Кіріспе

Philadelphus (,) (моқ-апельсин) – 3–20 фут (1–6 м) биіктіктегі 60-қа жуық түрді қамтитын бұталар туысы, Солтүстік Америкада, Орталық Америкада, Азияда және (жергілікті түрде) Оңтүстік-Шығыс Еуропада табиғи түрде өседі. Олар гүлдерінің сыртқы пішінімен апельсин мен лимонға (Citrus) есімдеріне байланысты «жалған апельсин» деп аталады, ал иісі апельсин гүлдері мен жасминге (Jasminum) ұқсас. Бірақ Филадельф – базальды астерид, жасминмен (жетілген астеридтер) тығыз байланысты емес, ал эудикоттардың ішінде цитрустан (жетілген розидтер) алыс жатыр. Филадельфтің кейде кездесетін, мүлдем жаңылыстыратын атауы – сиринга; ол жасминнің жақын туысы – лилакқа жатады. Екі бұтаның байланысы олардың Осман бақтарынан Еуропаға бір уақытта әкелінуімен байланысты, бұл қасиетті Рим императорының Түрік Портасына елшісі Огиер Гизелин де Бусбек жасаған, ол 1562 жылы Венаға оралды. Екі бұта Джон Джерардтың «Herball» еңбегінде «Көк түтік» (лилак) және «Ақ түтік ағашы» деп бірге сипатталған, себебі екеуінің де сабағы жұмсақ және оңай ойылады. Филадельф ежелгі грек патшасы Птолемей II Филадельфтің құрметіне аталған.

Сипаттама

Көпшілігі жапырақты, бірақ туыстың оңтүстік бөлігінен шыққан бірнеше түрлер мәңгі жасыл. Жапырақтары қарама-қарсы, қарапайым, тісті жиектері бар, 0,5-ден 14 см-ге дейін ұзын. Гүлдері ақ, төрт құлпынай мен тостаған жапырақтары бар, диаметрі 1-ден 4 см-ге дейін, және көбінесе (бірақ барлық түрлерінде емес) тәтті иісті. Жемісі – көптеген ұсақ тұқымдары бар кішкентай қапшық. Қабығы жұқа және қабыршақты, бойлық жолақтар бойында ұсақ тілімдерге бөлінеді.

Экология

Жалған апельсинді кейбір көбелектердің (Lepidoptera) түрлерінің дернәсілдері, соның ішінде (Ectropis crepuscularia) түрлерінің тамақтану үшін пайдаланады. Тәтті жалған апельсиннің (P. coronarius) мәлім патогені – сипатталмаған "Pseudomonas tomato" протеобактериясы (pv. philadelphi).

Өсіру

Көп уақыт бойы Philadelphus coronarius бақшалардағы жалғыз жалған апельсин түрі болды, бірақ кейбір тәуекелге баратын американдықтар Марк Кэйтсби Саванна өзенінің жағалауында өсетінін тапқан жергілікті P. inodorus-ты өсірді. Ол леди Скипвиттің бақ тізімдерінде кездеседі және Джордж Вашингтон 1792 жылы Бартрамнан осыдан бірнешеуін тапсырыс берді. Жалған апельсиндер парктері мен бақшаларында танымал бұталар, олар кеш көктемде гүлдеудің сенімді көрсетілімі үшін өсіріледі; иісті түрлері ерекше бағаланады. Түрлерден басқа, гүлдерінің қос гүлді болуы және ірілігі үшін таңдалған, иісіне келгенде кейбір құрбандықтарға дайын гибридтер мен бақшада шығарылған сорттардың көптеген түрлері бар.

Мәдениетте

Льюис мак апельсині (P. lewisii) Айдахо штатының ресми гүлі болып табылады.