Жақын Орданың Жұлдызды Шоқжырғысы

Кіріспе

Солтүк аспан жарты шардағы жұлдыздар шоқжұлдызы.

Сипаттамалары

Төрт ең жарқын жұлдыз Altair жарқын жұлдызының солтүстігінде орналасқан жебе пішіндес астеризмді құрайды. 79,9 шаршы градус аумақты алып жатқан Сагитта аспанның 0,194%-ын құрайды. Одан кішірек – тек Экулеус және Крукс ғана. Оның Солтүк аспан жарты шарындағы орны, бүкіл шоқжұлдызды 69° оңтүстік ендігінен солтүстікке қарайғы бақылаушыларға көрінетіндей етеді. Шоқжұлдыздың бір бөлігі техникалық түрде 69° және 73° оңтүстік ендігі арасындағы бақылаушылар үшін көкжиектен жоғары көтерілсе де, көкжиектен бірнеше градусқа дейінгі жұлдыздарды байқау мүмкін емес. Бельгиялық астроном Эжен Дельпорт 1930 жылы белгілеген шоқжұлдыздың ресми шекаралары он екі сегменттен тұратын көпбұрышпен анықталады (инфографикада көрсетілген). Экваторлық координаттар жүйесінде осы шекаралардың оңтүстік көтерілу координаттары аралығында, ал еңіс координаттары 16,08° және 21,64° аралығында жатыр.

Жұлдыздар

Аспан картографы Иоганн Байер сегіз жұлдызға Байер белгілеулерін берді, оларды Альфадан Тетаға дейін атады. Ағылшын астрономы Джон Фламстед өзінің "Британ каталогында" 13, 14 және 15 Сагитта жұлдыздарына x, y және z әріптерін қосты, оларды Чи (χ) деп жаңылыстырды. Кейіннен Джон Бевис және Фрэнсис Бейли астрономдары бұл үш әріпті алып тастады.

Жарық жұлдыздар

Птолемей шоқжұлдыздағы ең жарқын жұлдыз Гамма Сагиттаның жебе басын белгілейтінін, ал Байер Гамма, Эта және Тетаның жебе ошағын бейнелейтінін көрді. Оның шамасы 3,47-ге тең. Ол Жерден 258 қашықтықта орналасқан. Күн массасының шамамен 90%-ын құрайды, радиусы Күннен 54 есе үлкен, ал жарқыны 575 есе артық. Ол, әдетте, эволюциялық өмірінің қызыл алып сатысында, өз ядросындағы сутегін толыққанды пайдаланып, қазір оны айналасындағы қабықта жағып жатыр. Zeta Sagittae – Жерден шамамен 326 қашықтықта орналасқан үш жұлдыздық жүйе. Басты және қосалқы жұлдыздар А типіндегі жұлдыздар. Байер өзінің "Уранметриясында" Альфа, Бета және Эпсилон Сагитталарды жебе қанаттары ретінде көрсеткен. Сондай-ақ Шам деп аталатын Альфа – G1 II спектральдық класындағы сары жарқын алып жұлдыз, оның көрінетін шамасы 4,38-ге тең және Жерден 382 қашықтықта орналасқан. Күннен 4 есе ауыр, радиусы 21 есе кеңейіп, жарқыны 340 есе артқан. 4,38 шамасындағы Бета – Жерден 420 қашықтықта орналасқан G типіндегі алып жұлдыз. Оның жасы шамамен 129 миллион жыл деп есептеледі, массасы Күннен 4,33 есе көп, ал радиусы шамамен 27 есеге дейін кеңейген. Эпсилон Сагитта – екі жұлдыздан тұратын жүйе, оның құрамдас бөліктерін кішкентай телескоп арқылы көруге болады. Оның көрінетін шамасы 5,77-ге тең, радиусы 18,37 есеге дейін ұлғайған. 8,35 шамасындағы серігі 87,4 доғалық секунд қашықтықта орналасқан, бірақ Жерден 7000-ге жуық қашықтықтағы байланыссыз көк супергигант. Эта Сагитта – 5,09 шамасындағы K2 III спектральдық класындағы қызғылт сары алып жұлдыз. Жерден 155,9 қашықтықта орналасқан, Гиадалар мен Плеядалар жұлдыздарының ағынына жататындығының ықтималдығы 61,1%-ды құрайды, олар кеңістікте ортақ қозғалысқа ие. Тета Сагитта – екі жұлдыздық жүйе, оның құрамдас бөліктері кішкентай телескоп арқылы 12 доғалық секунд арақашықтықта көрінеді. Жерден 146,1 қашықтықта орналасқан. 8,8 шамасындағы әлсіз серігі – G5 V спектральдық типіндегі негізгі тізбек жұлдызы. 91 қашықтықтағы 7,4 шамасындағы қызғылт сары алып жұлдыз K2 III спектральдық типінде де көрінеді.

Ptolemy saw the constellation's brightest star Gamma Sagittae as marking the arrow's head, while Bayer saw Gamma, Eta, and Theta as depicting the arrow's shaft. and magnitude 3.47. It lies at a distance of 258 from Earth. With around 90% of the Sun's mass, it has a radius 54 times that of the Sun and is 575 times as bright. It is most likely on the red giant branch of its evolutionary lifespan, having exhausted its core hydrogen and now burning it in a surrounding shell. Zeta Sagittae is a triple star system, approximately 326 from Earth. The primary and secondary are A type stars. In his Uranometria, Bayer depicted Alpha, Beta, and Epsilon Sagittae as the fins of the arrow. Also known as Sham, Alpha is a yellow bright giant star of spectral class G1 II with an apparent magnitude of 4.38, which lies at a distance of 382 from Earth. Four times as massive as the Sun, it has swollen and brightened to 21 times the Sun's radius and 340 times its luminosity. Also of magnitude 4.38, Beta is a G type giant located 420 distant from Earth. Estimated to be around 129 million years old, it is 4.33 times as massive as the Sun, and has expanded to roughly 27 times its radius. Epsilon Sagittae is a double star whose component stars can be seen in a small telescope. With an apparent magnitude of 5.77, that has swollen to 18.37 its radius. The visual companion of magnitude 8.35 is 87.4 arcseconds distant, but is an unrelated blue supergiant around 7000 distant from Earth. Eta Sagittae is an orange giant of spectral class K2 III with a magnitude of 5.09. Located 155.9 from Earth, it has a 61.1% chance of being a member of the Hyades–Pleiades stream of stars that share a common motion through space. Theta Sagittae is a double star system, with components 12 arcseconds apart visible in a small telescope. located 146.1 from Earth. The 8.8 magnitude fainter companion is a main sequence star of spectral type G5 V. A 7.4 magnitude orange giant of spectral type K2 III is also visible 91 from the binary pair,

Айнымалы жұлдыздар

Өзгермелі жұлдыздар әуесқой астрономдар үшін танымал нысана, олардың бақылаулары жұлдыздардың мінез-құлқын түсінуге құнды үлес қосады. R Sagittae – RV Tauri ауыспалы жұлдыздар класының мүшесі. Оның шамасы 8,2-ден 10,4-ке дейін өзгереді. Ол шамамен 8100 қашықтықта орналасқан. Оның радиусы Күн радиусынан 61,2 есе үлкен, ал жарықтығы 2329 есе артық, бірақ Күннен кем салмақты болуы мүмкін. Қартайып бара жатқан жұлдыз, жұлдыз эволюциясының асимптотикалық алып тармағынан шығып, планеталық тұмандыққа айналуға бет бұрып жатыр. FG Sagittae – "қайта туған" жұлдыз, Жерден шамамен 4000 қашықтықта орналасқан, өте жарық жұлдыз. Ақ жұлдызға айналу алдында гелий қабығында термоядролық реакцияны қайтадан қозғады және 100 жылдан аз уақыт ішінде алдымен көк супергигантқа, содан кейін К класының супергигантына дейін кеңейді. Ол FG Sagittae асимптотикалық алып тармақтан алғаш шыққанда пайда болған әлсіз (визуалды шамасы 23) планеталық тұмандық – Henize 1–5 тұмандығымен қоршалған. S Sagittae – классикалық цефеид, оның шамасы 8,38 күн сайын 5,24-тен 6,04-ке дейін өзгереді. Ол F6 Ib және G5 Ib спектрлік типтері арасында пульсациялайтын сары-ақ супергигант. Күннен шамамен 6 немесе 7 есе массивті және 3500 есе жарық, ол Жерден шамамен 5100 қашықтықта орналасқан. HD 183143 – 7900 қашықтықта орналасқан, өте жарық жұлдыз, ол көк гипергигант ретінде жіктеледі. Оның спектрінде иондалған бакминстерфуллерен молекулаларының инфрақызыл жолақтары да табылды. WR 124 – шығарылған газ тұмандығымен қоршалған, үлкен жылдамдықпен қозғалатын Вольф-Райет жұлдызы. U Sagittae – 3,4 күн ішінде 6,6 мен 9,2 шамалары арасында өзгеретін, оны кішкентай телескоптары бар әуесқойлар үшін қолайлы нысанаға айналдыратын толу-керулі жұлдыз. Жүйе 900 қашықтықта орналасқан. U Sagittae-ның жанында X Sagittae орналасқан, ол жартылай тұрақты айнымалы, 196 күн ішінде 7,9 мен 8,4 шамалары арасында өзгереді. 18 Sagittae-ның жанында V Sagittae орналасқан, ол V Sagittae айнымалыларының прототипі, сонымен қатар өте жұмсақ рентген сәулелерінің көзі болып табылатын катаклизмдік айнымалы. WZ Sagittae – тағы бір катаклизмдік айнымалы, оның құрамында Күн массасының шамамен 85%-ын құрайтын ақ жұлдыз және оның массасы аз серігі бар, ол L2 спектрлік класындағы қоңыр жұлдыз болып есептеледі және Күн массасының 8%-ын ғана құрайды. Әдетте 15 шамадан әлсіз нысан, ол 1913, 1946 және 1978 жылдары жарқын түсті және бинокльмен көрінеді. Бұл – қоңыр жұлдызының үлкен серігін жоятын массивті нейтрон жұлдызы, бұл пульсардың радиосигналдарының сыртқа ағып жатқан материал арқылы өтетін кезде әлсіреуіне себеп болады.

Variable stars are popular targets for amateur astronomers, their observations providing valuable contributions to understanding star behaviour. R Sagittae is a member of the rare RV Tauri variable class of star. It ranges in magnitude from 8.2 to 10.4. It is around 8100 distant. It has a radius 61.2 times that of the Sun, and is 2329 as luminous, yet most likely is less massive than the Sun. An aging star, it has moved on from the asymptotic giant branch of stellar evolution and is on its way to becoming a planetary nebula. FG Sagittae is a "born again" star, a highly luminous star around 4000 distant from Earth. It reignited fusion of a helium shell shortly before becoming a white dwarf, and has expanded first to a blue supergiant and then to a K class supergiant in less than 100 years. It is surrounded by a faint (visual magnitude 23) planetary nebula, Henize 1–5, that formed when FG Sagittae first left the asymptotic giant branch. S Sagittae is a classical Cepheid that varies from magnitude 5.24 to 6.04 every 8.38 days. It is a yellow white supergiant that pulsates between spectral types F6 Ib and G5 Ib. Around 6 or 7 times as massive and 3,500 times as luminous as the Sun, it is located around 5100 from Earth. HD 183143 is a remote highly luminous star around 7900 away, that has been classified as a blue hypergiant. Infrared bands of ionised buckminsterfullerene molecules have also been found in its spectrum. WR 124 is a Wolf–Rayet star moving at great speed surrounded by a nebula of ejected gas. U Sagittae is an eclipsing binary that varies between magnitudes 6.6 and 9.2 over 3.4 days, making it a suitable target for enthusiasts with small telescopes. The system is 900 distant. Near U Sagittae is X Sagittae, a semiregular variable ranging between magnitudes 7.9 and 8.4 over 196 days. Located near 18 Sagittae is V Sagittae, the prototype of the V Sagittae variables, cataclysmic variables that are also super soft X ray sources. WZ Sagittae is another cataclysmic variable, composed of a white dwarf that has about 85% the mass of the Sun, and low mass star companion that has been calculated to be a brown dwarf of spectral class L2 that is only 8% as massive as the Sun. Normally a faint object dimmer than magnitude 15, it flared up in 1913, 1946 and 1978 to be visible in binoculars. It is a massive neutron star that is ablating its brown dwarf sized companion which causes the pulsar's radio signals to attenuate as they pass through the outflowing material.

Экзопланеталары бар жұлдыздар

HD 231701 – сары-ақ негізгі тізбекті жұлдыз, Күннен ыстық және үлкен, 2007 жылы радиалды жылдамдық әдісімен ашылған Юпитерге ұқсас планетасы бар. Бұл планета жұлдыздан 0,57 қашықтықта, 141,6 күндік мерзіммен айналады. Оның массасы кем дегенде 1,13 Юпитер массасына тең. HAT P 34 – Күннен 1,392 есе массивті, радиусы 1,535 есе, жарқыны 3,63 есе көп жұлдыз. Көрінетін шамасы 10,4 болса, 2012 жылы оның үстінен Юпитерден 3,328 есе массивті планета табылды. 5,45 күндік мерзімі және жұлдызынан 0,06 қашықтықта орналасқан, оның беткі температурасы шамамен 1520 градусқа жетеді. 15 Сагитта – Күнге аналог, яғни Күнге ұқсас жұлдыз, оның массасы Күннен 1,08 есе, радиусы 1,115 есе, жарқыны 1,338 есе артық. Оның көрінетін шамасы 5,80-ге тең. Оның Жұлдызды айналатын L4 класты қоңыр ерігі бар, ол Юпитердің шамасына жуық, бірақ 69 есе массивті, беткі температурасы 1510 мен 1850 градус аралығында, жұлдыздың айналасындағы орбитаны толық айналуға шамамен 73,3 жыл уақыт кетеді.

Терең аспан нысандары

Құс жолының жолағы мен оның ішіндегі Ұлы жарақаты Сагитта арқылы өтеді, ал Альфа, Бета және Эпсилон Сагитталар жарақаттың шекарасын көрсетеді. Бета мен Гамма Сагиттаның арасында орналасқан Мессье 71 тұмандығын алғаш рет 1745 немесе 1746 жылдары француз астрономы Филипп Лой де Шезо ашқан. Бұл шашыраңқы шар тәрізді жұлдыздар жиынының массасы шамамен және жарықтығы 19 000-ға жуық.

Сагиттада екі атақты планеталық тұмандық бар: NGC 6886 – ыстық орталық AGB жұлдызынан тұрады, оның массасы Күннің массасының 55%-ына тең, бірақ жарықтығы 2700 есе артық, ал беткі температурасы 142000 градусқа жетеді. Айналасындағы тұмандықтың 1280 мен 1600 жыл аралығында кеңейіп келе жатқаны болжанады. Бұл тұмандықты 1884 жылы Ральф Копленд ашқан. Ал "Кескіш" тұмандығы – бастапқыда жақын екі жұлдыздан тұратын, олардың біреуі кеңейіп алып жұлдызға айналғанда екіншісін жұтып қойған. Кіші жұлдыз үлкенінің орбитасында қалып, оның айналу жылдамдығы күрт өсті, нәтижесінде ол сыртқы қабаттарын ғарышқа шашыратып, жұлдыздық материалдың жиынтықтарынан түзілген жарқын газ түйіндері бар сақина құрады. Ол 2005 жылы ашылған және шамамен 2 жарық жылына тең ені бар. Екі тұмандық та Жерден шамамен 15000 қашықтықта орналасқан.