Кіріспе

Француз революциясы мен революциялық соғыстар кезіндегі ақша құралы. Ассигнат (асиɲa) – Француз революциясы және Француз революциялық соғыстары кезінде қолданылған төлемдік құжат.

Франция

Ассигнаттар – Франциядағы Конституциялық Ассамблеяның 1789 жылдан 1796 жылға дейін, Француз төңкерісі кезінде, алда тұрған банкроттықтан шығу үшін бекіткен қағаз ақша (фиат валютасы). Бастапқыда олар мемлекеттік меншікке өткен мүліктердің құнымен қамтамасыз етілді: 7 қазанда королдікке тиесілі мүліктер және Мирабоның ұсынысымен 1789 жылдың 2 қарашасында Ассамблея тәркілеген Католик шіркеуінің иеліктері. Талейранның сөзіне сәйкес, несие жүйесі қирады; ал Мирабо үшін «табушылық – ұлттың қазынасы» еді. Қыркүйек айында қазына толық бос болды. Шарль Морис де Талейран Перигор «ұлттық игіліктерді» ұлтқа қайтаруды ұсынды. Некер «Caisse d'Escompte»-тен қарыз алуды ұсынды, бірақ жеке банкты Англия банкісіне ұқсас ұлттық банкке айналдыруға жасаған әрекеті сәтсіз аяқталды. Жалпы банкроттық сөзсіз болды. 1789 жылдың 21 желтоқсанында бірінші жарлық қабылданды, ол 1790 жылдың сәуірінде 400 000 ливрлік ассигнаттар шығаруды тапсырды – 5% пайыздық ставкасы бар қарыз сертификаттары, «Biens nationaux» аукционының қорымен кепілдендіріліп, қайтарылатын болатын. Ассигнаттар бірден саяси пікір таласына себеп болды. Маури, Казалес, Бергассе және д’Эпремнель сияқты конституциялық монархистер оған қарсы шықты. Олардың жақтастары, сондай-ақ XVIII ғасырдағы «жер банктерінің» басқа да жақтастары жердің алтын мен күмістен гөрі тұрақты құндылық көзі екенін айтса, ассигнаттардың қарсыластары оларды мүліктің заңсыз тартылып алуының нәтижесі деп қарады. Ассигнаттарды ең алдымен мемлекеттік кредиторларға төлеуге тиіс болды. Осы қаражатқа кредиторлар ұлттық жерлерді сатып ала алатын, ассигнаттар осы мақсатта басқа ақша түрлерінен басымдыққа ие болатын. Егер кредитор жер сатып алуға ниеттенбесе, онда ол жерді қалаушылардан номиналды құнын алуға мүмкіндігі бар еді. Мемлекетке сатып алынған жерлер үшін төленген ассигнаттар жойылды, және барлық шығарылым ұлттық жерлер таратылған сайын жоғалып кетеді деп есептелді. Бастапқыда облигация ретінде қарастырылған ассигнаттар, 1790 жылдың сәуірінде Революцияның саяси, әлеуметтік және мәдени тұрақсыздығынан туындаған өтімділік дағдарысын шешу үшін заңды төлем құралы (assignats monnaie) ретінде қайта анықталды.

1790 1792 жыл

Этьен Клавьер ұлттық байлықты көрсететін және заңды төлем құралы ретінде қолданылатын үлкен ассинаттарды шығару үшін лоббилік жұмыс жүргізді. 17 сәуірде 1790 жылы банкноттар заңды төлем құралы деп жарияланды, бірақ олардың сыйақысы 3%-ға дейін төмендетілді. Күнделікті өмір үшін 200 және 300 ливрлік кішкентай номиналды ақшалар қажет болды. Ассинаттар монетаның тапшылығын жоюға және өнеркәсіп пен сауданы жандандыруға тиіс болды. Ассинаттар төленгеннен кейін, оларды өртеп жіберу керек еді. Келешектегі қағаз ақша үшін кепілдік дайындалды. Ассинаттар айналымға түскеннен кейін, олардың құны 5 пайызға төмендеді. Дю Пон де Немур ассинаттардың шығарылуы нан бағасын екі есеге дейін өсіруі мүмкін деп қорқыды. Некердің өзі 27 тамызда Ұлттық Ассамблеяда ассинаттар Францияны банкротқа дейін жеткізетін қағаз ақша екенін айтты. Таллеран да оларды Лаудың схемалары сияқты тәуекелге ұшыратуы мүмкін деген үлкен шабуыл жасады. Камю американдық тәжірибеден алынған сабақты, ол металл ақшаны құлдыратып, бағаларды өсіргенін атап өтті. Кондорсе мен Дю Пон де Немур ассинаттар күміс пен басқа монета түрлерін шығарып, қағазға қатысты бағаны көтеріп, сауданы қауіпті түрде шектеуі мүмкін деп мәлімдеді. Осы авторлардың барлығы Касса д'Эскопт арқылы пайызбен қазыналық вексельдерді шығаруды, салық жүйесін қайта қарауды және несиелерді ұлғайтуды жөн көрді. 27 тамызда 1790 жылы Ассамблея 1,9 миллиард ассинатты тағы бір рет шығаруды шешті, ол жыл соңына дейін барлық мәмілелер үшін, яғни банкноттар үшін заңды төлем құралына айналады, оларды кез келген адам сатып алып, кәдімгі шаруалық операцияларда қолдана алады. Реакциялық бейімділікке күдікпен қараған Некер ассинатты қағаз ақшаға айналдыруға қатысты қарсылық көрсетіп, 3 қыркүйекте отставкаға кетті. Ол 1,9 миллиардты 800 миллионға дейін төмендетуге қол жеткізді, бірақ шабуылдар оның отставкасына ықпал еткен болуы мүмкін. Некердің ең күшті қарсыласы, граф де Мирабо, «ұлттық ақшаны» талап етіп, оны қолдамады. 1790 жылдың қыркүйегіне қарай үкімет барлық рұқсат етілген ассинаттарды төледі. Қағаз ақшаны жақтаушылар ассинаттар жермен қамтамасыз етілгендіктен, оларды қамтамасыз ететін жерлер сатылатын мөлшерде зейнеткерлікке шығарып, өртелген жағдайда, одан да көп ақшаны қауіпсіз шығаруға болады деп мәлімдеді. 29 қыркүйекте 1790 жылы Ұлттық Ассамблея 800 миллион ливрді тағы бір рет шығаруға рұқсат берді және ассинаттар бойынша сыйақыны мүлдем жойды.) Некер дивидендтерді төлеуге жақын қағаз ақшаның жақын арада құндылығы болмайтынын болжады. Ассинаттарды жасауға ешкімнің нақты құқығы болмағандықтан, көп ұзамай барлығы осымен айналыса бастайды. 1790 жылдың қыркүйегіне қарай ассинат нағыз айналымдағы қағаз ақшаға айналды, ал бастапқы эмиссияға 50, 60, 70, 80, 90, 100, 500 және 2000 ливрлік заңды төлем құралы мәртебесіне ие 800 миллион ливрлік сыйақысыз ноталар қосылды. Кішкентай номиналды банкноттар кеңінен тарату үшін көптеп шығарылды. Бұл өзгеріс экономиканы ынталандырды, бірақ инфляциялық қысымды да арттырды. Ескі режимдегі лауазымды тұлғаларға олардың мүлкі үшін (судьялық, әскери шендер және т.б.) өтемақы төлеу кезінде Революцияның мұрагерлік қарыздарына одан да көп қосылды, Ұлттық Ассамблея 1790 жылдың қыркүйегінде қосымша 800 миллион франк сомасында қосымша ассинаттарды шығаруды аздап дауыспен қабылдады. 1791 жылдың қыркүйегіне қарай ассинаттардың құны 18-20 пайызға төмендеді. Ассинаттарды қамтамасыз ететін мүліктер «ұлттық мүліктер» деп аталды және аудандық деңгейдегі билік органдары аукционға шығарды. 10 наурызда 1790 жылы Петионның ұсынысы бойынша шіркеу мүлкін басқару муниципалитеттерге берілді. Осы мүлікті сату арқылы ассинаттар мемлекеттік борыштың маңызды бөлігін табысты қайтару үшін пайдаланылды. Алайда, жерді сату олардың бастапқы мақсаты болғандықтан, ассинаттар тек үлкен номиналдарда (50, 100, 200 және 1000 ливр) шығарылды, олар күнделікті айырбастау құралы ретінде нашар жұмыс істеді. Сонымен қатар, Ұлттық Ассамблея ассинаттар мен Ескі Режимнің монеталарын (айналыста қалған) тең бағамен айырбастауды міндеттемеді. Күзде 1790 жылы Ұлттық Ассамблея үлкен номиналды ассинаттарды кішкентай монеталарға айырбастау үшін 7,5% комиссия төледі. 1791 жылдың соңына қарай дисконттық ставка көбінесе 20% немесе одан да көп болды. Бұл шектеулер, сондай-ақ 3,75 миллиард франкқа дейін жеткен қосымша эмиссиялар және контрреволюционерлердің ұйымдасқан қарсылығы олардың құндылығын жоғалтуына әкелді. 1 ақпанда 1792 жылы ассинаттардың құны шамамен 50 пайызға төмендеді. Отандық революционерлер ассинаттардың құндылығының төмендеуін шетелдік қастандықтарға жабалап тастады. Клавьер ассинаттың құлауына мемлекеттер коалициясын жауапты деп мәлімдеді. Диллай британдықтар, бельгиялықтар және швейцариялықтар валютаны өнеркәсіптік түрде жалған жасады деп жазды: «Лондонда он жеті өндіріс орны толық жұмыс істеді, онда төрт жүз адам жалған және жасалған ассинаттарды жасауға арналды». 17 қазан 1792 жылы айналымда кемінде 2,4 миллиард ассинат болды.

1793 1799 жыл

Соғыс басталғаннан кейін, монархия құлағаннан кейін және республика жарияланғаннан кейін Ұлттық конвент вексельдер мен монеталарды бірдей құнмен алмастыруды міндеттеді, бірақ бұл заң ешқашан орындалмады. Оның орнына, ассинаттардың құнсыздануы жалғасты. 1793 жылдың 10 сәуірінде Робеспьер сөз сөйлеу кезінде Дюмориесті айыптады: «Дюморие және оның жақтастары Белгияда ассинаттардың айналымын тоқтатып, мемлекеттік қаржыға өлім соқты». 1793 жылдың тамызына қарай айналыстағы ассинаттардың саны екі есеге артып, 5 миллиардқа жетті. Бағаның өсуі және азық-түлік тапшылығы қыркүйек айында халық арасындағы наразылықты күшейтті. 1793 жылғы ең жоғары баға заңы сияқты заңдар осы жағдайды түзетуге бағытталған. 1793 жылдың 8 қарашасында ассинаттарды дайындау директоры Симон Франсуа Ламарш өлімге кесілді. 2 желтоқсанда Клавьер тұтқындалды; ол бір апта ішінде өз-өзіне қол жұмсады. 1794 жылдың 24 ақпанында «максимумның» барлық тауарларға таратылуы жағдайды одан әрі ушықтырды. Сауда тоқтап, барлық өндіріс орындары жабылды. 1795 жылдың мамыр айының соңына қарай айналыс он миллиардқа, ал шілде айының соңына қарай он төрт миллиардқа дейін өсті. 1796 жылға қарай эмиссия 45,5 миллиард франкқа жетті, жалған ақшаны есептемегенде, Директория ассинаттарды алмастыру үшін жер участаларымен қамтамасыз етілген мандаттарды шығарды, бірақ олар да тез сәтсіздікке ұшырады және мемлекет оларды үлкен жеңілдікпен қайта сатып алды. Наполеон фиат валютасының барлық түрлеріне қарсы болды. 1830-1840 жылдары революция кезінде шығарылған ассинаттар және басқа да қағаз ақша коллекционерлердің қызығушылығын тудырды.

Италия

1798 және 1799 жылдар аралығында француз революциялық күштері Рим Республикасын құрды, ол да ассигнаттарды (итальянша: assegnati) шығарды. Олар 23 Фруктидор VI (1798 жылдың 14 қыркүйегі) заңымен шығарылды. Айналымдағы валюта – паоло немесе джулио, бұл Папалық штаттардың бұрынғы валютасы еді. Рим Республикасы байокко және скудо номиналындағы монеталар да шығарды.

Ресей

Ассигнация термині орыс тіліндегі "ассигнация" деген сөзбен ұқсас, ол "банкнот" деген мағынаны білдіреді. Ассигнациялық рубль (ассигнациялық рубль) Ресейде 1769 жылдан 1849 жылдың 1 қаңтарына дейін қолданылды. Бұл Француз революциясымен ешқандай байланысы жоқ.