Кіріспе
Ғылыми-зерттеу және даму (ҒЗЖ немесе ҒЗД; Еуропада ғылыми-зерттеу және технологиялық даму немесе ҒЗТ) – корпоративтік немесе мемлекеттік инновациялармен байланысты іс-шаралардың жалпы атауы. Жаңа қызметтерді немесе өнімдерді әзірлеу және қолданыстағыларын жақсарту үшін корпорациялар немесе үкіметтер жүргізетін инновациялық қызметтер жиынтығы Ғылыми-зерттеу және даму болып табылады. ҒЗЖ әлеуетті жаңа қызметтің немесе өндіріс процесінің дамуының бастапқы кезеңін құрайды. ҒЗЖ қызметі институттар арасында әртүрлі болады, бірақ екі негізгі модель бар. Дегенмен, жаңа өнімдерді коммерцияландыру арқылы нарықтағы үлесті ұлғайту үшін ҒЗЖ маңызды рөл атқарады.
Research and development (R&D or R+D; also known in Europe as research and technological development or RTD) is the set of innovative activities undertaken by corporations or governments in developing new services or products, and improving existing ones. Research and development constitutes the first stage of development of a potential new service or the production process. R&D activities differ from institution to institution, with two primary models However R&D is crucial for acquiring larger shares of the market through the marketisation of new products.
Өмірбаян
Жаңа өнімдерді жобалау және әзірлеу компанияның өмір сүруі үшін маңызды фактор болып табылады. Әлемдік өнеркәсіптік кеңістікте жылдам өзгерістер болып жатқандықтан, фирмалар өздерінің жобалауын және өнімдер тізімін үнемі қайта қарауы керек. Бұл сондай-ақ, қатал бәсекелестік пен тұтынушылардың қалауларының өзгеруіне байланысты қажет. Ғылыми-зерттеу және дамыту (ҒЗД) бағдарламасы болмаса, фирма басқалардың инновацияларын пайдалану үшін стратегиялық одақтарға, иелік етуге және желілерге сүйенуі керек. Маркетингке бағытталған жүйе – бұл тұтынушының қажеттіліктерін бірінші орынға қойып, сатуға дайын тауарлар шығаратын жүйе. Нарық зерттеулері жүргізіліп, тұтынушылардың қажеттіліктері мен жаңа өнімнің әлеуетті нарықтық нишасы анықталады. Даму технологиялық тұрғыдан жүргізілсе, ҒЗД қанағаттандырылмаған қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағытталған өнімдерді әзірлеуге жұмылдырылады. Әдетте, ғылыми-зерттеу және дамыту қызметін компанияға қарасты мамандандырылған бөлімдер немесе орталықтар жүзеге асырады, немесе келісімшарт бойынша ғылыми-зерттеу ұйымдарына, университеттерге немесе мемлекеттік органдарға тапсырылуы мүмкін. Коммерциялық контексте «ғылыми-зерттеу және дамыту» әдетте ғылыми зерттеулерге ұқсас әдістерді қолдана отырып, болашаққа бағытталған, ұзақ мерзімді ғылым немесе технология саласындағы қызметтерді білдіреді, бірақ олар қажетті нәтижелерге бағытталған және коммерциялық табыс туралы кең болжамдар береді. «ҒЗД» саласындағы ұйымдар туралы статистика индустрияның жағдайын, бәсекелестіктің деңгейін немесе прогреске ұмтылысты көрсете алады. Кейбір жалпы өлшемдерге бюджеттер, патенттер саны немесе рецензиядан өткен жарияланымдардың көрсеткіштері жатады. Банктік коэффициенттер ең жақсы өлшемдердің бірі болып табылады, өйткені олар үнемі сақталады, ашық және тәуекелді көрсетеді. АҚШ-та өнеркәсіптік компания үшін ғылыми-зерттеу және дамыту шығындары кірістің шамамен 3,5% құрайды; бұл өлшем «ҒЗД қарқындылығы» деп аталады. Жоғары технологиялық компаниялар, мысалы, компьютер өндірушілер 7%, ал фармацевтикалық компаниялар, мысалы, Merck & Co. 14,1% немесе Novartis 15,1% жұмсауы мүмкін. 15%-дан жоғары көрсеткіш ерекше болып саналады және әдетте инженерлік компания Ericsson 24,9% немесе биотехнологиялық компания Allergan сияқты жоғары технологиялық компания ретінде танылуға әкеледі, ол 43,4% инвестициямен шығындар кестесін жетекшілік етеді. Мұндай компаниялар көбінесе несиелік тәуекел ретінде қарастырылады, өйткені олардың шығындар арақатынасы өте ерекше. Әдетте, мұндай фирмалар тек клиенттерінің өте жоғары технологиялық қажеттіліктері бар нарықтарда ғана табысқа жетеді, мысалы, рецепт бойынша берілетін кейбір дәрі-дәрмектер немесе арнайы химиялық заттар, ғылыми құралдар және медицина, авиация немесе әскери қару-жарақ саласындағы қауіпсіздікке маңызды жүйелер. Мұндай қажеттіліктердің жоғары деңгейі сәтсіздікке ұшыраудың жоғары тәуекелін және осының салдарынан кірістің 60%-дан 90%-ға дейінгі жоғары жалпы маржаны негіздейді. Яғни, жалпы пайда сату құнының 90%-ына дейін жетеді, ал өндіріс құны өнім бағасының 10%-ын ғана құрайды, өйткені көптеген жеке жобалар пайдалануға болатын өнім бермейді. Көптеген өнеркәсіптік компаниялар кірістің 40%-ын ғана алады. Техникалық тұрғыдан алғанда, жоғары технологиялық ұйымдар жоғары технологияларды қайта мақсаттау және қайта жинақтаудың жолдарын іздейді, осылайша жоғары шығындарды өтеуге тырысады. Олар көбінесе озық өндіріс процестерін, қымбат қауіпсіздік сертификаттарын, арнайы кіріктірілген бағдарламалық жасақтаманы, компьютерлік жобалау бағдарламалық жасақтамасын, электрондық жобаларды және механикалық жүйелерді қайта пайдаланады. 2000 жылғы зерттеулер көрсеткендей, тұрақты ҒЗД стратегиясы бар фирмалар, ҒЗД инвестициялық бағдарламалары тұрақсыз немесе мүлдем жоқ компаниялардан жақсы нәтижелер көрсетеді.
Іскерлік ҒЗЖ
Ғылыми-зерттеу және әзірлеме жұмыстарын басқару өте қиын, себебі зерттеудің ерекшелігі – зерттеушілер қажетті нәтижеге қалай қол жеткізуді алдын ала нақты білмейді. Осының салдарынан, "жоғары ғылыми-зерттеу және әзірлеме шығындары шығармашылықтың жоғарылауына, үлкен табысқа немесе нарықтағы үлестің өсуіне кепілдік бермейді". Зерттеулер – ең тәуекелді қаржыландыру саласы, өйткені өнертабысты әзірлеу де, оның сәтті іске асырылуы да, соның ішінде өнертабыстың пайдалы болуы да белгісіздікпен байланысты. Кәсіпкерлер осы белгісіздіктерді азайтудың бір жолы – франшизаға лицензия сатып алу, осылайша білу қажетті ақпарат лицензияда қамтылған болады.
Сала бойынша пайда
Жалпы алғанда, барлық салаларда ғылыми-зерттеу және даму мен кәсіпорның өнімділігі арасында оң байланыс бар екені анықталды, бірақ бұл оң байланыс жоғары технологиялық кәсіпорндарда төмен технологиялық кәсіпорндарға қарағанда әлдеқайда күшті. Франческо Креспи мен Кристиано Антонеллидің зерттеулерінде жоғары технологиялық кәсіпорндардың "позитивті" Мэтью эффектісі бар екені анықталды, ал төмен технологиялық кәсіпорндар "негативті" Мэтью эффектісін бастан өткерді, яғни жоғары технологиялық кәсіпорндарға еңбегіне қарай субсидиялар берілді, ал төмен технологиялық кәсіпорндарға көбінесе танымал болуына байланысты субсидиялар берілді, тіпті олар тиімді пайдаланбаған жағдайда да. Ғылыми-зерттеуге жұмсалған қаражат пен өнімділік арасындағы байланыс төмен технологиялық салаларда жоғары технологиялық салаларға қарағанда нашар болғанымен, зерттеулер төмен технологиялық ғылыми-зерттеулердің нарықтың басқа бөліктеріне де тигізетін әсерін көрсетіп тұр.
Қауіптері
Бизнестің ғылыми-зерттеу және әзірлеме жұмысы (ҒЗӘЖ) кем дегенде екі себеппен тәуекелді. Тәуекелдердің бірінші көзі – ҒЗӘЖ-ның өзіндік сипатынан туындайды, онда ҒЗӘЖ жобасы қалдық құны жоқ күйі сәтсіз аяқталуы мүмкін. Екінші тәуекел көзі – иеліктен шығару (сатып алу) тәуекелдерінен туындайды, яғни ҒЗӘЖ компанияларды сатып алушылар үшін тартымды, себебі олар сатып алынатын компаниялардан технологияларды иеленуге мүмкіндік алады. Сондықтан, компаниялар ҒЗӘЖ арқасында иеліктен шығару толқындарымен байланысты табысқа қол жеткізе алады, бұл ҒЗӘЖ қызметімен айналысатын компанияға қауіп тудырады.
Әлемдік
Жаһандық ғылыми-зерттеу және даму басқаруы – мәдени және тілдік ерекшеліктерді ескере отырып, ғылыми-зерттеу және даму процестерін жобалау және басқару, сондай-ақ халықаралық корпоративтік желілерде білімді тарату саласы.
Америка Құрама Штаттары
Бұрынғы президент Барак Обама 2012 қаржы жылында ғылыми-зерттеу және даму үшін 147,696 миллиард доллар сұрады, оның 21 пайызы негізгі зерттеулерді қаржыландыруға бағытталған. АҚШ-тағы Ұлттық ғылым қорының мәліметтері бойынша, 2015 жылы федералдық және жергілікті үкіметтер ҒЗТ-ға 54 және 0,6 миллиард доллар жұмсады. 2020 қаржы жылына арналған федералдық зерттеулер мен даму бюджеті 156 миллиард долларды құрады, оның 41,4 пайызы Қорғаныс министрлігіне (ҚҚД) бөлінді. Қорғаныс министрлігінің жалпы зерттеу, әзірлеу, сынақтан өткізу және бағалау бюджеті шамамен 108,5 миллиард долларға бағаланды.
Еуропалық Одақ
Еуропа соңғы 20 жылдағы ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға (ҒЗТЖ) жұмсалған инвестициялар бойынша артта қалды. Жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) 3%-ы 2020 жылға дейін жететін еді, бірақ қазіргі көрсеткіш осы мақсаттан төмен. Бұл елдер арасындағы цифрлық теңсіздікті де тудырады, себебі тек бірнеше Еуроодақ (ЕО) мемлекеті ҒЗТЖ-ға қаржы жұмсайды. Еуропадағы ғылыми зерттеулер мен инновациялар "Horizon 2020" бағдарламасы арқылы қаржылық қолдау алады, бұл бағдарлама әлемнің кез келген адамына қатысуға мүмкіндік береді. Маңызды мысал – 2014-2020 жылдарға арналған "Еуропа 2020" стратегиясына негізделген еуропалық қоршаған ортаны зерттеу және инновациялық саясат, ол адам қызметінің құндылық тізбегінің бойында қауіпсіз, экономикалық тұрғыдан тиімді, экологиялық тұрақты және әлеуметтік жағынан қабылданатын шешімдерді ұсынуға бағытталған көп салалы күш-жігерді қамтиды. Жаңа цифрлық технологияларды пайдаланған компаниялар инвестициялық күш-жігерінің үлкен бөлігін ҒЗТЖ-ға жұмсайды. Пандемия кезінде цифрлық трансформацияға ұшыраған компаниялар 2020 жылы шығындарының көп бөлігін бағдарламалық жасақтама, деректер, ақпараттық технологиялар инфрақұрылымы және веб-сайттарды басқаруға жұмсады. 2021/2022 жылдарғы сауалнама көрсеткендей, Орталық, Шығыс және Оңтүстік-Шығыс аймақтарындағы кәсіпорындардың әр жетісінің бірі (14%) белсенді инноваторлар деп саналады, яғни зерттеулер мен әзірлемелерге көп қаржы жұмсап, жаңа өнім, процесс немесе қызмет енгізген компаниялар. Алайда, бұл көрсеткіш Еуроодақтың орташа көрсеткішінен (18%) төмен. 2022 жылы осы аймақтағы кәсіпорындардың 67%-ы кем дегенде бір күрделі цифрлық технологияны қолданды, ал Еуроодақтағы компаниялардың 69%-ы да осылай істеді. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, еуропалық кәсіпорындар әлемдегі ең ірі 2500 ҒЗТЖ корпорацияларының 18%-ын құрайды, бірақ жаңадан келгендердің үлесі тек 10%-ты құрайды, бұл АҚШ-тағы 45%-бен және Қытайдағы 32%-бен салыстырғанда төмен көрсеткіш.
Дүниежүзі бойынша
2015 жылы ЮНЕСКО статистика институтының мәліметтері бойынша ғылыми-зерттеу және даму жұмыстары әлемдік ЖІӨ-нің орташа есеппен 2,2%-ын құрады. 2018 жылға қарай ЮНЕСКО статистика институтының мәліметтері бойынша ғылыми-зерттеу және даму жұмыстары әлемдік ЖІӨ-нің орташа есеппен 1,79%-ын құрады. 2015 жылы елдер 2030 жылға дейін Тұрақты даму мақсаттарына жетуге берген міндеттемелерінің аясында ғылыми-зерттеу қарқындылығын (SDG 9.5.1) және зерттеушілердің тығыздығын (SDG 9.5.2) арттырудағы прогресті бақылауға келісті. Дегенмен, бұл шара деректерді ұсынуды көбейтпеді. Керісінше, 2015 жылы зерттеуге жұмсалған ішкі инвестициялар туралы мәліметтер 99 елден түсті, ал 2018 жылы – бар болғаны 69 елден. Сол сияқты, 2018 жылы зерттеушілердің саны (толық жұмыс уақыты бойынша) 59 елде тіркелді, бұл 2015 жылғы 90 елден азайды. ЮНЕСКО Статистика институты осы ғылыми-зерттеу және даму деректерінің жаһандық сақтаушысы болып табылады; деректерді UIS деректер базасынан тегін алуға болады.