Кіріспе
1894 жылы Теодор Фонтанның неміс тіліндегі романы. Теодор Фонтанның 1894 жылғы романы «Эффи Брист» – Теодор Фонтанның реалистік романы. 1895 жылы кітап түрінде жарық көрген «Эффи Брист» әдебиеттің поэтикалық реализмінің маңызды кезеңі және шыңы болып табылады. Оны 19 ғасырдағы әйелдер көзқарасымен некеге қатысты басқа романдармен, мысалы, «Анна Каренина» және «Мадам Бовари» сияқты, ізбасарлық трагедияларын көрсететін туындылармен салыстыруға болады.
the 1894 novel by Theodor Fontane
Effi Briest is a realist novel by Theodor Fontane. Published in book form in 1895, Effi Briest marks both a watershed and a climax in the poetic realism of literature. It can be thematically compared to other novels on 19th century marriage from a female perspective, such as Anna Karenina and Madame Bovary, which are also adultery tragedies.
Сюжетке кіріспе
Неміс аристократының қызы, он жеті жасар Эффи Брист, өзінен 38 жас үлкен Барон Герт фон Иннштеттенге күйеуге берілді. Барон бұрын оның анасы Луизаға уәждеме жасаған, бірақ оның әлеуметтік жағдайына байланысты ұсынысы қабылданбаған еді, енді ол өзінің жағдайын жақсартқан.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Әлеуметтік мәртебеге қызыққан Эффи Брист Кессиннің (Свинемюндеге ұқсас) ойдан шығарылған Померания портына көшіп барады. Күйеуі Иннстеттен бірнеше апта бойы үйден тыс тұрады, ал жергілікті ақсүйектерден аулақ жүрген Эффи тек бір досын табады. Оның үйінде арбалы адамдар бар деген күдімін Иннстеттен толықтай жоққа шығарған жоқ. Ол арба болуы мүмкін деп айтса, ол оның қорқынышын мазақтайды. Егер адамдар оның қорқынышын білсе, ол өзінің мансабын тоқтатады; сондықтан оның ашулы жауабы. Майор Крампас келгенде, Эффи Крампас үйленген әйелге қарамастан, оның көңіл-күйін көтере алмайды, олардың махаббаты толықтай жүзеге асады. Күйеуі Крампқа қарайды, ол оны заңға деген көзқарасы бар әдепсіз флиртер деп санайды. Крампас Иннстеттенді қарапайым адам ретінде қарастырады. Көп жылдан кейін Эффидің қызы Энни өсіп келеді, ал отбасы Иннстеттеннің көтерілуіне байланысты Берлинге көшіп келеді. Барлығы жақсы болып көрінеді, бірақ Еффидің Крамптарға жазған хаттарын күйеуі тапқанда, ол одан ажырасуға шешім қабылдайды. Ол Энниді асырап алады және оны Эффиді менсінбейді. Кейін Эффи мен Энни қысқаша кездескенде, екеуінің бір-бірінен алыстап кеткені анық болады, ал Эффи Эннимен жақсы қарым-қатынас орнатуға тырысуды тоқтатады. Бристер Эффиден бас тартып, өздерінің атын бүлдірген адаммен қарым-қатынас жасауды дұрыс деп тапқан. Иннстеттен Крампқа дуэльге түсуді қалайтынын айтады; ол келіседі және Иннстеттен өлтіреді. Бірақ Инстеттеннің өткен өміріндегі салтанатты күндер аяқталды, ал мансаптық табысы оны қуанта алмады. Эффидің ата-анасы оны қайтарып алады, ол жүйке бұзылысының, депрессияның құрбаны болады. Өлімге тап болған ол Луизадан Инстеттенге өкінгенін және оны кешіруге дайын екенін айтуын сұрайды. Оның өлімі романның басына сәйкес келетін симметриялық аяқталады. Соңғы сахнада ата-анасы оның тағдыры үшін кінәсін мойындап, трагедияға себеп болған әлеуметтік нормаларды күмәнге салуға батылы бармайды, бұл неміс максимасы "Бұл өте кең өріс болар еді" (ein weites Feld) деп келтіреді.
Өмірбаян
Манфред фон Арденненің әжесі баронесса Элизабет фон Арденн (туған аты баронесса Элизабет фон Плото) Эффи Брист кейіпкеріне шабыттандырған делінеді. Бес баланың ең кішісі Елизавета 1853 жылы Зербенде (қазір Эльба-Парейдің бір бөлігі) дүниеге келді. Оның тыныш өмірі Арман Леон фон Арденне (1848–1919) кездесуімен үзіліске ұшырады. Ол Арденнеге көп қызығушылық танытпаған делінеді; оның алғашқы ұсынысын қабылдамаған, бірақ Франко-пруссия соғысы кезінде, Арденне жарақат алғаннан кейін ойын өзгертті. Олар 1871 жылдың 7 ақпанында никелесіп, 1873 жылы үйленді. Оның мансабының өркендеуі оларды 1881 жылдың жазында Дюссельдорфқа көшірді, онда олар әйгілі, бірақ бақытсыз некедегі судья Эмиль Хартвичпен (1843–1886) танысты. Елизавета мен Хартвичтің театрға деген ортақ сүйіспеншілігі сияқты көп нәрселері болды. Арденндер 1884 жылдың 1 қазанында Берлинге қайтып келгеніне қарамастан, ашылып қалу қаупіне қарамастан, хат алмасуын тоқтатпады. Хартвич мерзімімен келіп тұратын. 1886 жылдың жазында Хартвич Берлинде болғанда, олар бір-біріне үйленуге шешім қабылдады. Бірақ Арденн Елизавета мен Хартвичтің бір жылға созылған хат алмасуын тапқанда, өзінің күдігі расталғанын түсінді. Ол ажырасуға өтініш берді және 1886 жылдың 27 қарашасында Хартвичпен дуэль өткізді, бұл оқиға кеңінен жарияланды. Хартвич 1 желтоқсанда алған жарақаттарынан қайтыс болды. Арденн екі жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ мерзімі 18 күнге қысқартылды. 1887 жылдың 15 наурызында ажырасып, балаларының толық қамқорлығына ие болды, ал бұрынғы әйелі мүгедектер мен қажеттілікке тап болғандарға көмектесумен айналысты. Оның есімі отбасылық шежірелерден уақытша алынып тасталды. 1904 жылы оның қызы Марго оны іздеуге бірінші болып тырысты, ал оның ұлы Эгмонт 1909 жылы оны көрді. Ол 1952 жылдың 4 ақпанында Линдауда қайтыс болды және Берлиндегі құрметті қабірге (Эренграб) жерленді.
Өлең мен шындық
Фонтан қатысқан адамдардың жеке өмірін қауіпке ұшыратпау үшін көптеген егжей-тегжейлі мәліметтерді өзгертті. Ол драмалық әсер үшін де өзгерістер енгізді. Елизавета 17 емес, 19 жасында үйленді, Арденн одан жиырма емес, бес жасқа үлкен болды. Ол Хартвичке он екі ай емес, он екі жыл некеде тұрғаннан кейін ғашық болды, ал Арденн оның жақын адамын олар танысып жүргенде өлтірді, одан жылдар өткен соң емес. Фонтан Елизаветаның Эффи сияқты кері шегінбей, жұмыс істеп, мұқтаждарға көмектесетінін білді. Елизавета 98 жасында қайтыс болды (Фонтейннің өзінен де ұзақ өмір сүрді); ал Эффи роман ішінде 29 жасында көз жұмды. Кейбір күндер де өзгертілді. Эффи 3 қазанда үйленсе, Элизавета 1 қаңтарда үйленді. Эффи Энниді 3 шілдеде дүниеге келтірді, ал Маргоның туған күні 5 қарашада, Эгмонттың туған күні 4 қаңтарда болды. Елизавета 26 қазанда туған, ал Эффи тамыз айында туған.
Мұра
Бүгінде «Эффи Брист» романы кеңінен талқыланып, неміс мектептерінде оқытылады. Ол неміс жазушыларына, оның ішінде Томас Маннға, оның «Будденбруктар» романының жазылуына зор ықпал етті. Манн кітапханасын алты романға дейін азайтуға тура келсе, «Эффи Брист» романын міндетті түрде солардың біріне қосатынын айтқан.