Кіріспе
Фернандо-де-Норона (Fernando de Noronha, feʁˈnɐ̃du dʒi noˈɾoɲɐ), ресми атауы Фернандо-де-Норона мемлекеттік округі (порт. Distrito Estadual de Fernando de Noronha) және 1988 жылға дейін Фернандо-де-Норона территориясы (порт. Território de Fernando de Noronha) деп аталатын, Атлант мұхитындағы архипелаг, Бразилияның Пернамбуко штатының бөлігі, Бразилия жағалауынан орналасқан. Ол 21 арал мен аралшықтан тұрады, жалпы ауданы шамамен 26 км² құрайды. Тек атаулы негізгі аралда ғана адам тұрады; оның ауданы 26 км² және 2020 жылы халық саны 3 101 адам деп есептелген. Архипелагтың көп бөлігі салыстырмалы түрде төмен жатқан болса да, кейбір жерлері 300 метрден астам биіктікке жетеді. Аралдар Бразилияда әкімшілік жағынан ерекше. Олар Пернамбуко штатының үкіметімен тікелей басқарылатын "мемлекеттік округ" (distrito estadual) құрайды (Рио-Гранде-ду-Норте штатына жақын болғанына қарамастан). Мемлекеттік округтің юрисдикциясына Фернандо-де-Норонадан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан, өте шалғайдағы Сент-Петр және Сент-Пол архипелагы да кіреді. Аралдардың 70 пайызы 1988 жылы ұлттық теңіз паркі ретінде бекітілді. 2001 жылы ЮНЕСКО оны дүниежүзілік мұра нысаны деп жариялады, себебі ол тун, акула, тасбақа және теңіз сүтқоректілері үшін маңызды қоректену орны болып табылады. Оның уақыт белдеуі жыл бойы UTC−02:00.
Ашылу
Фернандо де Нороньяның иелігі 16 ғасырдың басына қарай басталады. Географиялық орнына байланысты архипелаг Жаңа әлемде алғаш көрінген жерлердің бірі болды, оны 1500 жылы испан картографы Хуан де Ла Коса, ал 1502 жылы португал Альберто Кантино «Кварезма» деген атпен көрсетті. Жазба деректерге сүйенсек, Фернандо де Норонха аралын 1503 жылдың 10 тамызында Лиссабон саудагері Фернандо де Лоронха басқарған жеке коммерциялық консорциум ұйымдастырған және қаржылаған португал экспедициясы ашқан. Экспедицияны капитан Гонсало Коэльо басқарды және оның құрамында итальяндық авантюрист Америго Веспуччи болды, ол осы туралы жазба қалдырды. Экспедицияның бас кемесі аралға жақын жерде рифке шағылып, суға батып, «экипаждан басқа ештеңе сақталмады». Коэльоның бұйрығымен Веспуччи аралға тоқтады және бір аптадай сол жерде болды, ал Коэльо флотының қалған бөлігі оңтүстікке қарай жол тартты. Содериниге жазған хатында Веспуччи елсіз аралды сипаттап, оның атын «Қасиетті Лоренс аралы» деп атады (10 тамыз – Қасиетті Лоренс күні; португалдық саяхатшылардың дәстүрі бойынша жерлерді діни күнтізбе бойынша атау қабылданған). Оның бар екені туралы Лиссабонға сол кезден бастап 1504 жылдың 16 қаңтарына дейін хабар жеткен, сол кезде Португалия королі Мануэль I Фернандо де Лоронхаға «Сан-Жоао» (São João) аралын мұрагерлік капитандық ретінде беру туралы жарлық шығарды. Бұл мәселе тарихшыларды оқыстырды. Веспуччи 1504 жылдың маусымында ғана Лиссабонға оралғандықтан, жаңа аралдың ашылуы одан бұрын болған болуы керек. Тарихшылар Коэльо флотының адасқан кемесі белгісіз капитанның басшылығымен аралға қайта оралған болуы мүмкін деп болжайды (болжам бойынша 1503 жылдың 29 тамызында, Жақияның басы кесілу күні), Веспуччини іздеуге келген, бірақ оны немесе басқа ешкімді таппаған, және бұл жаңалықты Лиссабонға жалғыз өзі жеткізген. (Веспуччи өзінің хатында аралдан 1503 жылдың 18 тамызында кеткенін және бір жылдан кейін Лиссабонға келгенде, 1504 жылдың 18 маусымында, Лиссабон тұрғындары таң қалды, өйткені оларға «кемесі жоғалып кеткені» айтылған (демек, бұрынғы капитан?). Лиссабонға жаңалықпен (және Сан-Жоао есімімен) оралған капитан белгісіз. Кейбіреулер бұл капитан экспедицияның бас қаржыгері Лоронханың өзі болған деп болжайды). Осы жазба деректерден құралған мәлімет карталық деректерге қарағанда қайшылыққа толы. Кантино планисферасында Фернандо де Норонха аралына ұқсас «Кварезма» деп аталатын арал бейнеленген. Кантино картасын анонимді португал картографы жасаған және 1502 жылдың қарашасына дейін, тіпті Коэльо экспедициясы басталғанға дейін аяқтаған. Бұл аралдың бұрынғы экспедициямен ашылғанын болжауға негіз болды. Алайда, бұл қай экспедиция болғаны туралы бірлік жоқ. «Кварезма» атауы ораза айын білдіреді, демек, ол наурыз айында немесе сәуір айының басында ашылған болуы керек, бұл белгілі экспедициялармен сәйкес келмейді. Сонымен қатар, Кантино картасында Кварезманың сол жағында Фернандо де Норонха аралына сәйкес келмейтін құпия қызыл арал бейнеленген. Кейбіреулер бұл аномалияларды «кварезманы» анарэзма деп оқып (мәні белгісіз, бірақ ораза уақытын болдырмайды) түсіндіріп, қызыл аралдың жай ғана сияның кездейсоқ тамшысы екенін болжайды. Егер «Кварезма» – Фернандо де Норонха болса, оны кім ашқаны белгісіз. Бір ұсыныс бойынша, бұл жерді 1501 жылдың мамыр айында белгісіз капитан (мүмкін Андре Гонсалвес) және сонымен бірге Америго Веспуччимен бірге жіберілген португалдық корольдік карталау экспедициясы ашқан. Веспуччидің айтуынша, бұл экспедиция 1502 жылдың қыркүйек айында Лиссабонға қайтып келді, бұл Кантино картасының соңғы құрамына әсер ету үшін уақытында болды. Өкінішке орай, Веспуччи бұл аралды ашқанын баяндамайды, ол (және оның серіктері) аралды алғаш рет 1503 жылғы Коэльо экспедициясында көргенін нақты айтады. Алайда, бір итальяндық жазған хатта 1502 жылдың 22 шілдесінде (Веспуччиден үш ай бұрын) Лиссабонға «Пароцтар елінен» бір кеме келгені айтылған. Бұл картаға түсіру экспедициясынан уақытынан бұрын қайтып келген адасқан кеме болуы мүмкін, немесе басқа экспедиция болуы мүмкін, ол туралы ақпарат жоқ. Оның келгені туралы хабардың уақыты (1502 жылдың шілдесі) оны аралға 1502 жылдың наурыз айында, оралу сапарында кездейсоқ тап болған болуы мүмкін. Үшінші мүмкін (бірақ күмәнді) теория – арал 1500 жылы, Педро Альварес Кабрал басқарған Екінші Үндістан армадасы Бразилияны ашқаннан кейін көп ұзамай ашылған. Порто-Сегуроға қысқа уақытқа қоныс тепкеннен кейін Кабрал Гаспар де Лемос немесе Андре Гонсалвес (көздер келіспейді) басқарған көмекші кемені Лиссабонға, жаңалықты жеткізу үшін жіберді. Бұл көмекші кеме Бразилия жағалауымен солтүстікке қарай жүріп, Фернандо де Норонха аралын кездейсоқ тапқан болуы мүмкін және 1500 жылдың шілдесіне дейін Лиссабонда оның бар екенін хабарлаған. Алайда, бұл «Кварезма» атауына қайшы келеді, өйткені көмекші кеме оразадан кейін теңізге шыққан. Төртінші (бірақ сондай-ақ күмәнді) мүмкіндік – оны Жоао да Нова басқарған Үшінші Үндістан армадасы ашқан, ол Лиссабондан 1501 жылдың наурыз немесе сәуір айында шығып, 1502 жылдың қыркүйегінде қайтып келді, бұл Кантино картасына әсер ету үшін уақытында болды. Анналист Гаспар Коррейя мәлімдемесіне сәйкес, Үшінші армада шығу сапарында Бразилия жағалауындағы Кейп Санто Агостиньо маңында тоқтаған. Басқа екі анналист (Жоао де Баррос және Дамиао де Гойс) қоныс тебу туралы айтпайды, бірақ олар бір аралды ашқандарын хабарлайды (олар оны Асенсион аралы деп санайды, бірақ бұл нақты емес). Демек, Үшінші армада шығу сапарында Фернандо де Норонха аралын ашқан болуы мүмкін. Алайда, уақыт тығыз: 1501 жылдың 11 сәуірінде Пасха болды, ал Үшінші армаданың Лиссабондан шығу күні 5 наурыз бен 15 сәуір аралығында болды, бұл ораза айында сол жерге жету үшін жеткілікті уақыт емес. Осы аномалиялардың нәтижесінде кейбір қазіргі тарихшылар Фернандо де Норонха 1502 жылғы Кантино картасында бейнеленбегенін ұсынады. Олардың пікірінше, «Кварезма» аралы және онымен бірге қызыл «сиялы дақ» – бұл сәл картада дұрыс емес көрсетілген Рокас атоллы. Бұл Фернандо де Норонха аралын Гонсало Коэльо экспедициясы 1503 жылдың 10 тамызында Веспуччи баяндағандай ашқанын растайды. «Сан-Жоао» аталымынан «Фернандо де Норонха» аталымына өту, әдеттегі қолданыстан туындаған болуы керек. 1559 жылдың 20 мамырындағы Лоронха әулетінің ұрпақтарына жолданған патшалық хатта арал әлі де ресми «Сан-Жоао» аралы деп аталады, бірақ басқа жерлерде, мысалы, Мартин Афонсо де Соузаның 1530 жылдардағы кемелік журналында, ол «Фернандо де Норонха» аралы деп аталған («Норонха» – «Лоронха» сөзінің әдеттегі қатесі). Бұл бейресми атау ақырында ресми атауды ығыстырды.
15001700 теңге
Лиссабондық саудагер Фернандо де Лоронха Фернандо де Норонха аралын мұрагерлік капитания ретінде ғана емес, сонымен қатар (1503 жылдан шамамен 1512 жылға дейін) Бразилиядағы сауда монополиясын иеленді. 1503 және 1512 жылдар аралығында Норонханың агенттері Бразилия жағалауы бойында қоймалар (феториалар) желісін құрып, Бразилияның жергілікті тұрғындарымен бразиль ағашы үшін сауда жасады – еуропалық мата өндірушілер бағалаған қызыл бояу беретін жергілікті ағаш. Фернандо де Норонха аралы осы желінің орталық жинау ортасы болды. Жағалаудағы үндістер үнемі жинап, жағалаудағы түрлі қоймаларға жеткізетін бразиль ағашы Фернандо де Норонха аралындағы орталық қоймаға жеткізілді, онда жиналған жүктерді Еуропаға апарып баратын үлкен көлік кемесі мерзімімен келіп тұратын. 1512 жылы Лоронханың коммерциялық келісімінің мерзімі біткеннен кейін, бразиль ағашымен айналысатын кәсіпорынды португал тәжі өз мойнына алды, бірақ Лоронха мен оның ұрпақтары Фернандо де Норонха аралын мұрагерлік капитания ретінде жеке меншіктерін 1560 жылдарға дейін сақтап қалды.
17001900
1719 жылдың шілдесінде Уэльстік қарақшы Бартоломей Робертс, сондай-ақ "Қара Барт" атымен танылған, аралда тоғыз апта болғаннан кейін Батыс Үндістанға португал кемелерін іздеу үшін аттанды.