Кіріспе
Тұрғын үйі мен жұмыс немесе оқу орны арасындағы мерзімді қайталанатын сапарлар.
Жұмысқа бару – бұл тұрғын жер мен жұмыс орны немесе оқу орны арасындағы мерзімді қайталанатын сапар, онда саяхатшы, яғни жұмысқа барушы, өзінің үй қауымдастығының шекарасын қалдырады. Кәсіби қызмет саласында бұл «жұмыс сапары» деп те аталады. Кейде бұл жұмысқа қатысы жоқ жерлер арасындағы кез келген тұрақты немесе жиі қайталанатын сапарды да білдіруі мүмкін. Сапар жасау тәсілдері, жұмсалатын уақыт және жүрілген қашықтық әлем бойынша әртүрлі. Ең кем дамыған елдердегі адамдардың көпшілігі әлі де жұмысқа жаяу барады. Жаяу жүруден кейін ең арзан сапар велосипедпен жасалады, сондықтан бұл төмен кірісті елдерде кең таралған, бірақ бай елдерде де қоршаған ортаны қорғау және денсаулық сақтау мақсатымен жиі қолданылады. Орташа кірісті елдерде мотоциклмен жұмысқа бару өте кең таралған. Елдер дамыған сайын қолданылатын келесі технология орналасқан жерге байланысты: халық саны көп, көне қалаларда, әсіресе Еуразияда жаппай көлік (теміржол, автобус және т.б.) басым, ал кіші, жас қалаларда және Солтүстік Америка мен Австралияның көп бөлігінде жеке автомобильмен сапар жасау жиі кездеседі. Әлемдегі өте бай адамдар мен шалғай жерлерде жұмыс істейтіндер кейде әуемен сапар жасайды, көбінесе күнделікті емес, бір апта немесе одан да ұзақ уақытқа. Жұмысқа баруға мүмкіндік беретін көлік байланыстары қалалар мен аймақтардың физикалық құрылымына да әсер етеді, тұрғын үйлер шоғырланған қала маңы мен қаланың экономикалық орталығы арасындағы айырмашылықты тудырады (бұл процесс «қала маңындағы кеңею» деп аталады), бірақ бұл айырмашылықтың нақты ерекшеліктері әртүрлі қоғамдарда өте әртүрлі болып қалады, еуразиялық «қала маңы» Солтүстік Американың «қалалық орталықтарынан» көбінесе тығыз қоныстанған.
Тарих
Жұмыс орны мен тұрғын жайдың арасындағы алғашқы айырмашылық бу машинасымен жүретін теміржолдың пайда болуының нәтижесінде туды. "Коммьютер" (жұмысқа барушы) сөзі АҚШ қалаларында – Нью-Йорк, Филадельфия, Бостон және Чикагода теміржолмен саяхаттаудың басында пайда болды. 1840 жылдары теміржолдар қала маңындағы елді мекендерді құрады, онда саяхатшылар қалаға төмендетілген немесе "коммьютерлік" тарифпен төлейтін. Кейіннен осыдан "commute" (жұмысқа бару) және "commuter" (жұмысқа барушы) сөздері туындады. Коммьютерлік билеттер саяхатшыға жарамдылық мерзімі ішінде бір маршрутты қалағанша қайталауға мүмкіндік беретін: әдетте, мерзім ұзақ болған сайын күндік құны арзан болатын. 19 ғасырға дейін көптеген жұмысшылар өз жұмысына жаяу бір сағаттан кем уақытта жете алатын. Өнеркәсіптік революция жұмыс пен жұмыс орындарының мамандануына әкелді және көптеген ақы төленетін жұмыстарды үйлер мен ауылдық аймақтардан қалалық аймақтардағы фабрикаларға көшірді. Бүгінде көптеген адамдар, әсіресе өнеркәсіптік дамыған елдерде, өздерінің қалаларынан, кенттерінен, ауылдарынан алыс жерде жұмыс істеу үшін күн сайын сапар шегеді. Тұрғын үйдің қала орталықтарындағы жоғары құны, қоғамдық көліктің жетіспеуі және жол ағлағы сияқты факторларға байланысты, саяхаттау құралдарына автомобильдер, мотоциклдер, пойыз, ұшақ, автобус және велосипед кіруі мүмкін. Лос-Анджелес автомобильдердің көптігімен танымал болса, Нью-Йорктегі жұмысқа бару метромен байланысты; ал Лондон, Токио және бірнеше еуропалық қалаларда "коммьютер" сөзі автоматты түрде пойыз жолаушыларымен байланысты. Жақын болашақта, икемді жұмыс режимінің енгізілуімен дәстүрлі "жұмысқа бару" қадамынан бас тарту мүмкін. Кейбір мамандар күнделікті жұмысқа бару-келу тоқтатылса, көптеген қызметкерлердің өнімділігі артатынын, денсаулығы жақсаратынын және стрессіз өмір сүретінін айтады.
Қала маңы
Жол жүру қазіргі өмірге зор әсер етті. Ол қалалардың бұрын мүмкін болмаған дәрежеде өсуіне жағдай жасады және қала шеттеріндегі елді мекендердің көбеюіне себеп болды. Көптеген ірі қалалар немесе қалалық агломерациялар қала маңындағы аймақтармен қоршалған, олар метрополиялық аймақтар, қала маңындағы қалалар, жатақхана типтес қалалар немесе тұрғын үй аудандары деп те аталады. Типикалық жол жүруші осы аймақтардың бірінде тұрып, күн сайын жұмысқа немесе оқуға қала орталығына барады. Қаланың кеңіюі орталық бизнес аймақтарынан алшақтаған сайын, шет қалаларда жаңа кәсіпорындар пайда болуы мүмкін, соның салдарынан негізгі қалада тұрып, қала маңында жұмыс істейтін "кері жол жүрушілер" және одан әрі шеттегі елді мекендерде тұрып, шет қалаларда немесе өнеркәсіптік аймақтарда жұмыс істейтін "екінші деңгейдегі жол жүрушілер" пайда болады.
Жыныстық айырмашылықтар
2009 жылы Ұлыбританияда жүргізілген зерттеуде әйелдердің жұмысқа барып-келу кезіндегі психологиялық стрессі ерлерге қарағанда төрт есе артық екені анықталды. Эдмонд Фернандес басқарган Үндістанның Маңгалур қаласында жүргізілген зерттеуде, әйелдерді жол жүру кезінде қорғау үшін гендерлік теңдікті ескеретін, жол қауіпсіздігі саясатын жасау қажеттігі айтылды, себебі олар, әсіресе түнде жалғыз сапар шегуден стресс сезінеді және қорқады.
Білім
Америка Құрама Штаттарында жатақханасы аз немесе студенттердің тұрғын үйлерінің саны төмен немесе мүлдем жоқ оқу орындары, мысалы, қауымдық колледждер, қаладан қалаға жүретін студенттерге арналған мектептер деп аталады.
Жол қозғалысы
Көбінесе жолаушылар бір уақытта сапар жасайды, нәтижесінде таңғы және кешкі сағаттарда жолдарда тығырыл пайда болады, ал қоғамдық көлік жүйелері жоғары сұранысқа төтеп беру үшін жеткілікті түрде жобаланбаған немесе күтілмеген. Мысалы, Оңтүстік Калифорнияда орналасқан 405 тас жолы АҚШ-тағы ең қызыл жолдардың бірі болып табылады. Жолаушылар сағатқа дейін екі сағатқа дейін жол аясында тоқтауы мүмкін. Тас жолдағы құрылыс жұмыстары немесе апаттар жолаушыларды алаңдатып, жылдамдығын төмендетеді, бұл одан да ұзақ кешігуге себеп болады.
Ластану
Бір адамды ғана тасымалдайтын көліктер ортақ көліктер мен қоғамдық көлікке қарағанда жанармайды және жолдарды тиімсіз пайдаланады, сондай-ақ жол қозғалысы тығынын арттырады. Көлікпен жүру ауаның ластануына үлкен үлес қосатын фактор болып табылады. Арнайы жолақтар (carpool lanes) жолаушыларға тезрек баратын жерлеріне жетуге көмектеседі, адамдарды әлеуметтесуге және бірге уақыт өткізуге ынталандырады, сонымен қатар ауаның ластануын азайтады. Кейбір үкіметтер мен жұмыс берушілер қызметкерлердің жол жүруін азайту бағдарламаларын енгізді, олар көлікпен бірге жүру және қашықтан жұмыс істеу сияқты баламаларды қолданады. Ал кейбіреулер ақша үнемдеу үшін интернет-сайттарды пайдаланады. Жеке жылдам транзит (personal rapid transit) сияқты баламалар да ұсынылды, олар жеке көліктің жылдамдығы мен ыңғайлылығын сақтай отырып, жаппай көлік жүйесінің энергия тиімділігінен пайда көруге мүмкіндік береді. Көлік құралдарынан шығатын газдар, мысалы, көліктер мен жүк көліктерінен шығатын газдар да ластануға себеп болады. Көліктердің түтін жүйелерінен шығатын зиянды заттар ауаның ластануына әкеледі және кейбір ірі қалаларда түтін (смог) пайда болуына ықпал етеді. Көлік көздерінен шығатын негізгі ластағыштар – көміртек монооксиді (CO), азот оксидтері (NO және NOx) және ұшпа органикалық қосылыстар. Статистикалық модельдер көрсеткендей, демографиялық көрсеткіштер мен жұмыс уақытынан өзге, жол жүру уақыты адамдардың бос уақытын бөлудегі ең маңызды факторлардың бірі болып табылады.
Колледж студенттерінің жол жүруі
Жылдар өте келе колледжге қашықтан келетін студенттердің саны едәуір артып келеді. 1996 жылдан 2006 жылға дейін ғана бакалавр студенттерінің кампусқа қашықтан келу көрсеткіші 30%-дан 50%-ға дейін өсті. Канаданың 10 университетіне қатысты зерттеуде студенттердің 61%-ы қашықтықты кампусқа қатысуға кедергі деп, ал 30%-ы академиялық сәттілікке тосқауыл деп санайтынын білдірді. Қанағаттану деңгейіне әсер ететін факторлар: қашыққа бару тәсілі, ұзақтығы, саяхатқа қатысты көзқарас және кампустың түрі. Ерекше айта кететін жайт, студенттердің 72%-ы бір бағытта бір сағатқа дейін, 22%-ы 60 мен 90 минут аралығында, ал 9%-ы 90 минуттан асатын қашықтықты жүріп өтеді.
Жұмыс орнына барып-келу және жергілікті жұмыс орындарының жетіспеушілігі
Көші-қон көбінесе жергілікті еңбек нарығының жағдайларына байланысты туындайды, бұл өндірістің төмендеуінен (мысалы, ірі өндіріс кәсіпорындары жабылып немесе жұмыскерлерді қысқарған қалаларда, осы шығынды өтеуге басқа жұмыс берушілердің мүмкіндігі болмағанда) және жалпы алғанда, жергілікті жұмыс орындарының жетіспеуінен туындауы мүмкін. Нақтырақ айтқанда, жергілікті жұмыс берушілердің төлемақысы жұмысшы отбасының күнкөрісіне қажетті сомаға сирек тең келеді. Осының салдарынан жұмысшы отбасының қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін жұмыс іздеу аумағы жергілікті шеңберден тысқары, ең жақын қалаға немесе ірі қалалық аймаққа дейін кеңейеді, бұл көші-қонды қажет етеді. Сондықтан, жұмыс кестесіне сәйкес жұмыс орнына жетуге мүмкіндік беретін қоғамдық көлік жүйесінің жоқ немесе жеткіліксіз дамыған аймақтарда, жеке көлікпен жүру қажеттілікке айналады. Бұл, әрине, қаржылық қажеттіліктен туындайтын жеке таңдау, бірақ сонымен бірге жергілікті экономиканың өзін-өзі қамтамасыз ету мәселесі – шешілуі керек басты мәселе екенін де көрсетеді.
Жол жүрудің әлеуметтік және денсаулыққа әсері
Жұмысқа қатынайтын адамдардың көпшілігі жергілікті жұмыс нарығының нашарлығына байланысты, отбасының күнкөрісін қамтамасыз ету үшін тұрғын жерінен тысқары жерлерге баруға мәжбүр болады, бұл қосымша әлеуметтік және денсаулық салдарына әкеледі. Біріншіден, көлікпен жүру кезінде қашықтық пен уақыт ұзарған сайын жарақат алу және апатқа ұшырау қаупі артады, бұл көлік жүргізушілерде жиі байқалады. Сонымен қатар, шаршау мен нашар жол жағдайлары осы қауіпті күшейтеді. Екіншіден, басқа қалалардағы жұмыс табысы жоғары болғанымен, жұмысқа қатынайтын адамдар стресс сезімінен денсаулығына зиян келтіреді. Қызығы, жұмыс табуға тырысу немесе төмен табысқа ие болу да осыған ұқсас салдарға алып келуі мүмкін. Дегенмен, бұл тұрақты табыс пен жақсы жұмысқа қол жеткізуден алатын қанағатпен қайшы келеді, ал осы екі нәрсе жұмыс іздеуге мәжбүр болған адамның басты мақсаты болып табылады.