Кіріспе

Саратов облысындағы қала, Ресей.

Қала Алтын Орданың Увек қаласының орналасқан жеріне жақын тұр. Ресей патшасы Федор I Саратовты Ресейдің оңтүстік-шығыс шекарасын қорғау үшін бекініс ретінде салған болуы мүмкін. Саратов Волга өзені бойындағы кеме қатынасы порты ретінде дамыды және ІІ дүниежүзілік соғысқа дейін және соғыс кезінде қуылған Волга немістері үшін тарихи маңызға ие болды. Саратовта бірнеше мәдени және білім беру орындары бар, олардың ішінде Саратов драма театры, Саратов консерваториясы, Радищев өнер мұражайы, Саратов мемлекеттік техникалық университеті және Саратов мемлекеттік университеті бар.

Этимология

Саратов атауы татар тілінде "Сары тау" деген мағына беретін Сары Таудан туындаған болуы мүмкін. Атаудың тағы бір түсінігі бойынша, ол "Батпақты арал" дегенді білдіретін Сар-Атау сөзінен шыққан.

Тарих

Алтын Орданың қаласы Увек 13 ғасырдың ортасынан бастап, 1395 жылы Тамерланның шабуылынан қирағанға дейін, қазіргі Саратов қаласының орнында тұрды. Қазіргі Саратовтың негізі қаланған нақты күні белгісіз, бірақ сенімді теориялар оны шамамен 1590 жылға, патша Федор Ивановичтің (1584–1598) билік кезеңіне жатқызады. Ол мемлекетінің оңтүстік-шығыс шекарасын қорғау үшін Волга өзені бойында бірнеше елді мекендер салған. 1708 жылы қала мәртебесі берілді. 1896 жылы теміржол Волга арқылы өтіп, шығысқа қарай кеңейді. 1935 жылы теміржол көпірі салынарға дейін, Рязань-Урал теміржолына тиесілі бірегей пойыз паром 39 жыл бойы теміржолдың екі шеті арасындағы байланысты қамтамасыз етті. 1915 жылдың қаңтарында, Бірінші дүниежүзілік соғыс Ресейдің басты мәселесі болған кезде, Саратов этникалық немістердің, еврейлердің, венгрлердің, австриялықтардың және славяндардың депортациялық конвойларына айналды, олардың батыс майданға жақын болуы мемлекет үшін қауіпсіздікке қатер деп есептелді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Саратов солтүстік-оңтүстік бағыттағы Волжская Рокададағы станция болды – бұл Сталинградқа әскер, оқ-дәрі және жабдық жеткізетін арнайы әскери теміржол еді. 1942-1943 жылдары қала неміс авиациясымен бомбаланды. Басты нысана – Киров мұнай зауыты болды, ол ауыр бомбалауға ұшырады, орнатылымға ауыр зақым келтіріп, зауыттың 80 пайызын жойды және оның жұмысын уақытша тоқтатты. Люфтваффе Саратовтағы базалардағы барлық жанармай қорын жойып, қаладағы мұнай зауытын жоюға қол жеткізді. 1991 жылы КСРО тарағанға дейін, кеңес билігі Саратовты "жабық қала" деп белгіледі, оның әскери маңыздылығына байланысты барлық шетелдіктерге кіруге тыйым салынды, себебі ол әскери ұшақтарды шығаратын маңызды объектінің орны болды.

Неміс қауымдастығы

Саратов Волга немістерінің тарихында маңызды рөл атқарды. Екатерина II Германияда жариялаған екі жарлығы арқылы отарлаушыларға, тіпті олар Волга аймағына көшіп барса да, неміс тілінде сөйлеуге, өздерінің білім беру жүйесін, шіркеулерін, басылымдарын сақтап, үлкен дербестікке ие болатындарын уәде берді және олар солай істеді. Ол жерде немістер өз тілдерін, білім беруді, дінін, басылымдарын және тағы басқаларын сақтап, өмір сүрді. Бірақ, осы аймақта бір ғасырдан астам уақыт өткен соң, немістердің тұрмыс жағдайы өзгерді. Екатерина II қайтыс болды, ал үкімет агрессивті орыстандыру саясатын қолдана бастады. Осының салдарынан 1878 жылдан бастап Волга немістерінің бір бөлігі АҚШ, Канада, Бразилия және Аргентинаға көшіп кетті. Кетуге мүмкіндігі болмаған немесе жағдай жақсарады деген үмітпен қалғандар ауыр қиындықтарға тап болды. Мүліктері тәркіленгеннен кейін де қудалау тоқтаған жоқ. 1941 жылы Сталин барлық этникалық немістерді депортациялауға бұйрық берді. Бүгінде Волга немістерінің бұрынғы маңызды орнын еске түсіретін аз ғана іздер қалды. Саратовтың басты көшесінде, сол кезде "Неміс көшесі" (Deutsche Straße, Немецкая Улица) деп аталған, Волга немістері салған Рим-католик шіркеуінің мұнаралары алынып тасталды және Кеңес үкіметінің бұйрығымен "Пионер" кинотеатрына айналдырылды (дінге тыйым салынғандықтан). Ал ескі "Неміс көшесі", Саратовтағы жаяу жүргіншілер көшесі, большевиктердің желі басшысы Сергей Кировтың құрметіне Киров проспектісі деп аталды, және ол ат осы күнге дейін сақталған.

Әкімшілік және муниципалдық мәртебе

Саратов облыстың әкімшілік орталығы болып табылады және әкімшілік бөліністер аясында, оның құрамына кірмесе де, Саратов ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. Әкімшілік бөлім ретінде ол жеке құрылым ретінде қарастырылады. Ал муниципалдық бөлім ретінде облыстық маңызы бар Саратов қаласы Саратов қалалық округі ретінде біріктірілген.

Климат

Саратовтың климаты орташа континенттік, жазда ыстық, салыстырмалы түрде құрғақ және көп күннің шуақты күндерімен сипатталады. Ең жылы ай – шілде, күндізгі орташа температурасы шамамен; ең суық ай – ақпан. Жазда Саратовта күндізгі температура жиі 20 градустан жоғары көтеріледі, ал 2010 жылғы ыстық толқында 30 градусқа дейін жеткен. Қыс мезгілінде қар мен мұз үстемдік етеді. Қыста күндіз температура мұздан жоғары, ал түндері -10 градустан төмен болады.

Экономика және инфрақұрылым

Саратов облысы жоғары индустрияланған, бұл аймақтың табиғи және өнеркәсіптік ресурстарының молдығының нәтижесінде. Облыс Ресейдегі маңызды және ірі мәдени-ғылыми орталықтардың бірі болып табылады. Саратовта Ресей Ғылым академиясының алты институты, жиырма бір ғылыми-зерттеу институты, он тоғыз жобалау институты, сондай-ақ Саратов мемлекеттік университеті, Саратов мемлекеттік әлеуметтік-экономикалық университеті, Саратов мемлекеттік техникалық университеті және қаланың ірі өнеркәсіптік кәсіпорындарына қарасты көптеген ғылыми-техникалық зертханалар бар.

Көлік

Саратов қаласына Гагарин Саратов әуежайы қызмет көрсетеді (2019 жылғы 20 тамызда Саратов орталық әуежайын алмастырып ашылды). Әуежай халықаралық және ішкі бағыттарға рейстерге қызмет көрсетеді. Саратов Батыс – жалпы авиациялық әуежай. Ғарыш-авиациялық өндіріс саласын Саратов Оңтүстік әуежайы қамтамасыз етеді. Жақын жердегі Энгельс-2 (әуе базасы) – ресейлік стратегиялық Tu-95 және Tu-160 бомбалаушыларының негізгі базасы. Саратовты тікелей Волгоград, Самара және Воронеж қалаларымен жалғайтын тас жолдар бар. Темір жол да маңызды рөл атқарады. Приволжская темір жолының бас кеңсесі Саратовта орналасқан. Волга өзенінің өзі маңызды ішкі су жолы болып табылады. Автобустар мен троллейбустар қаладағы қоғамдық көліктің негізгі бөлігін құрайды. Саратовта 1908 жылы ашылған трамвай желісі бар. Қазіргі уақытта екі депо бар, ал үшіншісі 2001 жылы жабылды. Ағымдағы жылжымалы құрам 71 605, 71 619, 71 608 және бірнеше қайта жаңартылған Tatra T3 вагондарынан тұрады, олар MTTE және MTTCh деп аталды. Қалада троллейбус желісі де бар. 2021 жылғы 2 шілдеде Волга арқылы қалааралық маршрут ашылды, ол Энгельс троллейбус желісімен байланысты.

Қалалық бюджет

Қалалық бюджеттің кірістері мен шығыстары туралы ақпарат 2007–2017 жылдар аралығындағы кезең үшін. Көрсеткіштер20072008200920102011201220132014201520162017Кірістер, миллиард рубль6.389.5910.4510.6512.1512.7712.0012.0711.0614.9114.84Шығыстар, миллиард рубль6.159.3911.1711.2312.9913.2913.0212.7511.7715.3115.40Қалдық, миллиард рубль0.230.20−0.72−0.58−0.84−0.52−1.02−0.68−0.71−0.40−0.57

Білім

Саратовта көптеген колледждер мен университеттер орналасқан. Олардың қатарында 1909 жылы құрылған Саратов мемлекеттік университеті, Саратов мемлекеттік техникалық университеті, Саратов мемлекеттік медицина университеті, Саратов мемлекеттік құқық академиясы және Саратов мемлекеттік аграрлық университеті бар. 2014 жылы Саратов облыстық сурет колледжінің жаңадан жөнделген кампусы ашылды.

Мәдениет

Қаланың ең көрнекті ескерткіштерінің бірі – 19 ғасырдағы нео-готикалық консерватория. 1912 жылы салынған кезде консерватория Ресейдегі үшінші осындай мекеме болды (Мәскеу мен Санкт-Петербургтен кейін). Сол кезде 240 000 халқы бар Саратов Ресейдің үшінші ірі қаласы еді. Консерваторияның бас ғимараты 1902 жылы сәулетші Александр Юльевич Ягн салған, бастапқыда онда музыка мектебі орналасқан. 1912 жылы консерватория ашылғанға дейін ғимаратты сәулетші Семен Акимович Каллистратов қайта жаңғыртты. 1912 жылдың қыркүйегінде Саратов консерваториясы ашылғанда, бірден 1000 студент оқуға дайын болды. Саратов драма театры 1802 жылы құрылған, осылайша ол Ресейдегі ең көне театрлардың біріне айналды. Ол Ресейдің Ұлттық театрларының қатарында саналады. Кеңес кезеңінде театр Карл Маркс атымен аталып, кейін қалада туған актер, режиссер және педагог Иван Слоновтың (1882–1945) есімін алды. Орыс тіліндегі толық атауы – И. А. Слонов атындағы Саратов мемлекеттік академиялық драма театры (Саратовский государственный академический театр драмы имени И. А. Слонова). Саратов бірнеше көркем сурет мұражайларымен мәшһүр, олардың ішінде Александр Радищев атындағы көркем сурет мұражайы, орыс жазушысы Константин Фединнің есімімен аталған Федин көркем сурет мұражайы, Саратов облыстық тарих мұражайы, Николай Чернышевский атындағы Чернышевский мұражайы және тағы да басқалары бар. Радищев көркем сурет мұражайында 20 000-нан астам экспонат сақталған, соның ішінде ежелгі орыс иконалары, Камиль Коро, Огюст Роденнің туындылары, сондай-ақ Иван Крамской, Василий Поленов, Илья Репин, Иван Шишкин, Александра Экстер, Павел Кузнецов, Аристорх Лентулов, Роберт Фальк, Петр Кончаловский, Мартирос Сарьян, Федор Рокотов сияқты көрнекті ресейлік суретшілердің еңбегі бар.