Кіріспе

Құқықтық фикция – заң ережесінің мақсаты үшін факт ретінде қабылданатын, бірақ шындығында дәлелденбеген құрылым. Құқықтық фикциялар соттар тарапынан қолданылуы мүмкін, сондай-ақ заңнамада да кездеседі. Құқықтық фикциялар, керісі дәлелденгенше белгілі бір жағдайдың рас екенін болжайтын заңды презумпциялардан өзгеше, мысалы, заңды туу презумпциясы. «Құқықтық фикция» термині кейде сын айту мағынасында қолданылады. Джереми Бентам құқықтық фикцияларды танымал тарихи сыншы ретінде белгілі болды. Құқықтық фикцияларды, әсіресе олардың тарихи қолданылуын қолдайтындар, оларды «құрылыстағы ғимараттың айналасындағы бағаналар» деп сипаттайды.

Бала асырап алу

Бала асырап алу – биологиялық байланыс болмаса да, асырап алушылардың заңды ата-ана болып саналатын заңды құрылым. Асырап алу туралы сот шешімі қабылданғаннан кейін, биологиялық ата-аналар баламен заңды байланыстарын жояды, олардың балаға қатысты құқықтары тоқтатылады және заңды жат адамдар болып саналады. Керісінше, асырап алушылар асырап алынған баланың заңды ата-анасы деп есептеледі. Бұл өзгерісті көрсететін жаңа туылғандығы туралы куәлік беріледі, және осының өзі заңды құрылым болып табылады.

Тірі қалу туралы ілім

Егер екі немесе одан көп адам белгілі бір уақыт ішінде немесе олардың қайтыс болған ретін анықтау мүмкін емес жағдайда қайтыс болса, екеуінің ең үлкені бірінші қайтыс болған деп есептеледі. Өмір сүру доктринасы, Англияда әлі де қолданыста болғанымен, АҚШ-тың көптеген штаттарында Бірыңғай Одновременді Өлім Заңымен жойылды.

Доу мен Роу

Сотта белгісіз тарапты көрсету үшін Джон Доу немесе Джейн Роу есімдерін пайдалану – заңдық ойдан шығарылған жағдайдың бір түрі. Доу мен Роудың жасырын тараптардың қамқоршылары ретінде, немесе белгісіз тараптардың атынан сотқа жүгінуге ниеттенгендердің есімдері ретінде қарастырылуы кейбір заң жүйелерінде сақталған, бірақ Англияда жойылған. Дегенмен, Роудың Доуды үйсіз қалдырғаны туралы, көбінесе мүліктік құқықта қолданылатын ойдан шығарылған оқиға барлық ортақ құқық жүйелерінде жойылған.

Шығару

Жалпы құқықта жерге құқық берудің тікелей жолы болған, ол "құқық туралы өтініш" деп аталады. Кінәлі тарап "жауынгерлік сот", яғни сот санкциясымен өткен жекпе-жек арқылы сот талғауын талап ете алатын. Арыз берушінің өмірін және денсаулығын қауіпке тікелей салудан сақтау үшін, сотқа берілген құжатта Джон Доу деген адам арыз берушіден жерді жалға алғаны, бірақ Ричард Роу оны қуып шығарғаны, ал ол кісі арыз берушіден басқаша шарт бойынша жалға алғанын айтқан. Мұндай жағдайлар "шығару бойынша аралас сот ісіне" алып келді, бұл қазылар алқасы арқылы меншік құқығын анықтау рәсімі. Осыдан Джон Доу және Ричард Роу есімдері анонимді тараптарды белгілеу үшін пайда болды. Доу, Роу және жалға алу туралы ойдан шығарылған мәлімдемелер тараптар тарапынан дау тудырмады, егер олар жекпе-жек арқылы сотталуға дайын болмаса. Жекпе-жекке ставка салу практикасы он үшінші ғасырдың соңында тоқтатылды, бірақ Англияда 1819 жылға дейін ресми түрде жойылған жоқ.

Ақылы бар адам

Сот белгілі бір стандартқа қол жеткізілгенін анықтау қажет болған жағдайларда, мысалы, айыпталушының немқұрайлылығы болған-болмағанын, сот көбінесе "ақылға қонымды адам" деген заңдық тұжырымды қолданады. "Ақылға қонымды адам" "объективті бақылаушы" немесе "Клапхэм автобусындағы адам" деп те аталады. Бұл "объективті сынақ" деп танылады және сот тараптардың (немесе "субъектілердің") пікірін іздейтін "субъективті сынақтан" гөрі әлдеқайда көп қолданылады. Кейде сот "аралас сынақты" қолдануы мүмкін, мысалы, Лордтар палатасының 1978 жылғы DPP v Camplin ісіндегі шешімінде. Камплин ісінде, айыпталушының кісі өлтіруге ұйытылған-ұйытылмағанын анықтағанда (объективті сынақ), қазылар алқасы айыпталушының 15 жас екенін (субъективті сынақ) қарастыруға құқылы болуы керек.

Қаржы министрлігінің құзыреті

Англияда заңдық фикция Қазынашылық сотының юрисдикциясын барлық түрдегі қарыздық дауларға таратуға мүмкіндік берді. Қазынашылық соты корольдік соттан және Англияның басқа соттарынан гөрі әлдеқайда аз іс жүктемесіне ие болды. Дауласушылар Қазынашылық сотында іс қозғау үшін, өздеріне қарызы бар адамның оларға дұрыс төлемегендігіне байланысты патшаға ақша беруге міндетті екенін, бірақ төлей алмайтындарын айту арқылы талап қоятын. Патшаға қарыз заңдық фикция болып саналды, себебі бастапқы қарызкор бұл мәлімдемені жоққа шығаруға және Қазынашылық сотын юрисдикциядан шығаруға құқылы емес еді.

Король сотының құзыреті

Миддлсекс Биллі – Корольдік сот алқасының Жалпы шағымдар сотының қарауына жататын істер бойынша құзыреттілік алу үшін қолданған заңдық құрал. Корольдік соттың Миддлсекс округі бойынша қылмыстық құзыреттілігін сақтап қалуға негізделген бұл Билль, айыпталушы Миддлсексте құқық бұзушылық жасады деген сылтаумен, басқа да жалпы құқық соттарының қарауына жататын істерді қабылдауға мүмкіндік берді. Айыпталушы қамауға алынған соң, құқық бұзушылық туралы шағым тым-тыныш тоқтатылып, орнына басқа шағымдар (мысалы, қарыз немесе мүлік талабы) қойылатын.

Парламент өкілі қызметінен кетуі

1623 жылы Парламент мүшелеріне сайлау округтерін өкілдік етуге сенім артылды, демек олар отставкаға кетуге құқылы емес еді. Дегенмен, Корольден «пайдалы лауазым» (оның ішінде министр болып тағайындалу) алған депутат, тәуелсіздігіне күдік туғызуы мүмкін болғандықтан, Парламенттен шығып, қайта сайлануға міндетті болды, егер ол Корольдің жалақысын алса. Осы үшін, Парламенттен кетуге ниет білдірген депутат, міндеттері мен табысы жоқ, бірақ заңды түрде Корольдің тарту еткен «пайдалы лауазымы» саналатын «Чилтерн жүздігінің басқарушысы» немесе «Норстстед елімінің басқарушысы» лауазымын алу үшін Корольге өтініш жасау тәсілі ойлап табылды. 1751 жылы Джон Питт Парламенттен кету үшін алғаш рет «Чилтерн жүздігін» пайдаланған депутат болды. Министрлерді қайта сайлау талабы жойылды, бірақ депутаттардың отставкаға кетуіне мүмкіндік беретін «Чилтерн жүздігі» механизмі күшінде қалды.

2019 жылғы ұзарту туралы дау

2019 жылғы Ұлыбританияның парламентті тарату дауы заңдық шарттылық арқылы шешілді. Ұлыбританияның Жоғарғы соты премьер-министр Борис Джонсонның парламентті таратуы заңсыз деп тапса да, оған парламентті қайта шақыруға бұйрық беруге құқығы болмады. Оның орнына, парламент ешқашан таратылмаған деген заңдық шарттылық сақталды; тарату туралы барлық сілтемелер тізімнен алынып тасталды, ал парламент оның орнына жабық деп тіркелді, бұл оған ертеңу күні қайта жиналуға мүмкіндік берді.

Мабо Квинслендке қарсы

Кейбір заңдық фикциялар тарихи білімнің артуы және әлеуметтік нормалардың өзгеруі салдарынан күшін жойды, мысалы, Мабо ісінде Австралияның Жоғарғы соты бұрынғы биліктердің, британдықтар қоныстанған кезде жергілікті австралиялықтардың "әлеуметтік ұйымдастыру деңгейінде" тым төмен болғандықтан жерге меншік құқығын иелене алмайтындығы туралы пікірін қабылдамады.

Философиялық аргументтер

Уильям Блэкстон заңдық фикцияларды қорғады, заң шығару ешқашан күтілмеген салдардың темір заңынан босатылмайтынын атап өтті. Блэкстоун ежелгі қамал метафорасын пайдалана отырып былай деді:

Біз батырлар дәуірінде салынған, бірақ қазіргі заманғы тұрғындарға бейімделген ескі готикалық қамалды мұраға алдық. Қоршалған қабырғалар, тісті мұнаралар және марапатталған залдар – тамаша да құрметті, бірақ пайдасыз. Ішкі бөлмелер, енді ыңғайлы бөлмелерге айналған, оларға кіру жолдары қиын болғанымен, жайлы да кеңістікті. Генри Мэн болса, заңдық фикциялар заңның әсем өсіндісі сияқты көрінеді, оларды заңмен жою керек деді. Джереми Бентам заңдық фикция ұғымын қатаң сынап, "фикциялар заң үшін осылай, ал алдау – сауда үшін" деді. Хоуп Миррлиздің 1926 жылғы "Lud in the Mist" романында заңдық фикция, рухани құпиялар мен сиқырлы иллюзиялардың секулярлық ауыстырушысы ретіндегі маңызы орталық тақырып болып табылады. Романдағы заңдық фикцияларға мыналар жатады: заңға реттеуге мүмкіндік беру үшін, айтуға тыйым салынған жұлдыз жемісін жібек мата ретінде көрсету; және сенаторлардың өмір бойы қызмет ететіндігіне байланысты, оларды қызметтен алу үшін елдің Сенатының мүшелерін "заң алдында қайтыс болған" деп жариялау.

Оларды пайдаланудың шектеулері

Құқықтық фикциялар заңның көзі ретінде ресми мәртебеден емес, дәстүр мен сот шешімдерінен өкімет алады. Тарихи тұрғыдан алғанда, көптеген құқықтық фикциялар қатал немесе күтпеген жағдайларға байланысты, соның шешімі ретінде ad hoc жасалған. Ғасырлар бойындағы конвенциялар мен тәжірибелер құқықтық фикция институтына да, сот прецеденттерінде қайта-қайта қолданылған нақты құқықтық фикцияларға (мысалы, асырап алу және заңды тұлға) де біршама тұрақтылық сыйлады. Соттар құқықтық фикцияларды қолдануда дискрециялық өкілеттіктерді сақтайды, бірақ құқықтық фикцияларды қолданудың тиімділігі туралы бірнеше жалпы қағидалар мынадайлар болуы мүмкін:

Құқықтық фикция заңды күштен шығаруға немесе заңсыздыққа алып келуге қолданылмауы керек: құқықтық фикцияның кез келген заң ережесін немесе моральдық шектеуді бұзуға әкелетін жағдайларда қолданылмауы тиіс екені үнемі баса айтылады. Sinclair v. Brougham 1914 AC 378 ісінде Лордтар палатасы шектеулі серіктестіктің өкілеттігінен тыс қарыз алу жағдайына квази-шарттың құқықтық негізін кеңейтуден бас тартты, себебі бұл серіктестіктің өкілеттігінен тыс қарыз алуын тыйым салатын қоғамдық саясат ережелерін бұзуға келісім берер еді. Жалпы алғанда, егер құқықтық фикция қолданылып жатқан ережеден қашу үшін қолданылып жатқандай көрінсе, соттар осы фикцияны елемеуге және нақты жағдайларды қарауға құқылы. Осындай жағдайларда «корпоративтік жамылғыны бұзу» доктринасы қолданылады. Құқықтық фикция оның құрылу мақсатына сәйкес жұмыс істеуі керек және оның заңды шегінен асырылмауы керек. Құқықтық фикция әділетсіз нәтижелерге әкелу үшін кеңейтілмеуі керек. Мысалы, әйелдің жекелігі күйеуінің жекелігіне біріктіріледі деген фикцияны, егер ол ашылғанда, жарамсыз деп танылған ер адамның әйеліне мұрагерлік құқығынан айыру үшін қолдануға болмайды. Қатынының әйелі өлтірілген адамның мүлкін өз құқығымен иелене алады және күйеуінің құқығынан айырылмайды. Бір фикцияның үстіне екінші фикция құрыла алмайды. Мысалы, индуист заңында, үйленген адамды асырап алғанда және сол адам асырап алған кезде ұлы болса, онда ұлы әкесімен бірге асырап алған отбасына өтпейді. Ол өзінің туған отбасындағы готрасын және мұрагерлік құқығын жоғалтпайды. Екінші мысал: асырап алынған бала асырап алған әкесімен және оның әйелімен байланысты, ол асырап алған әкесі мен оның әйелінің нағыз баласы болып саналады. Бірақ оны асырап алған әкесінің барлық әйелдерінің нағыз баласы деп айту – фикцияның үстіне фикция құру болады.

Құқықтық фикциялар

Кейбір заңдық фикциялар заңнамада немесе регламенттік құқықта ресми түрде бекітілген. Осы саладағы қалыпты білімі бар адамдар – мұндай заңдық фикциялардың мысалы.