жаңғырту процесінде маңызды рөл атқарды.

Modern architectural critics have lamented on the 'narrative of loss' within the public sphere. That is, modern society has withdrawn from public life that used to inform city centres. Political and social needs, and forums for expression, can now be accessed from the home. This sentiment is reflected in Michael Sorkin's and Mike Davis' declaration of "the end of public space" and the "destruction of any truly democratic urban spaces." Another side of the debate, however, argues that it is people who apply meaning to public space, wherever it may be. It has been suggested that the concepts of public, space, democracy, and citizenship are being redefined by people through lived experience. Discussion has surfaced around the idea that, historically, public space has been inherently contradictory in the way that it has always been exclusive in who has been able to participate. This has caused the "counterpublics", as identified by Nancy Fraser, to establish their own public spaces to respond to their own concerns. These spaces are in constant flux, and in response, its users restructure and reinterpret physical space. An example of this is in the African American neighbourhood, Baldwin Hills, Los Angeles. Here, a parking lot has evolved into a scene of intense commercial and social activity. Locals gather here to meet and socialise, sell and consume goods. The example has been used to illustrate that the historical ideal of fixed public space around a monument is not viable for a contemporary diverse social range as "no single physical space can represent a completely inclusive 'space of democracy'." Public art is an arena for investigation, exploration and articulation of the dense and diverse public landscape. Public art asks its audience to re imagine, re experience, re view and re live. In the design field, a heavy focus has been turned onto the city as needing to discover new and inspired ways to re use, re establish and re invent the city, in step with an invigorated interest in rejuvenating our cities for a sustainable future. Contemporary design has become obsessed with the need to save the modern city from an industrialized, commercialized, urban pit of a death bed. In some cases, dance, music and other cultural events organised by the local community have been crucial in the process of revitalisation of some decayed public spaces.

Қалалық жобалауға жақындау

Қазіргі заманғы қоғамдық кеңістікке қатысты түсініктер көптеген дәстүрлі емес орындарға таралып, әртүрлі мақсаттармен дамыды. Сондықтан дизайнның қоғамдық кеңістікпен айналысуы өте алуан түрлі және нақтыланбаған салаға айналды. Ирис Аравот қала құрылысын жобалау процесіне "наративтік миф" идеясы арқылы қызықты көзқарас ұсынады. Аравоттың пікірінше, "дәстүрлі талдау және мәселелерді шешу әдістері қаланың нағыз сезімі мен тәжірибесінің фрагментациясына алып келеді және қаланың біртұтас организм ретіндегі жандылығының бір бөлігі жоғалады". Қалалық дизайнда наративтік мифты дамыту процесі, Кассирдің бес ерекше "символикалық формалары" негізінде жергілікті мәдениеттің бірегей ерекшеліктерін талдау және түсінуді қамтиды. Бұл – миф және дін, өнер, тіл, тарих және ғылым; олар кәсіби тәжірибеде көбінесе назардан тыс қалады. Аравоттың айтуынша, наративтік миф "әлі түсіндірілмейтін нәрсеге мән береді", яғни қаланың мәніне.

Ғимаратты жобалау анықтамасы

Ғарыш дизайны – адамның өркендеуі мен денсаулығына жағдай жасау үшін физикалық кеңістіктерді жобалау және орналастыру өнері мен ғылымы деп анықталады. Бұл процеске жарықтандыру, түс, жиһаз орналасуы және жалпы атмосфера сияқты факторларды ескере отырып, пайдаланушылар үшін тиімді және қызықты орын құру кіреді. Ғарыш дизайны көбінесе үйлер, кеңселер, мейрамханалар, сауда дүкендері сияқты әртүрлі орталарда қолданылады. Ғарыш дизайнында маңызды тағы бір ұғым – кеңістікте адамдардың оңай қозғалуы, яғни ағын. Бұл интуитивті және кедергісіз кеңістіктерді жобалауды білдіреді, соның арқасында пайдаланушылар шатаспай немесе ашуланбай орынды бағыттай алады.