Кіріспе

Севериялықтар, сондай-ақ Севериян, Сиверлер немесе Сиверліктер (;; Северяне; Сiверяни) – ерте шығыс славян тайпасы немесе тайпалық бірлестігі, Днепр өзенінің орта ағысынан шығысқа қарай және Дунай өзенінің оңтүстік-шығысына қарай жерлерді мекендеген. Олар Бавариялық Географта (9 ғасыр), император Константин VII (956–959 жж.), хазар билеушісі Иосифте (шамамен 955 ж.) және «Бастапқы жылнамада» (1113 ж.) еске алынады.

Этноним

"Севериан" атауының этимологиясы белгісіз. Северия аймағының атауы славян тайпаларынан шыққан. Бір теория бойынша, бұл атау славян тіліндегі "солтүстік" (sěver; солтүстіктің адамдары) деген сөзден туындаған. Кейбір ғалымдар еврейлер бұл тайпаны "саварта" деп атағандығын айтады, бұл Киев хатында (шамамен 930 ж.) еврей тілінде SWRTH (Sur'ata немесе Sever'ata деп оқылады) деп жазылған, және славян тіліндегі "сірота" ("жесір"; хатта, мүмкін, "дін ауыстырушы") сөзінен шыққан болуы мүмкін. Немесе "Севериан" атауы венгр тіліндегі "саварти" ("қара"; мүмкін, прото-герман тілінен алынған swartaz сөзінен) сөзінен шыққан болуы мүмкін. Бавариялық географтың жазбаларына сүйене отырып, кейбір ғалымдар бұл этнонимді Зуирани, Зеруяни немесе Себбирози (көбінесе Сабирлер) тайпаларымен байланыстырады.

Тарих

Севериялықтар Анта және Дулебтердің саяси жоғалуынан кейін, өздерінен бастау алған немесе Хазар саясатының ықпалында, Днепрдің орта ағысындағы Шығыс славян тайпаларының одағын сақтап қалған деп саналады. Олардың төменгі Десна және жоғарғы Сейм мен Сула өзендерін мекендегендігі болжанады. Олардың орталығы Чернигов ("қара қала") болған деп есептеледі. Дегенмен, тарихи деректерде севериялықтар Днепр аңғарымен қатар Дунай аңғарының да бір бөлігінде қоныстанғандықтан, ал Зериуани мемлекетінің тым зор болғандығы соншалық, барлық славян одан шыққандығы айтылғандықтан, Генрик Ловмианский русьтік севериялықтарды славян тайпаларының анасы деп санаған. Кейбір севериялықтар қазіргі Солтүстік-Шығыс Болгария аумағына (Төменгі Моэзия және Кіші Скифия) қоныс аударған. Теофан Исповедник айтуынша, болгарлар "жеті славян тайпасын" бағындырған. Осы тайпалардың бірі – Северейлер, шығысқа қарай "Вергеваның алдындағы шатқалдардан" (ἀπό τῆς ἔμπροσθεν κλεισȣ́ρας Βερεγάβων) көшірілген, бұл, әдетте, Балқан тауларындағы Риш жолы деп есептеледі; ал қалған алты тайпа оңтүстік және батыс аймақтарына, тіпті Паннониялық Аварлармен шекараға дейін жылжыған. 767 жылы Византиялықтар Тракияда дүрлік тудырған Северия князі Славунды тұтқынға алған, бұл олардың болгарлармен алым-салық қарым-қатынасын сақтап қалғанын көрсетеді. Бұл тайпалар 859 жылы хазарларға құндыз бен сұрғы терілері түрінде салық төлеуге міндетті болған, бұл олардың солтүстік орман жанында немесе ішінде өмір сүргенін көрсетеді. 884 жылы Олег Новгородский олардың жерін Киев Русіне қосып алған. Севериялықтар "жеңіл салық" төлеуге мәжбүр болған. Олегтің сөзіне қарағанда, ол севериялықтарға емес, хазарларға қарсы қимыл жасаған. Севериялықтар Олегтің билігін қабылдауының себебі төмен салық мөлшері болуы мүмкін. 10 ғасырда Константин VII өзінің "De Administrando Imperio" еңбегінде қыс мезгілінде русь князьдерінің (архонттардың) Северия және Кривичтерге бағынышты жерлерге көшіп, онда қамтылғанын жазған. Ғалымдар жоғарыда аталған даталар бойынша келіспеушіліктерге толы. Кейбіреулер Олегтің жаулауын 920-930 жылдарға жатқызады; хазар билеушісі Иосиф (шамамен 955 ж.) өзінің империясы "Север, Славиун және Вентит" үстінен билік еткенін айтқан; ал Константин VII 950 жыл шамасында севериялықтардың хазарларға емес, руське салық төлегенін және олардың Северия аймағына атын бергенін жазған.

Мәдениет

Археологтар северияндармен байланысты көптеген ауылдық елді мекендерді, оның ішінде 8-10 ғасырлардағы өртеу арқылы жерленген денелер бар қабір үйінділерін тапты. Басқа шығыс славяндар сияқты, северияндар негізінен егіншілікпен, мал шаруашылығымен, аң аулаумен және керамика, тоқыма және металл өңдеу сияқты әртүрлі қолөнерлермен айналысты. Северияндар – клан немесе тайпа басшылары басқарған патриархалдық мәдениет, олар коммунада (задруга) саяси билікті ұстап, тайпа кеңестерін шақыратын. Саяси биліктің орталықтары – орманда немесе жоталарда салынған, төңірегінде елді мекендер дамыған бекіністі градтар болды.