Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Тілдің немесе тілдер тобының ерекше түрі
Specific form of a language or language cluster
Когнитивтік лингвистикада, сорт, сондай-ақ лект немесе изолект деп те аталады, – тілдің немесе тілдер тобының ерекше түрі. Оған тілдердің өзі, диалекттер, стильдер, тіркелімдер немесе тілдің басқа да формалары, сондай-ақ стандартты тілдің нұсқалары кіруі мүмкін. Әртүрлі формаларды атау үшін «сорт» сөзін қолдану «тіл» терминін пайдаланудан сақтайды, себебі көптеген адамдар оны тек стандартты тілмен байланыстырады, ал «диалект» термині көбінесе стандартты емес тіл формаларымен байланысты болады, олар стандартты тілге қарағанда кем беделді немесе «дұрыс» емес деп есептеледі. Тіл біліміндегі мамандар стандартты және стандартты емес (жергілікті) сорттарды бірдей күрделі, жарамды және толыққанды тіл формалары ретінде қарастырады. Лект екі сорттың жеке тілдер ме, әлде бір тілдің диалектілері ме екенін анықтаудағы күмәнді жағдайларды болдырмайды. Сөздік деңгейіндегі айырмашылықтар, мысалы, жаргон мен арго, көбінесе нақты стильдерге немесе ресмилік деңгейлеріне (тіркелімдер деп те аталады) қатысты қарастырылады, бірақ мұндай қолданыстар кейде сорттар ретінде де талқыланады. Белгілі бір аймақта қолданылатын сорт аймақтық диалект (региолект, геолект) деп аталады; кейбір аймақтық сорттар, әсіресе қытай тілінің сорттарын талқылауда регионалект немесе тополект деп аталады. Сонымен қатар, нақты этникалық топтармен (кейде этнолекттер деп аталады), әлеуметтік-экономикалық топтармен (кейде социолекттер деп аталады) немесе басқа әлеуметтік немесе мәдени топтармен байланысты сорттар бар. Диалектология – диалекттерді және олардың географиялық немесе әлеуметтік таралуын зерттейтін ғылым. Ол «нақты қауымдастықпен байланысты кез келген сөйлеу дәстүрін білдіретін бейтарап термин» ретінде анықталады. Соңғы уақытта әлеуметтік лингвистер «тәжірибе қоғамдастығы» тұжырымын қабылдады, ол ортақ білім мен өзара әрекеттесудің ортақ нормаларын дамытатын адамдар тобы болып табылады және диалекттердің дамуы мен өзгеруіне ықпал ететін әлеуметтік орта ретінде қарастырылады. Әлеуметтік лингвистер Пенелопа Эккерт пен Салли Макконнелл Гиннет былай түсіндіреді: «Кейбір тәжірибе қоғамдастықтары басқаларына қарағанда сөйлеудің ерекше тәсілдерін дамытуы мүмкін. Осылайша, тілдік ықпал тілдік қоғамдастықтардың ішінде де, олардың арасында да таралуы мүмкін». «Диалект» және «акцент» сөздері күнделікті тілде жиі синоним ретінде қолданылады, бірақ лингвистер екі терминді әртүрлі анықтайды. Акцент көбінесе айтылудағы айырмашылықтарды, әсіресе географиялық немесе әлеуметтік айырмашылықтармен байланысты айырмашылықтарды білдіреді, ал диалект грамматика мен сөздік қордағы айырмашылықтарды білдіреді.
In sociolinguistics, a variety, also known as a lect or an isolect, is a specific form of a language or language cluster. This may include languages, dialects, registers, styles, or other forms of language, as well as a standard variety. The use of the word variety to refer to the different forms avoids the use of the term language, which many people associate only with the standard language, and the term dialect, which is often associated with non standard language forms thought of as less prestigious or "proper" than the standard. Linguists speak of both standard and non standard (vernacular) varieties as equally complex, valid, and full fledged forms of language. Lect avoids the problem in ambiguous cases of deciding whether two varieties are distinct languages or dialects of a single language. Variation at the level of the lexicon, such as slang and argot, is often considered in relation to particular styles or levels of formality (also called registers), but such uses are sometimes discussed as varieties as well. A variety spoken in a particular region is called a regional dialect (regiolect, geolect); some regional varieties are called regionalects or topolects, especially to discuss varieties of Chinese. In addition, there are varieties associated with particular ethnic groups (sometimes called ethnolects), socioeconomic classes (sometimes called sociolects), or other social or cultural groups. Dialectology is the study of dialects and their geographic or social distribution. – defined as "a neutral term for any speech tradition tied to a specific community". More recently, sociolinguists have adopted the concept of the community of practice, a group of people who develop shared knowledge and shared norms of interaction, as the social group within which dialects develop and change. Sociolinguists Penelope Eckert and Sally McConnell Ginet explain: "Some communities of practice may develop more distinctive ways of speaking than others. Thus, it is within communities of practice that linguistic influence may spread within and among speech communities." The words dialect and accent are often used synonymously in everyday speech, but linguists define the two terms differently. Accent generally refers to differences in pronunciation, especially those that are associated with geographic or social differences, whereas dialect refers to differences in grammar and vocabulary as well.
Стандартты сорттар
Көптеген тілдерде стандартты түрлері болады, белгілі бір тілдік нұсқалар заңмен бекітілген органдар немесе мектептер, БАҚ сияқты басқа әлеуметтік институттар тарапынан таңдалып, насихатталады. Стандартты түрлерге басқа, стандартты емес тілдік нұсқаларға қарағанда зор әлеуметтік-тілдік бедел беріледі және тілді қолданушылар оларды әдетте "дұрыс" деп санайды. Мұндай таңдау өкілдік сипатта болғандықтан, стандартты формалар тек жоғары әлеуметтік-экономикалық топтар тарапынан құпталғандықтан және жазушылар, баспагерлер, сыншылар, тіл оқытушылары және тілді қорғауға ұмтылғандар сияқты тіл қолдану саласындағы қоғамдық көшбасшылар тарапынан қолдау тапқандықтан "дұрыс" болып есептеледі. Ральф Гарольд Фасольд айтқандай, "Стандартты тіл тілдік ерекшеліктердің ең жақсы жиынтығы болмауы мүмкін. Бізге жұмыс істейтін өкілдік стандартты беретіні – жалпы әлеуметтік қабылдау, оның сипаттамаларының табиғи артықшылығы емес". Әлеуметтік лингвистер тілдің стандартты түрін сол тілдің диалектілерінің бірі деп мойындайды. Кейбір жағдайларда, Académie Française сияқты беделді реттеуші орган стандартты түрдің қолданылу нормаларын сақтап, жүйелейді. Бірақ көбінесе, стандарттар тәжірибеде түсінілетін, айқын емес жолмен қалыптасады. Джон Алгео стандартты ағылшын тілі туралы былай деп жазады: "Стандартты түр – ағылшын тілінде сөйлейтін адамдардың жақсы деп санайтын нәрсе".
Many languages have a standard variety, some lect that is selected and promoted prescriptively by either quasi legal authorities or other social institutions, such as schools or media. Standard varieties are accorded more sociolinguistic prestige than other, nonstandard lects and are generally thought of as "correct" by speakers of the language. Since the selection is an arbitrary standard, standard forms are the "correct" varieties only in the sense that they are tacitly valued by higher socio economic strata and promoted by public influencers on matters of language use, such as writers, publishers, critics, language teachers, and self appointed language guardians. As Ralph Harold Fasold puts it, "The standard language may not even be the best possible constellation of linguistic features available. It is general social acceptance that gives us a workable arbitrary standard, not any inherent superiority of the characteristics it specifies." Sociolinguists generally recognize the standard variety of a language as one of the dialects of that language. In some cases, an authoritative regulatory body, such as the Académie Française, maintains and codifies the usage norms for a standard variety. More often, though, standards are understood in an implicit, practice based way. Writing about Standard English, John Algeo suggests that the standard variety "is simply what English speakers agree to regard as good".