Кіріспе

V ғасырдағы римдік-британдық әскери басшы Риотамас (сондай-ақ Риутимус немесе Риотим деп те жазылады) – шамамен 470 жылдары әрекет еткен римдік-британдық әскери қолбасшы. Ол құлдырап бара жатқан Батыс Рим империясымен одақтасып, готтарға қарсы күресті. VI ғасыр тарихшысы Иордан оны «бриттердің королі» деп атаған, бірақ оның мемлекетінің аумағы нақты белгісіз. Кейбір Артур туралы зерттеушілер Риотамасты аңызға айналған Артур патшаның бастауларының бірі деп санайды.

Атауы

Риотамас – бритондық *Риготамос сөзінің латыншасы, «Ұлы патша», «Ең ұлы патша» деген мағынаны білдіреді. Басқа нұсқа бойынша, бұл *Riiotamos сөзінен шыққан болуы мүмкін, яғни «Ең еркін» білдіреді. Бритондық түрі көне уэльс тілінде Риатав (қазіргі уэльс тілінде Риадаф) және көне бретон тілінде Риат(h)ам түрінде сақталған.

Өңір

Джорданның "британдықтар" термині Ұлыбританияның британиялықтарына, әлде Армориканың британдықтар қоныстанған және кейіннен Бретань деп аталған аймағына қатысты екені белгісіз. Көне бритонша атауы Риатам, Риотамам сияқты бритонша *Риготамостан туындаған, ортағасырлық бритон жазбаларында (көбінесе ерте бритондық әулиелердің өмірбаяндары) Домноне аймағының (Бретаньдегі жағалау аймағы, аты Оңтүстік Британиядағы Думнониядан алынған) князьдерінің бірі ретінде кездеседі. Ол Дерох II-нің ұлы ретінде танылады. Хронологиялық тұрғыдан алғанда, бұл Риатам Джорданның ертерек өмір сүрген Риотамасынан басқа адам болуы мүмкін.

Сидоний Аполлинариспен хат алмасу

Көбірек сенімді ақпаратты Риотамаға Клермонт епискобы Сидоний Аполлинарис жазған, сақталған хатынан алуға болады, ол "шамалы және қарапайым адамның" құлдары қарулы бретондықтар тобымен тартылып алынған жағдай бойынша оның пікірін сұраған.

Хат

Сидоний Риотамоға сәлем. Біздің сөз өнеріміздің дәстүрі сақталады: өйткені сәлемдесумен бірге шағымдануды қосамыз, біздің стильіміз тақырыптарда жоғары болсын, беттерде қатал болсын деп тырыспаймыз, бірақ осылар әрқашан болады, олар туралы менің жерімнің немесе лауазымымның адамы үшін келісу мүмкін емес, егер ол сөйлесе, күнә жасайды, егер үнсіздік сақтаса. Сіздердің ұят сезіміңіздің салмағын да көріп отырмыз, оның әрқашан басқалардың кінәсі үшін қызаруға ұмтылуы осы еді. Герул хаттарының қарапайым, көрінбейтін, еңбекқорлығы, тіпті әділсіздіктің зиянына дейін, британдықтардың жасырын қысымымен тартылып алынғанына қайғырыс білдіреді. Бұл себептің нақтылығы күмәнді, бірақ егер сіздер алдарыңыздағыларды теңдікпен қарастырып, ажырата алсаңыз, оның айыптауын дәлелдей алатынын ойлаймын, егер олардың арасында өткір, қарулы, көтерілісшіл, батылдық, сандық, серікке қарсы тұратын, жалғыз қарусыз, қарапайым, шаруа, шетелдік, кедей естіле алса. Сау болыңыз.

Готтармен соғыс

Джорданес Риотамас Эврик басқарған вестготтарға қарсы римдіктерді қолдағанын мәлімдейді (шамамен 440 – 484 жылдарда өмір сүрген). «Готтардың шығу тегі мен іс-әрекеттері» еңбегінде ол Риотамас британдық әскерді римдік күштерді күшейту үшін әкелгенін, бірақ готтар оның әскерін тоқтатқанда, үлкен күштің басымдығына байланысты жеңіліске ұшырағанын айтады.

Джордан, Гетика, XLV.237238

Еурикус, вестготтардың патшасы, римдік билеушілердің жиі ауысып жатуын көріп, Галлияны өз құқығымен басып алуға тырысты. Бұл туралы білген Антимий императоры бритттерден көмек сұрады. Олардың патшасы Риотимус он екі мың әскермен Бетурига қаласына келіп, теңізден қайықтармен түсті. Вестготтардың патшасы Еурикус санын санауға келмейтін әскермен келді, ұзаққа созылған шайқаста Риотимусты, бритттердің патшасын, римдіктер оған қосылғанға дейін жеңіске жеткізе алмады. Ол әскерінің көп бөлігін жоғалтып, аман қалғандарымен бірге бургундтар тайпасына, римдіктермен осы уақытта одақтас болған тайпаға келді. Ал вестготтардың патшасы Еурикус Антимий ханзадасы қайтыс болғаннан кейін Галлияның Ареверна қаласын басып алды.

Аударма

Еврик, вестготтар патшасы, Рим императорларының жиі ауысып тұрғанын байқап, Галлияны өз билігімен ұстауға тырысты. Император Антемий бұл туралы естіп, бритондықтардан көмек сұрады. Олардың патшасы Риотим он екі мың сарбазымен бірге теңіз арқылы Битуригея жеріне келді. Ол кемеден түскенде, оны құрметпен қарсы алды. (238) Вестготтар патшасы Еврик, сандырап тұрған әскерімен оларға қарсы шықты және ұзақ шайқастан кейін, римдіктер оған қосылар алмай тұрып, бритондықтардың патшасы Риотимді жеңді. Ол әскерінің көп бөлігін жоғалтып, қалған әскерін жинап, көрші тайпа – бургундтарға қашты, олар сол кезде римдіктермен одақтас болған. Бірақ вестготтар патшасы Еврик Галлиядағы Арвернум қаласын басып алды, себебі император Антемий қайтыс болды. Сидоний Аполлинаристің шамамен 468 жылы досы Винченциске жазған хатында, римдік шенеуніктер Галлияның преториан префекті Арвандустың вестготтар патшасы Эврикке жазған хатын ұстап алған. Хатта «Луардан тысқары орналасқан бритондықтарға шабуыл жасалуы керек» делінген, сондай-ақ вестготтар мен бургундтар (сол кезде римдіктердің қарауында болған) Галлияны бөлісіп алуы керек екені айтылған. Бұл кейбір ғалымдарды (мысалы, Джеффри Аше) Арвандустың Риотамаға сатқындық жасағанына сендірді. Алайда, бұл хатта Риотамастың аты аталмайды және (Сидонийдің хаттарының хронологиясын қайта құруға сүйенсек), Риотамас пен оның әскерлері Арвандустың Эврикке жіберген хабарының тікелей тақырыбы болмаған болуы мүмкін, өйткені Арвандус тұтқындалып, Риотамас визиготтарға қарсы шайқасқа түсер алдында Римге жол тартқан еді, бұл шайқас 470-472 жылдар аралығында болған (соңғысы император Антемийдің қайтыс болған жылы).

Аударма

II.18. Хильдерик Орлеанға, ал Одоакр Анжеге қалай барып келді. Хильдерик Орлеанда шайқасты, ал Одоакр саксондықтармен бірге Анжеге келді. Сол кезде қатты оба халықты қырып жіберді. Эгидий қайтыс болды және Сиагрий есімді ұлы қалды. Ол қайтыс болғаннан кейін Одоакр Анжерден және басқа да жерлерден кепілдерді алды. Готтар британдықтарды Бурждан қуды, және көптегендері Деолс ауылында қаза болды. Пауль графы римдіктер мен франктармен бірге готтарға қарсы соғысып, олжа түстірді. Одоакр Анжеге келген соң, ертесі күні король Хильдерик келіп, Пауль графына шабуыл жасап өлтірді және қаланы жаулап алды. Сол күні үлкен өрт шығып, епископтың үйі өртенді.

Риотамас Артур патша немесе Амброзий Аврелиан ретінде

Риотамас ғасырлар бойы бірнеше ғалымдар, әсіресе тарихшы Джеффри Эш, негізінен Риотамастың Галлиядағы іс-қимылдарына байланысты тарихи Артур патшасының кандидаты ретінде қарастырылды. Бұл оқиғалар алғаш рет Джеффри Монмуттың «Historia Regum Britanniae» еңбегінде жазылғандай, Артур патшаның Галлиядағы жорығына едәуір ұқсас. Джеффри Эш Риотамастың Арвандуспен болған сатқыны мен Артурдың Мордредпен болған сатқыны арасындағы байланысты ұсынды, сондай-ақ Риотамастың соңғы белгілі орны Бургундияның Авалон қаласына жақын болғанын айтты (Риотамасты атаған ешқандай ежелгі дереккөзде мұндай ақпарат жоқ), бұл Авалонмен Артурдың байланысының бастауы болуы мүмкін. Академиялық тарихшы Леон Флюрио Риотамастың осы кезеңдегі Британиядағы тарихи тұлға Амброзий Аврелианмен бірдей екенін, ал Артур туралы ертегілерде Амброзий Артурдан бұрын келгенін дәлелдеді. Флюрио «Риотамас» атауының Аврелианның барлық бритондық территориялардың билеушісі ретіндегі титулы болғанын болжады. Ол «Риотамас» пен Аврелианның замандас екенін, ал Аврелиан сол кездегі жалғыз британдық көшбасшы екенін атап өтті. Ол сондай-ақ, бретондық шежірелердегі «Аброс» есімінің «Амброзий» сөзінің қысқартылған түрі екенін және Ненний Амброзийдің британдардың жоғарғы билеушісі болғанын көрсететінін, бұл Флюрио пікірінше, «Риотамас» деп аударылады. Флюрио Амброзийдің британдықтарды готтарға қарсы шайқасқа басшылық етіп, содан кейін Британияға оралып, сакстарға қарсы соғысты жалғастырғанын айтты.