Кіріспе

Джон Милтонның 1644 жылғы прозалық poleмикасы "Areopagitica; A speech of Mr. John Milton for the Liberty of Unlicenc'd Printing, to the Parlament of England" – ағылшын ақыны, ғалымы және poleмика авторы Джон Милтонның лицензиялауға қарсы жазған 1644 жылғы poleмикалық туындысы. "Areopagitica" тарихтағы сөз бостандығы мен өркендеу құқығын философиялық тұрғыдан қорғаған ең беделді және құлшынысты еңбектердің бірі саналады. Оның көптеген қағидалары осы құқықтың қазіргі заманғы негіздемесіне айналды.

Өмірбаян

Ареопагитика 1644 жылғы 23 қарашада ағылшын азаматтық соғысының қақ ететін кезінде жарық көрді. Оның атауы, ішінара, б.з.б. 4 ғасырда афиналық шешен Изократ жазған «Ареопагитикалық» (Ἀρεοπαγιτικός) атты сөйлеуінен алынған. (Ареопаг – Афинадағы төбе, нақты және аңызға толы сот орындары орналасқан жер, сонымен қатар Изократ билігін қайта жаңғыртуды үміттенген кеңестің атауы.) Кейбір зерттеушілер бұл атаудың маңыздылығы Афинадағы Ареопаг алдындағы апостол Павелдің шет елдік құдайлар мен жаңа ілімдерді тарату туралы айыптауларға қарсы жасаған қорғанысына сілтеме екенін айтады. Милтон (парламент мүшесі болмаған) бұл еңбегін сол жиынға тікелей сөз ретінде жеткізуді көздемеген. Оның орнына, ол оны памфлет түрінде таратқан, осылайша ол қарсы болған баспа цензурасын тікелей бұзған. Радикал көзқарастас болған Милтон парламентте пресвитериандарды қолдаған, кейін жаңа республикада мемлекеттік қызметкер болып жұмыс істеген, бірақ бұл еңбегінде ол 1643 жылғы Парламенттің баспаны реттеу туралы қаулысына, сондай-ақ 1643 жылғы Лицензиялау туралы жарлығына қарсы күшпен дау айтқан. Британ кітапханасы мәлімдегендей, «баспаға мемлекеттік бақылауды Генрих VIII енгізген, және ол 17 ғасырға дейін сақталған. 1638 жылдың сәуір айында саяси агитатор Джон Лилберн бүлікшіл кітаптар әкелгені үшін тұтқындалды. Оған 500 фунт стерлинг айыппұл салынды және Флит түрмесінен жазалау бағанасына дейінгі екі шақырымдық қашықтықты дүре соқты. Милтон Лилбернге жасалған қатыгездікке наразылық ретінде памфлетін жазды». Бұл мәселе Милтон үшін жекелей маңызға ие болды, өйткені ол ажырасуды қорғаған бірнеше трактаттарын жариялауға тырысқанда цензураға тап болған (цензурадан өтпеген радикалдық ұстаным). Атап айтқанда, ол 1643 жылы анонимді және лицензиясыз жариялаған «Ажырасу ілімі мен тәртібі» пуритан дін қызметкерлері тарапынан еретик деп айыпталды және жыныстық еркіндікті насихаттауға бағытталған деп танылды. Бұл мәселе парламентке жолданған петицияларда жариялану алдындағы лицензия беру жүйесін қайта орнату қажеттілігінің дәлелі ретінде келтірілді. Ареопагитика Милтонның өз аргументін нығайту үшін қолданған Библия мен классикалық сілтемелерге толы. Бұл орынды, өйткені ол сол кездегі Парламентті құраған кальвинист пресвитериандарға арналған еді. Джордж Х. Сабиннің сөзіне сәйкес, Ареопагитика белсенді қоғамдық ойға бағытталған: Оның негізгі қағидасы – әрбір ақылды адамның рационалды тұлға ретінде өз сенімдерінің және іс-әрекеттерінің негіздерін білу және оларға жауапкершілік тарту құқығы мен міндеті. Оның салдары – ашық пікір алмасу арқылы шешімдер қабылданатын, ақпарат көздері партия мүддесі үшін билікпен бұзбаланбайтын, ал саяси бірлік күшпен емес, пікірлердің алуан түрлілігіне құрмет көрсететін консенсуспен қамтамасыз етілетін қоғам мен мемлекет.

Қысқаша мазмұны

Өз пікірін білдіруден бұрын, Милтон "Ареопагитика" сияқты трактат жазу идеясын қорғайды. Ол Англияны Чарльз I және прелаттардың тираниясынан азат болғаны үшін мақтайды, бірақ оның мақсаты – наразылықтарын жеткізу. Милтон осы мақсатты қорғайды, Парламент алдында шағымдану – азаматтық бостандық пен адалдық мәселесі екенін айтады, себебі конструктивті сын – жалған мақтаудан артық. Ол кіріспесін Парламентті "ақыл-сананың дауысына" бағынуға және шындық пен әділдік үшін "кез келген заңды жоюға" дайын болуға шақырумен аяқтайды. Дегенмен, Милтонның трактаты жоғары бағаланғанымен, сәтті болмады, өйткені мақсаты аудиторияға ұнамады. Милтон мен пресвитериандар Чарльз I тұсында Жұлдыз палатасын жойған, бірақ енді олар қысымға ұшырамағандықтан және билікте болғандықтан, Парламенттегі пресвитериандар баспасөз бостандығын қорғауды тоқтатты. 1643 жылғы Лицензиялау жарлығы арқылы олар Лондоннан шыға бастаған радикалды протестанттар – тәуелсіздерді және патшаны қолдаған туындыларды үнсіздендіруді көздеді. Милтонның трактаты – осы лицензиялық жарлыққа жауабы, ол оның Парламентпен келіспеушіліктері болған кезде пайда болды. Сонымен қатар, Милтон "Ареопагитиканы" жазған кезде, ол Парламентті басқа да артықшылықтар мен құқықтар саласында сәтсіз сынаған. Милтонның ажырасу туралы трактаттары да, осы еңбек те сол кездегі қоғам үшін тым радикалды болды. Милтонның идеялары оның заманынан озып кеткен, өйткені ол баспа сөз бостандығын жақтаған кейінгі жақтаушылардың аргументтерін болжады, ерік бостандығы және таңдау құқығын жеке тұлғаның өзін-өзі білдіру құқығымен байланыстырды. Милтонның трактаты "кейінірек Джон Локк және Джон Стюарт Милл сияқты авторлар өз ойларын білдіретін ойлардың негізін қалады". Алайда, алғашқыда пуритандықтар Милтонның идеяларына қарсылық көрсеткенмен, бірнеше жылдан кейін олар пуритандық шіркеудің ресми жарғысына енгізілді. 1643-1650 жылдар аралығында жазылған Вестминстерлік дін жаралысы (Confession of Faith) ажырасуға екі негізді қарастырады: неке адалдығын бұзу және күйеудің тастап кетуі. Вестминстерлік дін жаралысының кітабында былай делінген: "Неке шарты жасалғаннан кейін жасалған ізгіліксіздік немесе зина, некеге тұру алдында анықталса, кінәсіз тарапқа осы шартынан бас тартуға құқық береді. Егер ізгіліксіздік некеден кейін жасалса, кінәсіз тарап ажырасуға талап етуге және ажырасқаннан кейін, егер кінәлі тарап қайтыс болған болса, тағы бір рет үйленуге құқылы".

Ареопагитикаға қазіргі заманғы сілтемелер

Нью-Йорк қалалық кітапханасының жаңадан жаңартылған негізгі оқу залының кіреберісінде Ареопагитикадан алынған цитата мақтанышпен ілінген: «Жақсы кітап – ұлы жанның құнды өмірлік қаны, мәңгілік өмірге арналғандай бальзамдалып, сақталып қойылған». АҚШ Жоғарғы Соты Америка Құрама Штаттары Конституциясының Бірінші түзетуін түсіндіргенде, түзетудің қорғауын түсіндіру үшін Ареопагитикаға сілтеме жасады. Сот төрт істе Ареопагитиканы тікелей атады. Ең танымал мысалы, Сот Нью-Йорк Таймс компаниясы мен Салливан ісінде жалған мәлімдемелердің ішкі құндылығын түсіндіру үшін Ареопагитиканы келтірді. Сот Милтонды «Таймс Филм Корпорациясы Чикаго қаласына қарсы» ісінде алдын ала тыйым салудың қауіптерін түсіндіру үшін пайдаланды. Кейін судья Дуглас «Айзенштадт пен Бейрд» ісінде тууды шектеу туралы лекцияларды шектеуді жоюға қолдау көрсету үшін осы памфлетке сілтеме жасады. Соңында, судья Блэк АҚШ Коммунистік партиясына қатысты шектеулерді Соттың қолдауына қарсы дауыс бергенде Ареопагитиканы келтірді. Әрбір жағдайда Сот мүшелері Милтонды сөз және қауымдасу еркіндігін кең және толық қорғауды қолдау үшін сілтеме етті. «Арео» Ареопагитиканың құрметіне аталған.