Кіріспе
Тірі организмнің сыртқы түрін немесе қызметін нашарлататын дене жарақаты. (лат. mutilus) – адамның өмір сүру сапасына толыққанды құлдырау әкелетін денеге келтірілген ауыр зақым. Қазіргі заманда бұл термин көбінесе теріс мағынада қолданылады, бұл нәрсені кемсіз, бұзық, жетілмейтін немесе жаман етуге бағытталған өзгерістерді білдіреді.
Mutilation or maiming (from the Latin: mutilus) is severe damage to the body that has a subsequent utterly ruinous effect on an individual's quality of life. In the modern era, the term has an overwhelmingly negative connotation, referring to alterations that render something inferior, dysfunctional, imperfect, or ugly.
Терминология
2019 жылы Майкл Х. Стоун, Гэри Брукато және Энн Берджесс "мүшекесуді" "мүшелеп кесу" әрекетінен жүйелі түрде ажырату үшін ресми критерийлер ұсынды, себебі бұл терминдер көбінесе бірін-бірі алмастырып қолданылады. Олар мүшелеп кесуді "тірі немесе өлген адамның денесінің ірі бөлігін, атап айтқанда, басын (бас кесу деп те аталады), қолдарын, аяқтарын, мойын бөлігін, жамбас аймағын, немесе аяқтарын кез келген тәсілмен толық алып тастау" деп түсіндірді. Ал мүшекесу, керісінше, "тірі немесе өлген адамның осы ірі бөліктерінің бірінен қандай да бір жолмен кішкентай бөлігін алып тастау немесе қайта орнатуға келмейтіндей етіп деформациялауды" қамтиды. Соңғысына кастрация (дәуірлерді алып тастау), ішектерді алып тастау (ішкі органдарды алып тастау) және теріден айыру (теріні алып тастау) жатады. Осы параметрлерге сәйкес, тұтас қолды алып тастау – мүшелеп кесу болып табылады, ал саусақты алып тастау немесе зақымдау – мүшекесу; толық бас кесу – мүшелеп кесу, ал беттің бір бөлігін алып тастау немесе зақымдау – мүшекесу; ал тұтас мойын бөлігін алып тастау – мүшелеп кесу, ал кеуде немесе мойын ішіндегі органдарды алып тастау немесе зақымдау – мүшекесу.
Қолданылуы
Кейбір этникалық топтар ритуалдық мүжілеуді, мысалы, өртеу, клиторидектомия немесе қамшылауды, кейде өту рәсімі ретінде жасайды. Кейбір жағдайларда, бұл термин өлі денелерге қатысты да қолданылуы мүмкін, мысалы, жаудың қолынан қаза тапқаннан кейін адамды мүсінсіз ету, тіпті бас терісін сыпыру сияқты. Кастрация да мүжілеудің бір түрі болып табылады. Қытайдың дәстүрлі аяқ байлау практикасы – мүжілеудің бір түрі. Батыстықтардың қиялын баурап алған мүжілеудің тағы бір түрі – "ұзын мойынды" халық, Карендердің падаунг деп аталатын кіші тобы, онда әйелдер мойындарын жасанды түрде ұзарту үшін мыс жүзіктер тағады. Біріккен Ұлттар Ұйымы мен көптеген басқа халықаралық ұйымдардың бірлескен мәлімдемесі әйелдердің жыныс мүшелерін мүжілеуге қарсы шығады.
Жарақаттандыру
Дене мүшесін жоғалтуға немесе оны пайдалану қабілетін жоюға байланысты мүсінді кесу немесе мүсінді бұзу көптеген қоғамдарда әртүрлі мәдени және діни мағынамен қолданылып келген, сонымен қатар, әсіресе «көз үшін көзге» принципі бойынша қолданылатын дене жазасының дәстүрлі түрі болып табылады. Тарихи мысалдар жеткілікті: Соғысқан мемлекеттер кезеңінде опасыздыққа айыпталғаннан кейін қытай генералы Сунь Биннің тізе буындары алынып тасталған, ал Чилиді испан жаулап алған кезде тұтқынға алынған Арауканиялық жауынгер Гальвариноның қолы жаза ретінде кесілген. Мүсінді бұзу көбінесе қылмыстық құқық бұзушылық болып саналды; адамдарды мүсінді бұзуға қатысты арнайы жағдайды білдіретін ескі заң термині – «mayhem» (мәйхем), бұл сөздің ағылшын-француз тілдеріндегі нұсқасы. Иелерінен басқа адамдар жасаған жануарларды мүсінді бұзу – жалпы алғанда, қастандықпен келтірілген зиян ретінде жіктелетін құқық бұзушылықтың ерекше түрі. Осы құқық бұзушылыққа қатысты заң мақсаты үшін жануарлар ірі қара малға (шошқалар мен жылқыларды қоса) және жалпы құқық бойынша ұрлық нысаны болатын немесе әдетте тұтқындықта немесе шаруашылық мақсатында ұсталатын басқа жануарларға бөлінеді. Ұлыбританияда 1861 жылғы Зиянды әрекеттер туралы заң бойынша ірі қара малды мүсінді бұзған адам үш жылдан он төрт жылға дейінгі мерзімге жазалау қызметіне тартылды; басқа жануарларға зиян келтіру – қылмыс болып есептелді және жеңіл жазамен жазаланды. Екінші рет құқық бұзған жағдайда он екі айдан астам мерзімге қамау және ауыр еңбекпен жазалау қарастырылды. Бүгінде жануарларды мүсінді бұзу Жануарларға қатыгездік жасау туралы заңдарға жатады, ал басқалардың мүсінді бұзуы қылмыстық зиян ретінде қарастырылады.
Адамды кесу жаза ретінде
Кең таралған соттық дене жазаларының кезінде ғана емес, жаза кезінде қатты ауырсыну мен қоғамдық ұят сезімін тудырып, сонымен қатар қанағаттандырылмайтын дене жарақаттарын келтіріп, тіпті қылмыскерді өмір бойына мүгедек ету мақсатында кесу немесе өртеу арқылы белгілеуге рұқсат болған заманда, киіммен қорғалмайтын (соның салдарынан ұзақ мерзімді перспективада ерекше қатыгездікпен қаралатын) анатомиялық аймақтардың бірі – құлақтар болды. Мысалы, Англияда Кентербери архиепископы Уильям Лауд басшылығымен англикандық шіркеудің діни көзқарастарына қарсы шыққан бірнеше памфлет жазушылардың құлақтары кесілді: 1630 жылы Александр Лейтон, ал 1637 жылы Джон Баствик, Генри Бертон және Уильям Принн сияқты тағы бірнеше пуритандар. Шотландияда Джеймс Гэвин, Ланаркширдегі Дуглас округынан шыққан, діни сенімінен бас тартпағаны үшін құлақтары кесілді. Жапонияда Гонсало Гарсия және оның серіктері де осындай жазаға тартылды. Әсіресе, Он үш колонияның әртүрлі юрисдикцияларында тіпті ең ұсақ қылмыстар, мысалы шошқа ұрлығы, құлақтарын тұғырға бекітіп, жарып жіберу немесе тіпті кесіп тастау арқылы жазаланды. Жалған ақша жасаушыларға үстінен белгі салынды (бұл қылмыс мемлекетке қарсы саботаж саналды, ал бұрынғы жаза – майда қайнату), бұл батыстық мүгедек етудің бір түрі еді. Тәуелсіздік американдық әділеттілікті одан да қатыгездікке ұшыратты. Мысалы, Оңтүстік-Батыс аймағында (кейін Теннесси штаты) 1780 жылғы Камберленд келісіміне сәйкес, 1793 жылы судья Джон МакНейри Нэшвиллдің алғашқы жылқы ұрпағы Джон МакКейнге бір сағатқа ағашқа бекітіліп, 39 соққы салу, құлақтарын кесіп, бетіне «H» және «T» әріптерін өртеу жазасын берді. Эфиопия император тағына талапкер болған Небане Йоханнес құлақтары мен мұрны кесілді, бірақ кейін босатылды. Таққа талапкерлерді мүгедек ету әдісі Таяу Шығыс аймақтарында мыңдаған жылдар бойы қолданылып келеді. Бұрын патша болу үшін адам мінсіз болуы керек еді. Мұрын, құлақ немесе еріндер сияқты көзге көрінетін физикалық кемшіліктер патша болуға жеткіліксіздік тудыратын себептердің бірі болды. Мұндай жағдайларда құрбанды басқаларға ескерту ретінде және енді қауіптің көзі емес екенін көрсету үшін тірі қалдырады.