Кіріспе
Пайдаланушыға күшті тартымды күш беруге арналған үлкен желкен. Күшті желкен немесе сүйреу желкені – пайдаланушыға күшті тартымды күш беруге арналған үлкен желкен.
A power kite or traction kite is a large kite designed to provide significant pull to the user.
Түрлері
Екі ең көп таралған түрі – фольга және алдыңғы шеті үрмелі. Сондай-ақ, электр желкеннің басқа да сирек кездесетін түрлері бар, оның ішінде қатты каркасты желкендер және жұмсақ, бір қабатты желкендер бар. Бұл желкендермен қолданылатын әртүрлі басқару жүйелері бар, олар екіден бес желіден және тұтқа немесе штангадан тұрады. Фольгалы желкендер әрбір ұяшықта мата қабырғалары бар бірнеше ұяшықтан тұрады. Осы қабырғалардың пішіні желкенге аэродинамикалық нысан береді және оның көтерілуіне мүмкіндік жасайды. Ең көп таралған түрі – арқанмен толтырылатын фольга, онда әрбір ұяшықтың алдыңғы жағында газбен жабылған тесік болады, соның салдарынан ұшу кезінде ауа ішке сорылып, желкенге қатаңдық береді және пішінін сақтауға көмектеседі. Кейбір арқанмен толтырылатын фольгалар жабық ұяшықты болып табылады, онда бір жақты клапан ұяшықтар ішіндегі ауаны ұстап тұрады, бұл судан қайта ұшыру мүмкіндігін арттырады. Алдыңғы шеті үрмелі желкендер (LEI) бір қабат матадан жасалады, атауынан көрініп тұрғандай, алдыңғы шеті мен қабырғалары үрмелі түтіктерден тұрады. Алдыңғы шеті мен қабырғаларын пайдаланушы желкенді ұшыру алдында сорғымен үрлейді. LEI типті желкеннің пішіні үрмелі шеттері мен қабырғаларынан қалыптасады. LEI желкендері негізінен кейтсерфинг үшін қолданылады, себебі олар суға түскен кезде нысанын сақтайды және су бетінде ұзақ уақыт тұрғаннан кейін оңай қайта ұшыруға болады. Керісінше, ашық ұяшықты фольгалы желкен теңізге құлағанда бірден суға толып, ұшуға жарамсыз болады.
Депореттеуге жататын
Ауыстыра алатын желкендер басқару штангасы және қаушау жүйесімен қолданылады, желкеннің негізгі бағытталған сымдары пайдаланушының қаушауына штанганың ортасындағы тесік арқылы жалғанады. Штанга сымдар бойымен бірнеше сантиметрге жылжи алады, ал сымдар осылай етіп жасалған, пайдаланушы штанганы өзіне қарай тартып, желкеннің шабуыл бұрышын арттырады, соның нәтижесінде желкеннің көтерілуі артып, ұшып тұрғанда қаушауға берілетін қуат күшейеді. Кэйтсерфингке қолданылатын желкендер көбінесе ауыстырылатын қуатқа ие, ал кейбір заманауи желкендер, мысалы, садақ тәрізді желкендер, қауіпсіздік пен әмбебаптықты арттыру үшін қуатын шамамен 100%-ға дейін азайтуға мүмкіндік береді.
Қауіпсіздік
Соңғы жылдары желкенді қауіпсіздік жүйелері кеңінен таралды, және бүгінде 4 және 5 жолды желкендердің көбі пайдаланушы күшін жоғалтқанда немесе желкенді басқаруды жоғалтқанда желкеннен қуатты алып тастауға арналған қауіпсіздік жүйесімен қолданылады. Белгілі бір желкенді ұшқанда, бір немесе бірнеше баулар, "желкенді тоқтатушы" деп аталады, олар серіппелі арқандармен пайдаланушының білегіне (күлтесіне) бекітіледі. Тұтқалар немесе штангалар босатылған кезде, бұл баулар желкеннің артқы жағындағы тежегіш сымдарын тартады, бұл желкеннің құрылымын жоғалтып, желде еркін машуына мүмкіндік береді. Қуатын азайтуға болатын желкендерде де ұқсас қауіпсіздік жүйелері бар, бірақ желкен пайдаланушының белбеуіне жартылай бекітілгендіктен, қауіпсіздік жүйесін іске қосу үшін ауыстырғыш немесе тұтқа қолданылады, ол штанга мен қуат сымдарын белбеуден босатады. Кейбір қуатын азайтуға болатын желкендерде 5-ші жолды қауіпсіздік жүйесі бар, 5-ші жол қауіпсіздік механизмі іске қосылғанға дейін қалыпты пайдалану кезінде қосымша болып табылады. Бұл жағдайда әдеттегі төрт сым босатылады, нәтижесінде желкен бүктеледі немесе кері айналады, желге қатысты пішінін және осымен қуатын жоғалтады. Желкен 5-ші сым арқылы пайдаланушыға бекітіліп, оны қайтаруға мүмкіндік береді.
19 ғасыр
1800 жылдары Джордж Покок үлкен өлшемді желкендерді пайдаланып, құрлықтағы арбаларды және судағы кемелерді қозғалтты, төрт желілік басқару жүйесін қолданды – бұл жүйе бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді. Арбалар мен қайықтардың екеуі де бұрылып, желге қарсы жүзе алды. Желкендер ұзақ уақыт бойы ұшып тұра алды. Мақсат – желкен күшін ат күшіне балама ретінде орнату, сол кездегі жақтырмас "ат салығынан" құтылу үшін. Әуежай саласының негізін қалаушы Сэмюэл Коди бірнеше "адам көтеруге арналған желкендер" жасады және 1903 жылы желкенмен қозғалатын шағын, жиналмалы кенеп қайықпен Англия арнасын кесіп өтті.
20 ғасыр
1970 жылдардың аяғында Кевлар, содан кейін Спектра ұшу сызықтарының дамуы және тиімділігі жақсарған басқарылатын желкендер практикалық желкенмен тартуға (kite traction) ықпал етті. 1978 жылы Иан Дейдің "FlexiFoil" желкенімен жабдықталған "Торнадо" катамараны сағатына 40 км жылдамдыққа жетті. 1977 жылдың қазан айында Гисбертус Адриан Панхуиз (Нидерланды) KiteSurfing үшін алғашқы патентті алды. Патент, ерекше айта келерлік жайт, серфинг тақтасы сияқты жүзбелі тақтаны пайдаланатын су спортын қамтиды, онда тақтаның үстінде тұрған адам трапеция белбеуіне байланған, парашют сияқты желді ұстайтын құрылғымен тартылады. Бұл патент коммерциялық қызығушылық тудырмаса да, Гисбертус Адриан Панхуиз KiteSurfing-тің бастаушысы деп есептелуі мүмкін. 1982 жылдың 28 тамызында Грег Локк пен Саймон Картер (Ұлыбританияның Брайтон қаласы) жел қуатымен ғана шамамен 26 миль қашықтықты жүзіп, теңізде желкенмен тарту бойынша әлемдік рекордты орнатты. Бұл, өткен жылы Локк пен Картердің Англиядан Францияға сәтті өтуінен кейін болды. 1980 жылдары желкенді каноэмен, мұз шаңғысымен, қар шаңғысымен, су шаңғысымен және роликті шаңғымен біріктіруге әртүрлі әрекеттер жасалды. 1970 және 1980 жылдардың басында Германиядан Дитер Страсилла парашютпен шаңғы тебуді дамытты, кейіннен өзі жасаған парапланерлер мен шарлы буынды бұрылыс құрылғысын пайдаланып, желге қарсы және жоғары көтерілуге, тіпті қалауынша әуеге ұшуға мүмкіндік беретін желкенмен шаңғы тебу жүйесін жетілдірді. Страсилла және оның швейцариялық досы Андреа Кун бұл өнертабысты серфинг тақталарымен, сноубордтармен, трасскилермен және өздігінен жасалған баггилермен де қолданды. Оның патенттерінің бірі 1979 жылы кейтсерфинг үшін алғаш рет қаушақталған (inflatable) желкенді пайдалануды сипаттайды. Францияның Атлантикалық жағалауынан шыққан Бруно Леганью мен Доминик Леганью ағайындылары 1970 жылдардың аяғы мен 1980 жылдардың басында кейтсерфингке арналған желкендерді жасады және 1984 жылдың қарашасында қаушақталған желкен дизайнын патенттеді, бұл дизайнды компаниялар өз өнімдерін әзірлеу үшін пайдаланды. 1990 жылы Жаңа Зеландияның Ашбуртон қаласындағы Аргайл паркінде Питер Линн желкенмен баггиді (kite buggying) жүргізуді бастады. Линн үш дөңгелекті баггиді қазіргі парафойл желкеннің алғашқы нұсқасымен біріктірді. Желкенмен баггиді жүргізу бүкіл әлемде танымал болды, 1999 жылға дейін 14 000-нан астам багги сатылды.