Кіріспе

Жақын тұрымсықтар отрядына жататын құстар отбасысы

Бал көрсетушілер (Indicatoridae) – пициформдар отрядына жататын жақын тұрымсықтар. Олар индикатор құстары немесе бал құстары деп те аталады, бірақ соңғы термин Prodotiscus туысына жататын түрлерді ғана білдіреді. Олардың таралу аймағы Ескі әлемнің тропикалық аймақтарын қамтиды, Африкада түрлерінің саны көп, ал Азияда – екеуі ғана кездеседі. Бұл құстар адамдармен байланысымен ерекше көзге түседі. Бал көрсетушілердің бір-екі түрі адамдарды (бірақ көпшілік пікірдің керісінше, балға бағыттайтын құс емес) ара ұяларына тікелей жеткізіп, содан кейін қалған жәнділер мен балға тойынады.

Сипаттама

Көптеген балғалдақтардың түсі шала, бірақ кейбіреулерінің қауырсындарында жарық сары түс болады. Барлығының құйрық қауырсындарының сыртқы жағы ақ, ал Африка түрлерінің барлығында ол ақ түсті. Дене салмағы бойынша ең кішкентай түрі – жасыл арқалы балғалдақ, орташа салмағы , ал ұзындығы бойынша – Кассиннің балғалдағы, орташа ұзындығы . Салмағы бойынша ең ірі түрі – лира құйрықты балғалдақ, салмағы , ал ұзындығы бойынша – үлкен балғалдақ, ұзындығы . Олар балауызбен – көбінесе ара балауызымен, сондай-ақ Prodotiscus туысының және аз дәрежеде Melignomon мен Indicator-дың кіші түрлерінің шашақты секрецияларымен үнемі қоректенетін сирек құстардың бірі. Олар балауыз құрттарымен (Galleria mellonella балауыз мотылының дернәсілі), ара ұяларымен, ұшатын және жүретін жәндіктермен, өрмекшілермен және кейде жемістермен де қоректенеді. Көптеген түрлер әртүрлі түрлердің біріккен топтарымен бірге тамақтануға қатысады.

Жетекшілік ету

Бал бағытшыларының аты бір немесе екі түрінің ерекше қасиетімен байланысты: олар адамдарды ара ұяларына жетелейді. Ұя ашылып, бал алынған соң, құс дернәсілдермен және балауызбен қоректенеді. Бұл мінез-құлық үлкен бал бағытшысында зерттелді; кейбір мамандар (Фридманның, 1955 жылғы еңбегіне сүйене отырып) оның қабыршақты мойынды бал бағытшысында да кездесетінін айтады, ал басқалары оған келіспейді. Солтүстік Танзанияда бал бағытшылары Хадза аңшы-жинаушыларымен бірлесе жұмыс істейді, және құстардың көмегі арқасында бал өндірушілер ара ұяларын табу мүмкіндігі 560%-ға артқан, сондай-ақ олар бал бағытшыларысыз табылған ұяларға қарағанда жоғары өнімді ұяларға тапқан. Адам мен бал бағытшысы арасындағы қарым-қатынастың көптеген бейнелеулеріне қарамастан, Хадза бал бағытшыларына жауап ретінде ештеңе бермеді, керісінше, құсты аш қалдырып, оның қайтадан жетекшілік ету ықтималдығын арттыру үшін балды жасырып, көміп немесе өртеді. Отбасының көпшілігі балауыз іздеуде "ізбасарларды" тартпаса да, тілдік экстраполяция арқылы оларды "бал жетекшілері" деп те атайды.

Өсіру

Индикатор және Продотискус тұқымдастарының сегіз түрінің көбею мінез-құлқы белгілі. Олардың барлығы – басқа түрдің ұясына бір жұмыртқа салатын, 5-7 күн аралығында шамамен беске дейін жұмыртқа салатын қосымша тіршілік ететін (паразит) құстар. Көбінесе тесік қазып ұя салатын түрлерді таңдайды, көбінесе туысқан барбеттер мен тоқылдақтарды, бірақ Prodotiscus ақкөздер мен сойқылар сияқты тостаған тәрізді ұя салатын құстарға да зиян келтіреді. Балбағалы құстардың балапандары өздерінің иесінің балапандарын ұядан лақтырып тастауға бейім, ал олардың тұмсықтарында ине сияқты өткір ілгектері болады, олардың көмегімен иесінің жұмыртқаларын тесіп немесе балапандарын өлтіреді. Африкалық балбағалы құстар жұмыртқаларын басқа ара жейтін құстардың жер астындағы ұяларына салады. Балбағалы құстардың балапандары ұрықтан шыққаннан кейін иесінің балапандарын ине сияқты өткір тұмсықтарымен өлтіреді, дәл сол сияқты көкектердің балапандары да істейді. Балбағалы аналық құс өз балапанының иесінің балапанынан бұрын шығуына қол жеткізеді, жұмыртқаны ұяға салатын алдында бір күн бойы іштен инкубациялайды, осылайша ол дамуда иесінің ұрпағынан озады.