Кіріспе

Гудфред – тоғызыншы ғасырдағы Дания патшасы, кем дегенде 804 жылдан 810 жылға дейін билеген. Басқаша жазылулары: Godfred (даниялық), Göttrick (неміс), Gøtrik (даниялық), Gudrød (даниялық) және Godofredus (латын). Ол Дания тарихының бастауында тұр, себебі ол замандас дереккөздерден айқын мәліметтері бар алғашқы билеуші. Ол Каролинг империясына қарсы сәтті шабуылдық соғыс жүргізді, бірақ маңызды шайқасқа дейін түсініксіз жағдайда қаза тапты. Кейінгі скандинавия сагаларында Гудфред туралы нақты іздер жоқ, ал оның тарихы тек жау франк мәтіндерінен ғана іздеуге болады, бұл оның рөлін бағалауды қиындатады. Оның әкесі кім екені белгісіз, бірақ ол шамамен 770-804 жылдары Дания патшасы болған Зигфредпен жақын туыс болуы мүмкін. Ол кейінірек Дания патшасы Хемингтің (810-812) інісі және Король Хорик I-нің (813-854) әкесі болды.

Отбасы

Гудфредтің кем дегенде бес ұлы және кем дегенде бес жүрегі бар екені белгілі. Олардың бірнешеуі 810 және 854 жылдар аралығында даниялықтардың билеушілері немесе бірлескен билеушілері болды. Оның ұлдары көбінесе "Гудфредтің ұлдары" деп аталады, олардың есімдері Хорик I-ден басқа айтылмайды. Әртүрлі қазіргі ғалымдар оның басқа ұлдарының есімдерін анықтау үшін кейінгі скандинавиялық, франк және ирланд деректерін болжамды түрде пайдаланды: Олаф, Рагнар, Кеттил. Дегенмен, мұның ешқайсысы да нақты емес. Хеминг Корольдік франк жылнамаларында Гудфредтің аты аталмаған бауырының ұлы ретінде еске алынады. Басқа жүректер Рагнвальд, Хокон, Ангантир және Сигфред болды. Адам Бремендіктің Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum Хеминг пен Гудфредті "patruelis", әкесінің туыстары деп есептейді, бірақ бұл туынды жұмыс. Хорик I өзінің бауырлары мен жүректерiнен кейін аман қалған сияқты және 828 жылға қарай жалғыз билеуші болды. Басты қарсыласы – Харальд Клак (812–813, 819–827) бұрынғы король Харальдтың туысы екенін мәлімдеді. Бұл Харальд Сигфредтің алдындағы, бірлескен билеушісі немесе қысқа ғұмырлы мұрагері болуы мүмкін.

Дипломатиялық бастамалардың сәтсіздігі

VIII ғасырдың соңында даниялықтар мен олардың саксон көршілері Карл Ұлының экспансиялық билігі кезінде франктер тарапынан қиындықтарға тап болды. 798 жылы саксондықтар Борнхёвед шайқасында (немесе Швентин өзені) франк императоры Карл Ұлына одақтас болған батыс славян халқы – ободриттерден жеңілді. 804 жылы сакстардың жерінің бір бөлігі, Эльбадан солтүстікке қарай Холштейн, олардың жеңісі үшін сыйлық ретінде ободриттерге берілді. Сол жылы франк әскері Данияның сол кездегі оңтүстік шекарасы болған Эйдер өзеніне дейін жетті. Осы жағдайларға байланысты Гудфред Карл Ұлымен жеке кездесуге келісім білдірді. Біраз уақыттан кейін ол өзінің флотымен және патшалығының барлық атты әскерімен Слисторпқа (Шлезвиг, Хедеби) келді. Бұл жер Саксония мен Гудфредтің мемлекеті арасындағы шекараны белгіледі. Алайда, корольдің кеңесшілері Гудфредке императормен кездесуден бас тартуға кеңес берді, сондықтан ол келмеді. Карл Ұлы Эльбадағы Холленштедтте лагерь құрып, Гудфредке елші жіберіп, Дания мемлекетіне пана тапқан бірнеше бүлікшілерді тапсыруды сұрады. Бұл мәселе бойынша ешқандай нәтиже болған жоқ, император сол жылдың қыркүйек айында Кёльнге қайтып оралды. Осы оқиғадан үш жыл өткен соң, 807 жылы Дания басшысы Хафдан қорғау үшін Карл Ұлына адал болуға ант берді. Ол кейінірек король және талапкер Харальд Клактың әкесі, ал бұрынғы король Харальдтың інісі болған деп есептеледі, бұл оның Гудфредке адалдық етуден бас тартқанын көрсетеді. Мүмкін, Хафдан Эйдер өзенінің оңтүстігіндегі бай сауда қалаларының графы болған, және Солтүстік Фризия деп аталған аймақты иеленген. Кейіннен бұл аймақ оның ұрпақтарының негізгі ортасына айналды.

Ободриттер жеріне викингтердің шапқыншылығы

Гудфред франктардан қорқып, олардың соңғы 100 жылда язычник Фризияны жаулап алғанын және 772-804 жылдары Саксонияны бағындырғанын ескеріп, ежелгі саксон аймақтарындағы ободриттерге шабуыл жасауға бел буды. Теңіз арқылы жасалған шабуыл, айтарлықтай шығындарға қарамастан, сәтті аяқталды. Қоршау кезінде оның інісінің ұлы, мемлекеттегі екінші тұлға Рагнвальд, бірнеше басшылармен бірге қаза тапты. Гудфред бірқатар славян бекіністерін басып алып, екі округті өзіне салық төлеуге міндеттеді. Ободрит князі Дрожко (лат. Thrasco, Thrasucon) жерінен қуылды, ал Годелайб есімді тағы бір басшы алданып тұтқынға алынып, дарға асылды. Славян линондары, смелдингилер және вильцездер, соңғылары ободриттердің ежелгі жауы болғандықтан, даниялықтардың жағында күресуді жөн көрді. Гудфред өз патшалығына оралар алдында Балтық теңізі жағалауындағы маңызды Рерик портын қиратты, бұл қазіргі Бловатц муниципалитетінің орналасқан жері болуы мүмкін. Рерик даниялық атау болғаны және порт Гудфред патшалығына алым-салық есебінен үлкен пайда әкелгені анықталды. Осы әрекетімен ол Ұлы Карлдың Рерикті стратегиялық сауда жолының бөлігі ретінде пайдалануына бөгет қойған болуы мүмкін. Саудагерлер викингтер флотымен Слиесторпқа дейін ертеңгі сапарға шығуға мәжбүр болды, онда патша біраз уақыт тұрып, болашаққа қатысты жоспарлар жасады. Франктардың қарсы шараларынан қорқып, ол Саксония шекарасын кейін Даневирке деп аталатын қабырғамен нығайтуға шешім қабылдады. Қазіргі археологиялық зерттеулердің көрсетуінше, қорғаныс қабырғасы Гудфредтің заманына дейін, шамамен 737 жылдан бері бар болған. Франк жылнамалары жаңа құрылыс туралы әсер қалдырса да, бұл оның мемлекетін қорғау үшін ескі нылымды жақсарту болды. Археологтар оны 800 жыл шамасында салынған Даневирке кезеңінің Ковирке фазасымен байланыстырды. Жақсартылған Даневирке Шлейден басталып, Тренд өзені арқылы Данияның батыс жағалауына дейін созылды. Қабырға топырақтан жасалған үйірмемен және оңтүстіктен терең ормен қоршалған ағаш қоршаумен нығайтылған. Одан тек атты әскер мен көліктер өте алатын бір ғана қақпа болды. Данияның ең маңызды қаласы Слиесторп немесе Хедеби, Шлейде бұрыннан бар болған, Дания сарбаздарымен толықтырылып, кеңейтілді, ал қабырғаның алғашқы бөліктері оны қорғау үшін салынған. Археологиялық жағдайлар қаланың 810 жыл шамасында дамып өркендегенін растайды. Даниялықтардың басып кіруі туралы естіген Ұлы Карл ұлы Карл Кішіге франктар мен саксондардың әскерін Эльбаға жеткізуді бұйырды, егер Гудфред этникалық саксон аумағына қарсы әрекет жасаса. Карл Данияның отанына шабуыл жасауға тырыспады, бірақ линондар мен смелдингилердің жерлерін қиратты, содан кейін қайтып келді. Келесі жылы, 809 жылы, Гудфред саудагерлер арқылы Ұлы Карлға императордың басып кіруіне байланысты ашуын білдірді және саяси шешім табуға ниеттенгенін жеткізді. Ұлы Карлдың елшілері Эдер өзенінің жанындағы Баденфлиотта Даниялықтардың билеушілерімен кездесті, бірақ бейбіт келісімге келе алмады. Содан кейін ободрит князі Дрожко саксондық көмекші әскерлерімен қайтадан пайда болды және өзінің ұлы Гудфредтің сарайында тұтқын болғанына қарамастан, Гудфредтің одақтастары вильцездерге қатыгездікпен шабуыл жасады. Ол Дания патшасын мойындаған славян жерлерін бағындырып, бұрынғы мәртебесін қайта қалпына келтірді. Алайда, Дрожко көп ұзамай Гудфред жіберген кісі өлтірушілердің қолынан Рерик қаласында қаза тапты. Императордың «Дания патшасының мақтаныш пен тәкаппарлығына» қатты алаңдағаны Эльбаның солтүстігіндегі Эзесфелтте гарнизон құруынан көрінеді. Сондай-ақ, ол өз халқына жазыққыштардың қаупін болдырмау үшін арнайы діни қызметтер өткізуді бұйырды.

Фризияға шабуыл және өлім

810 жылы Карл Ұлы Ахендегі негізгі резиденциясында болып, Гудфредке қарсы ірі әскери экспедиция жоспарын жасады. Алайда, Дания билеушісі оның жоспарларын осыратып жіберді. 200 желкенді викингтер флоты Фризияға күтпеген шабуыл жасады. Гудфред флоттың артынан ермей, өз жерінде қалды. Даниялықтар құрлыққа түсу алдында жағалаудағы аралдарды тонады. Жергілікті әскерлер басқыншыларға қарсы тұрды, бірақ үш шайқаста жеңіліп, тұрғындар қарсылық танысудан бас тартты. Викингтер саудагерлер мен шаруалардан 100 фунт күміс "салық" талап етті, бұл патша Солтүстік Фризияны Данияның иелігі деп жариялағанын көрсетеді. Замандас тарихшы Эйнхардтың айтуынша, Гудфред "осындай бос үмітпен мақтанғаны үшін бүкіл Германияны өзіне қаратуды көздеді, сондай-ақ Фризия мен Саксонияны өзінің провинциялары деп санады". Мұны естіген император ашуланып, қолдан келгеннің бәрін жинап, Альлер мен Везер өзендерінің қосылған жерінде лагерь құрып, Дания билеушісінің келесі қадамын күтті. Анналдарда айтылғандай, "жеңіске деген үмітіне мақтанған патша императормен ашық далада шайқасқысы келетінін" мәлімдеді. Бірақ, одан бұрын, викингтер флотының кері қайтқаны және Гудфредтің өз үйінің сақшысы (satellitēs) қолынан қаза тапқаны туралы хабар келді. Оқиғаның мән-жайларын Сент-Галлдың Ноткері (шамамен 883) баяндайды, бірақ оның айғақтары сенімді емес. Бұл нұсқа бойынша Гудфред қаз аулап жүргенде, өз ұлынан шабуылға ұшырап, қылышпен қаза тапты. Ұлының оны өлтіруіне себеп – патшаның әйелін тастап кеткені, ал ол ұлын оның құрметін қайтаруға шақырған. Каролингтер империясына қарсы соғыс Гудфредтің өлімімен аяқталды. Оның орнына немересі Хеминг келді, ешқандай дау-жанжалсыз, жаңа билеуші 811 жылы франктармен бейбіт келісімге келді. 812 жылдан кейін Дания патшалығындағы күшті династиялық таластар оның әрекет ету қабілетін жойды, бұл Данияның франк мемлекетіне төнген қаупін уақытша азайтты.

Гудфред патшалығы

Қазіргі археология Гудфредтен бірнеше ұрпақ бұрын маңызды Дания патшалығының іздерін тапты. Рибедегі ерте қалалық орталық және ақша соғу (шамамен 700 жыл), Самсёдегі Канхаве каналының салынуы (шамамен 726 жыл) және Даневирке құрылысының бастапқы кезеңдері (шамамен 737 жыл) VIII ғасырда қазіргі Данияның кем дегенде бір бөлігінде жаңадан қалыптасқан патшалық билік болғанын көрсетеді. Гудфредтің белсенді және қарсыласу саясаты оның көптеген ресурстарға ие болғанын көрсетеді. Франк жылнамалары Гудфредтің Оңтүстік Ютландияда билік еткенін нақты айтады, бірақ 9-ғасырдың басында патшалық биліктің кеңірек аумағына қатысты белгілі бір мәліметтер бар. 811 жылғы бейбіт шартында Сканнен (Сконаове) елшісі еске алынады, бұл Эресунның екі жағында да Дания мемлекетінің болғанын көрсетеді. 813 жылы Вестфольдта қазіргі Дания патшаларына қарсы көтеріліс болды, бұл Оңтүстік Норвегияның бір бөлігіне уақытша бағынушылықты көрсетеді.

Сага әдебиетімен мүмкін байланыстар

Оның тарихи маңыздылығына қарамастан, 12-14 ғасырлардағы викинг сага әдебиетінде Гудфред туралы анық із жоқ. Саксо Грамматикус оны Готрик деп атайды, бірақ оның ақпараты Бремендік Адамның жылнамасынан (шамамен 1075 ж.) және Геат сағасының байланыссыз кейіпкерінен алынған. Саксоның сөзіне қарағанда, Готриктан кейін таққа оның ұлы Олаф отырды, ол әкесінің құрметін қорғауға тырысып, осылайша Данияны азамат соғысына тартты. Бұл Олаф франк деректерінде белгілі емес және жергілікті дания дәстүрінен шыққан сияқты. "Йнглингталь" аталған генеалогиялық өлеңнің жазылған мерзімі даулы, онда Норвегияның шашыраған шашты Харальдтың әкесі, Жұмсақ Хальфданның ұлы, Вестфольдтың Гудрёд аңшысы туралы айтылады, ол өзінің ашулы әйелі Асаның құлынан қаза тапты. Сент-Галлдың Ноткерінің баяндамасымен көзге түсетін ұқсастықтар көптеген ғалымдарды екі тұлғаның бір екеніне сендірді. Бұл Снорри Стурлусонның "Хеймскрингла" кітабында Гудрёдты Дания патшасы (Сканнеде) деп атауымен нығайтылуы мүмкін. Дегенмен, көптеген ғалымдар бұл сәйкестікті болжамдық деп санайды. Гудфред континенттік ортағасырлық әдебиетте де кездеседі. "Огиер де Дания" (шамамен 1200 ж.) поэмасында ол атақты батыр Огиер Данияның әкесі Гафруа де Дания деп аталды. Поэмада Гудфред өзінің ұлын Карл Ұлына кепіл ретінде береді.