Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Үшінші Сәлжұқ сұлтаны (1072–1092)
Third Seljuk sultan (r. 1072–1092)
Мәлік Шах I (ملک شاه) – 1072 жылдан 1092 жылға дейін Сәлжұқ империясын билеген және оның өкіметі мен ықпалы ең жоғары деңгейге жеткен үшінші сұлтан. Жастық шағында ол әкесі Альп Арсланның жорықтарына қатысып, оның уәзірі Низам әл-Мүлкпен бірге болды. 1072 жылы мұндай жорықтардың бірінде Альп Арслан қаза тапты, бірнеше күннен кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Мәлік Шах империяның жаңа сұлтаны болып жарияланды, бірақ оның інісі Қаувұрт мұрагерлікке таласты. Мәлік Шах Сәлжұқ мемлекетінің ресми басшысы болғанымен, Низам әл-Мүлк оның билігі кезінде дерлік толық билікке ие болды. Мәлік Шах өмірінің соңына дейін шығыста Қарахандықтарға қарсы соғыс жүргізіп, Кавказда тәртіп орнатумен айналысты. Мәлік Шахтың өліміне не себеп болғаны бүгінге дейін даулы; кейбір ғалымдар оны Аббасид халифасы әл-Мұқтадинің уладырғанын айтса, енді біреулері Низам әл-Мүлк жақтастарының уладырғанын мәлімдейді.
Malik Shah I (ملک شاه) was the third sultan of the Seljuk Empire from 1072 to 1092, under whom the sultanate reached the zenith of its power and influence. During his youth, he spent his time participating in the campaigns of his father Alp Arslan, along with the latter's vizier Nizam al Mulk. During one such campaign in 1072, Alp Arslan was fatally wounded and died only a few days later. After that, Malik Shah was crowned as the new sultan of the empire, but the succession was contested by his uncle Qavurt. Although Malik Shah was the nominal head of the Seljuk state, Nizam al Mulk held near absolute power during his reign. Malik Shah spent the rest of his reign waging war against the Karakhanids to the east and establishing order in the Caucasus. The cause of Malik Shah's death remains under dispute to this day; according to some scholars, he was poisoned by Abbasid caliph al Muqtadi, while others say that he was poisoned by the supporters of Nizam al Mulk.
Этимология
Бірнеше есіммен танымал болғанымен, ол көбінесе араб тілінен алынған "малик" (патша) және парсы тілінен алынған "шах" (ол да патша деген мағынаны білдіреді) сөздерінің қосылуынан пайда болған "Малик Шах" деп аталды.
Although he was known by several names, he was mostly known as "Malik Shah", a combination of the Arabic word malik (king) and the Persian word shah (which also means king).
Ерте өмір
Мәлік Шах 1055 жылы 16 тамызда дүниеге келді және жастық шағын Исфаханда өткізді. 12 ғасырдағы парсы тарихшысы Мұхаммед бин Әли Равандидің айтуынша, Мәлік Шахтың терісі ақ, бойы биік және сәл денелі болған. 1064 жылы 9 жастағы Мәлік Шах Низам әл-Мүлкпен бірге империяның парсы визирімен бірге Кавказдағы Альп Арсланның жорығына қатысты. Сол жылы Мәлік Шах Қарахан ханы Ибраһим Тамғаш ханның қызы Теркен Хатунға үйленді. 1066 жылы Альп Арслан Мервке жақын жерде салтанатты рәсім өткізіп, Мәлік Шаһты өзінің мұрагері етіп тағайындады және оған Исфаханды иелік ретінде берді. 1071 жылы Мәлік Шах әкесімен Сириядағы жорыққа қатысып, әкесі Византия императоры Романос IV Диогенмен Манзикертте шайқасқанда Алеппода қалды. 1072 жылы Мәлік Шах және Низам әл-Мүлк Альп Арсланмен бірге Трансоксианадағы Қарахандықтарға қарсы жорыққа қатысты. Бірақ Альп Арслан жорық кезінде ауыр жарақат алды, және Мәлік Шах көп ұзамай әскер басқаруды өз қолына алды. Альп Арслан бірнеше күннен кейін қайтыс болды, ал Мәлік Шах империяның жаңа сұлтаны деп жарияланды.
Malik Shah was born on 16 August 1055 and spent his youth in Isfahan. According to the 12th century Persian historian Muhammad bin Ali Rawandi, Malik Shah had fair skin, was tall and somewhat bulky. In 1064, Malik Shah, only 9 years old by then, along with Nizam al Mulk, the Persian vizier of the Empire, took part in Alp Arslan's campaign in the Caucasus. The same year, Malik Shah was married to Terken Khatun, the daughter of the Karakhanid khan Ibrahim Tamghach Khan. In 1066, Alp Arslan arranged a ceremony near Merv, where he appointed Malik Shah as his heir and also granted him Isfahan as a fief. In 1071, Malik Shah took part in the Syrian campaign of his father, and stayed in Aleppo when his father fought the Byzantine emperor Romanos IV Diogenes at Manzikert. In 1072, Malik Shah and Nizam al Mulk accompanied Alp Arslan during his campaign in Transoxiana against the Karakhanids. However, Alp Arslan was badly wounded during his expedition, and Malik Shah shortly took over the army. Alp Arslan died some days later, and Malik Shah was declared as the new sultan of the empire.
Мұрагерлік соғыс
Алайда, Мәлік Шах таққа отырғаннан кейін оның қарындасы Қавурт өзі үшін таққа таласып, Мәлік Шахқа мынадай хабарлама жіберді: "Мен үлкен бауырмын, ал сен жас ұлсың; мен бауырм Алп Арсланның мұрасына құқығым артық". Сонда Мәлік Шах: "Баласы бар ағаға мұрагерлік бұйырмайды", - деп жауап берді. Бұл хабарлама Қавуртты ашуландырып, ол кейін Исфаханды басып алды. 1073 жылы Хамадан маңында үш күнге созылған шайқас болды. Қавуртпен бірге оның жеті ұлы болды, оның әскері түрікмендерден тұрды, ал Мәлік Шахтың әскері ғұламалардан ("әскери құлдардан") және күрд және араб әскерлерінің жасақтарынан құралды. Шайқас барысында Мәлік Шахтың әскеріндегі түріктер оған қарсы бүлік көтерді, бірақ ол Қавуртты жеңіп, тұтқынға алды. Содан кейін Қавурт мейірім сұрап, Оманға кетуге уәде берді. Алайда, Низам әл-Мұлк оны кешірудің әлсіздік таныту екенін айтып, ұсыныстан бас тартты. Біраз уақыттан соң Қавурт садақ ішегімен тұншықтырылып өлтірілді, ал оның екі ұлы соқыр қалды. Осы мәселені шешкеннен кейін Мәлік Шах Қутлуг Тегінді Фарс әкімі, Сав Тегінді Керман әкімі етіп тағайындады.
However, right after Malik Shah's accession, his uncle Qavurt claimed the throne for himself and sent Malik Shah a message which said: "I am the eldest brother, and you are a youthful son; I have the greater right to my brother Alp Arslan's inheritance." Malik Shah then replied by sending the following message: "A brother does not inherit when there is a son." This message enraged Qavurt, who thereafter occupied Isfahan. In 1073 a battle took place near Hamadan, which lasted three days. Qavurt was accompanied by his seven sons, and his army consisted of Turkmens, while the army of Malik Shah consisted of ghulams ("military slaves") and contingents of Kurdish and Arab troops. During the battle, the Turks of Malik Shah's army mutinied against him, but he nevertheless managed to defeat and capture Qavurt. Qavurt then begged for mercy and in return promised to retire to Oman. However, Nizam al Mulk declined the offer, claiming that sparing him was an indication of weakness. After some time, Qavurt was strangled to death with a bowstring, while two of his sons were blinded. After having dealt with that problem, Malik Shah appointed Qutlugh Tegin as the governor of Fars and Sav Tegin as the governor of Kerman.
Қарахандықтармен соғыс
Содан кейін Мәлік-шах назарын Қарахандықтарға бұрды. Алп Арсланның қайтысынан кейін олар Тухаристанға шабуыл жасады, оны Мәлік-шахтың бауыры Аяз биледі. Аяз Қарахандықтарды мойындата алмай, олардың қолынан қаза тапты. Мәлік-шах ақыры Қарахандықтарды жеңіп, Тирмидті басып алды және Сав Тегинге қаланың кілтін тапсырды. Сосын Мәлік-шах өзінің тағы бір бауыры Шиһаб әд-Дин Текишті Тухаристан мен Балхтың билеушісі етіп тағайындады. Осы кезеңде Ғазнави әмірі Ибрагим Солтүстік Хорасан жеріндегі Сәлжұқтардың территориясын басып алды, бірақ Мәлік-шах оны жеңіп, одан кейін олармен бейбіт келісімге келді. Мәлік-шах қызы Гаухар Хатунды Ибрагимнің ұлы Мәсуд III-ке әйел ретінде берді.
Malik Shah then turned his attention towards the Karakhanids, who had after the death of Alp Arslan invaded Tukharistan, which was ruled by Malik Shah's brother Ayaz, who was unable to repel the Karakhanids and was killed by them. Malik Shah eventually managed to repel the Karakhanids and captured Tirmidh, giving Sav Tegin the key of the city. Malik Shah then appointed his other brother Shihab al Din Tekish as the ruler of Tukharistan and Balkh. During the same period, the Ghaznavid ruler Ibrahim was seizing Seljuk territory in northern Khorasan, but was defeated by Malik Shah, who then made peace with the latter and gave his daughter Gawhar Khatun in marriage to Ibrahim's son Mas'ud III.
Басқа соғыс
1074 жылы Мәлік Шах түркілік қолбасшы Аргарға Ширваншах Фарибурз I-нің территориясына шабуыл жасағанда бұзғандарын қалпына келтіруді бұйырды. Сол жылы ол Қауурттың ұлы Рұқн әл-Даула Сұлтан-шаһты Керманның билеушісі етіп тағайындады. Бір жыл өткен соң Мәлік Шах Сав Тегин бастаған әскерді Шаддадид билеушісі Фадлун III басқаратын Арранға жіберді. Сав Тегин аймақты оңай басып алып, Шаддадид билігін аяқтады. Содан кейін Мәлік Шах Фадлун III-ке Горганды иелік ретінде берді. Мәлік Шах билік еткен жылдары жаңа білім ошақтары ашылды және осы кезеңде Исфахан обсерваториясында Жалали күнтізбесі жаңартылды. 1086-87 жылдары ол Эдесса, Манбидж, Алеппо, Антиохия және Латакияны жаулау үшін жорыққа шықты. Бұл жорық барысында ол Алеппоның әкімі етіп Aq Sunqur-ды тағайындады және Шейзардың араб әмірі Насыр ибн Әли ибн Мункидхтың құрметін алды. 1089 жылы Мәлік Шах жергілікті дін қызметкерлерінің қолдауымен Самарқанды басып алды және Қарахандық билеушісі Теркен Хатунның немере інісі Ахмад хан ибн Хизрді түрмеге қамады. Содан кейін ол Семиречьеге аттанып, Қашғар мен Хотанның билеушісі Қарахандық Харун хан ибн Сүлейменді өзінің үстемдігін мойындауға мәжбүр етті.
In 1074, Malik Shah ordered the Turkic warlord Arghar to restore what he had destroyed during his raids in the territory of the Shirvanshah Fariburz I. During the same year, he appointed Qavurt's son Rukn al Dawla Sultan Shah as the ruler of Kerman. One year later, Malik Shah sent an army under Sav Tegin to Arran, which was ruled by the Shaddadid ruler Fadlun III. Sav Tegin managed to easily conquer the region, thus ending Shaddadid rule. Malik Shah then gave Gorgan to Fadlun III as a fief. Throughout Malik's reign new institutions of learning were established and it was during this time that the Jalali calendar was reformed at the Isfahan observatory. In 1086–87, he led an expedition to capture Edessa, Manbij, Aleppo, Antioch and Latakia. During this expedition, he appointed Aq Sunqur governor of Aleppo and received homage of the Arab emir of Shaizar, Nasir ibn Ali ibn Munquidh. In 1089, Malik Shah captured Samarkand with the support of the local clergy, and imprisoned its Karakhanid ruler Ahmad Khan ibn Khizr, who was the nephew of Terken Khatun. He then marched to Semirechye, and made the Karakhanid Harun Khan ibn Sulayman, the ruler of Kashgar and Khotan, acknowledge him as his suzerain.
Ішкі саясат және исмаилилер
1092 жылы Низам әл-Мүлк Бағдатқа бара жатқан жолда Сихна маңында суфи кейпінде келген адамның қолынан қаза тапты. Низамның қарулы күзетшілері оны дереу өлтіргендіктен, оны кім жібергенін анықтау мүмкін болмады. Бір теория бойынша, ол кісі өлтірушілердің бірі болған, себебі олар 11 ғасырда Селжүк шенеуніктері мен билеушілеріне қарсы жиі әрекет жасаған. Тағы бір теория бойынша, шабуылды Малик Шах ұйымдастырған, ол өте ықпалды визирінен шаршаған болуы мүмкін. Низам әл-Мүлк қайтыс болғаннан кейін Малик Шах Тадж әл-Мүлк Әбу'л Ғанаим есімді тағы бір парсыны визирі етіп тағайындады. Содан кейін Малик Шах Бағдатқа барып, әл-Мұқтадиді тақтан түсіруге шешім қабылдады және оған былай деді: «Бағдатты маған қайтарып беріп, қалаған жеріңе кете бер». Бұл Малик Шахтың немересі (немесе туысы) Джафарды жаңа халиф етіп тағайындағысы келгендіктен болды. Сұлтан Хасан ибн Сабахтың исмаилиттерінен басқа шииттермен жақсы қарым-қатынаста болды. Сабахтың ізбасарлары Қазвинге жақын Аламут бекінісін басып алды, ал Малик Шах жіберген әмір Арслан Таш басқаратын әскер оны қайтарып ала алмады. Сұлтанның ғилманы Қизил Саруг Кухистан аймағындағы Дару бекінісін қоршады, бірақ 1092 жылдың 19 қарашасында Малик Шахтың қайтысынан кейін, мүмкін улану салдарынан, қоршауды тоқтатты.
In 1092, Nizam al Mulk was assassinated near Sihna, on the road to Baghdad, by a man disguised as a Sufi. As the assassin was immediately cut down by Nizam's bodyguard, it became impossible to establish with certainty who had sent him. One theory had it that he was an Assassin, since these regularly made attempts on the lives of Seljuk officials and rulers during the 11th century. Another theory had it that the attack had been instigated by Malik Shah, who may have grown tired of his overmighty vizier. After Nizam al Mulk's death, Malik Shah appointed another Persian named Taj al Mulk Abu'l Ghana'im as his vizier. Malik Shah then went to Baghdad and decided to depose al Muqtadi and sent him the following message: "You must relinquish Baghdad to me, and depart to any land you choose." This was because Malik Shah wanted to appoint his grandson (or nephew) Ja'far as the new caliph. The Sultan had a good relationship with the Shias at large except for the Ismailis of Hassan ibn Sabbah. Followers of Sabbah managed to occupy the Alamut fortress near Qazvin, and the army under the command of the emir Arslan Tash, sent by Malik Shah, could not recapture it. The Sultan's ghilman, Kizil Sarug, besieged the Daru fortress in Kuhistan, but ceased hostilities in connection with the death of Malik Shah on November 19, 1092, possibly due to poisoning.
Өлім және соңынан
1092 жылы 19 қарашада Малик Шах аң аулап жүргенде қайтыс болды. Оны халифа немесе Низам әл-Мүлк жақтастары уладырған болуы мүмкін. Теркен Хатунның бұйрығымен Малик Шахтың денесі Исфаханға қайтарылып, медресеге жерленді. Оның қайтысымен бірге Сәлжұқ империясы хаоске түсті, таласқан мұрагерлер мен аймақтық билеушілер империяны бөліп алып, бір-бірімен соғыс бастады. Сирия мен Палестинаның ірі бөліктері 1098 және 1099 жылдары мұсылман бақылауынан шығып, Бірінші крест жорығы басталғандықтан, Сәлжұқ жерлеріндегі жағдай одан әрі уақытша болды. Бірінші крест жорығының табысы Малик Шахтың өлімінен туған саяси жағдайға байланысты болды.
Malik Shah died on 19 November 1092 while he was hunting. He was most likely poisoned by the caliph or the supporters of Nizam al Mulk. Under the orders of Terken Khatun, Malik Shah's body was taken back to Isfahan, where it was buried in a madrasa. Upon his death, the Seljuk Empire fell into chaos, as rival successors and regional governors carved up their empire and waged war against each other. The situation within the Seljuk lands was further complicated by the beginning of the First Crusade, which detached large portions of Syria and Palestine from Muslim control in 1098 and 1099. The success of the First Crusade is at least in part attributable to the political confusion which resulted from Malik Shah's death.
Тұлға
Мәлік Шах ғылымға, өнерге және әдебиетке зор қызығушылық танытты. Оның тұсында Исфахан обсерваториясы немесе Маликшах обсерваториясы салынды, ол 1092 жылы қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай жабылды. Осы обсерваториядағы жұмыстардың нәтижесінде Жалали күнтізбесі қабылданды. Ол сәулет өнерін де жоғары бағалады, өйткені өзінің бас қаласы Исфаханда жаңа және сәнді мешіттер салуды ұнататын. Ол діни төзімділік танытты, бұл оның билігінде Сәлжұқ империясының халқы ішкі бейбітшілік пен діни бостандыққа ие болғандығымен дәлелденеді. Мәлік Шах көркем поэзияға да ықылас көрсетті, өйткені оның билігі Өмір Хайямның поэзиясымен де есте қалды. Мәлік Шах өзінің көрнекті ізашары Туғрил немесе әкесі Алп Арслан сияқты науқандарға көп уақыт жұмсаған жоқ. Исфахан оның басты резиденциясы ретінде бекітілді, бірақ билігінің соңғы жылдары Мәлік Шах Бағдадта қыстауға бейімділік танытты. Алп Арслан өзінің он жылдық билігінің бір жылдан астамын Исфаханда өткізсе, Мәлік Шах оның жартысынан астамын сол жерде өткізді. Исфахан Мәлік Шахтың, оның ұрпақтарының, сондай-ақ Низам әл-Мүлк сияқты сұлтандықтың белгілі бюрократтарының зиярат орны болды. Мәлік Шахтың Мерв, Рай, Хамадан және Әзірбайжан аймандарындағы түрікмендердің қоныс орындарынан алыс астанада тұру шешімі, оның көшпелі халқынан алшақтауымен түсіндірілуі мүмкін.
Malik Shah displayed substantial interest in science, art and literature. The Isfahan Observatory or Malikshah Observatory was constructed during his reign, closing shortly after his death in 1092. It was from the work at the observatory that the Jalali Calendar was adopted. He thought highly of the art of architecture as well, as he enjoyed building new and splendid mosques in his capital, Isfahan. He was religiously tolerant which is supported by the fact that during his reign, subjects of the Seljuk Empire enjoyed internal peace and religious tolerance. Malik Shah also showed lenience towards exquisite poetry as his reign is also memorable for the poetry of Omar Khayyam. Malik Shah did not spend as much time on campaign as his prominent predecessor Tughril or his father Alp Arslan did. Isfahan became securely established as his chief city of residence, although in the latter years of his rule Malik Shah preferred to winter in Baghdad. Whereas Alp Arslan had spent just over a year out of his decade long reign in Isfahan, Malik Shah resided there for more than half of his rule. Isfahan also served as the burial site of Malik Shah, his descendants, as well as celebrated bureaucrats of the sultanate like Nizam al Mulk. Malik Shah's decision of residing in a capital far away from the centers of Turkmen settlement around Merv, Rayy, Hamadan, and Azerbaijan could well be explained by the increasing distance between him and his nomadic subjects.