Кіріспе
Бодиам замкі (/b//oʊ//d//i//ə//m/) – Англияның Шығыс Суссекс округындағы Робертсбридж маңында орналасқан 14 ғасырға жататын сумен қоршалған қамал. Ол 1385 жылы Едуард III-нің бұрынғы рыцары сэр Эдвард Далингридж, Ричард II-нің рұқсатымен, Жүз жылдық соғыс кезінде аймақты француз басқыншылығынан қорғау мақсатымен салынған. Төртбұрышты жоспармен салынған Бодиам замкінде қорған мұнарасы жоқ, оның орнына әртүрлі бөлмелер сыртқы қорғаныс қабырғалары мен ішкі аулалардың айналасына орналасқан. Оның бұрыштары мен кіреберісі мұнаралармен белгіленген, ал олардың үстінде тік тік бұрыштар (кренальдер) орналасқан. Құрылысы, егжей-тегжейлері және жасанды сулы ландшафттағы орналасуы, қамалдың дизайнында қорғаныспен қатар көрнектілік те маңызды рөл атқарғанын көрсетеді. Бұл Далингридж отбасының үйі және Бодиам билігінің орталығы болған. Бодиам замкісі Далингриджтердің бірнеше буынына өткен, содан кейін олардың әулеті тоқтап, қамал неке арқылы Левкнор отбасына көшкен. Рауза соғысы кезінде сэр Томас Левкнор Ланкастер үйін қолдады, ал 1483 жылы Йорк үйінен шыққан Ричард III патша болғанда, Бодиам замкісін қоршауға күш жіберілді. Қоршаудың өтті-өтпегені белгісіз, бірақ Бодиам көп қарсылықсыз берілген деп есептеледі. Замкі тәркіленді, бірақ 1485 жылы Ланкастер үйінен Генри VII патша болғанда Левкнорларға қайтарылды. Левкнорлардың ұрпақтары кем дегенде 16 ғасырға дейін замкіге ие болды. 1641 жылы Англия азаматтық соғысының басында Бодиам замкісі Лорд Танеттің иелігінде болды. Ол роялистерді қолдады және Парламент оған салған айыппұлды төлеу үшін замкіні сатты. Содан кейін замкі бұзылып, 1829 жылы Джон Фуллер сатып алғанға дейін қираған күйде қалды. Оның басшылығымен замкі Джордж Кубиттке, 1-ші барон Эшкомбке сатылмас бұрын жартылай қалпына келтірілді, кейіннен Лорд Керзонға сатылды, екеуі де одан әрі қалпына келтіру жұмыстарын жүргізді. Замкі I санаттағы ескерткіш және қорғалатын ескерткіш ретінде қорғалады. Ол 1925 жылдан бері Ұлттық Трастқа тиесілі, Лорд Керзон өліміне байланысты оны сыйға берді және ол көпшілікке ашық.
Bodiam Castle ('/b//oʊ//d//i//ə//m/) is a 14th century moated castle near Robertsbridge in East Sussex, England. It was built in 1385 by Sir Edward Dalyngrigge, a former knight of Edward III, with the permission of Richard II, ostensibly to defend the area against French invasion during the Hundred Years' War. Of quadrangular plan, Bodiam Castle has no keep, having its various chambers built around the outer defensive walls and inner courts. Its corners and entrance are marked by towers, and topped by crenellations. Its structure, details and situation in an artificial watery landscape indicate that display was an important aspect of the castle's design as well as defence. It was the home of the Dalyngrigge family and the centre of the manor of Bodiam. Possession of Bodiam Castle passed through several generations of Dalyngrigges, until their line became extinct, when the castle passed by marriage to the Lewknor family. During the Wars of the Roses, Sir Thomas Lewknor supported the House of Lancaster, and when Richard III of the House of York became king in 1483, a force was despatched to besiege Bodiam Castle. It is unrecorded whether the siege went ahead, but it is thought that Bodiam was surrendered without much resistance. The castle was confiscated, but returned to the Lewknors when Henry VII of the House of Lancaster became king in 1485. Descendants of the Lewknors owned the castle until at least the 16th century. By the start of the English Civil War in 1641, Bodiam Castle was in the possession of Lord Thanet. He supported the Royalist cause, and sold the castle to help pay fines levied against him by Parliament. The castle was subsequently dismantled, and was left as a picturesque ruin until its purchase by John Fuller in 1829. Under his auspices, the castle was partially restored before being sold to George Cubitt, 1st Baron Ashcombe, and later to Lord Curzon, both of whom undertook further restoration work. The castle is protected as a Grade I listed building and Scheduled Monument. It has been owned by The National Trust since 1925, donated by Lord Curzon on his death, and is open to the public.
Өмірбаян
Эдвард Далингридж кіші ұлы болғандықтан, тұңғыштық дәстүрі арқылы әкесінің мүлігінен айырылды, сондықтан ол өзінің бағын жасауға мәжбүр болды. 1378 жылы ол жер иелері отбасына үйленіп, Бодиам иелігін алды. 1379 жылдан 1388 жылға дейін Далингридж Сассекс графтығының рыцары және графтықтағы ең беделді адамдардың бірі болды. Ол корольге қамал салуға рұқсат сұраған кезде Англия мен Франция арасында жүз жылдық соғыс шамамен 50 жылдан бері жүріп жатқан еді. Англия королі Эдуард III (1327–1377 жылдары билеген) француз тағына талап етумен қатар Аквитания және Кале аумақтарын бағындырды. Далингридж Францияға бағын іздеу үшін кеткен көптеген ағылшылдардың бірі болды, олар еркін роталардың мүшелері болды – ең көп төлегенге шайқасқан жалдамалы әскерлердің топтары. Ол 1367 жылы Францияға кетіп, Эдуард III-нің ұлы және Кларенс герцогы Лайонелмен бірге саяхаттады. Арундел графының қол астында шайқасқаннан кейін Далингридж сер Роберт Ноллстың ротасына қосылды, ол тонау мен қарақорлықтан жалдамалы әскер ретінде 100 000 алтын тәжді жинады деген қамал бар. Осылайша Далингридж Бодиам қамалын салу үшін ақша жинады; ол 1377 жылы Англияға оралды. Брюгге шарты (1375) екі жылға бейбітшілікті қамтамасыз етті, бірақ мерзімі біткеннен кейін Англия мен Франция арасындағы соғыс қайта басталды. 1377 жылы Эдуард III-нің орнына Ричард II отырды. Соғыс кезінде Англия мен Франция Ла-Манш жолына бақылау үшін күресті, екі жағалауға да шабуылдар жасады. Жаңадан жанданған жаулықтарға байланысты Парламент Англияның оңтүстік жағалауын қорғауға және нығайтуға ақша жұмсау керектігіне келісім берді, ал француз шапқыншылығын күтіп, Кентте қорғаныс құрылыстары салынды. Сыртқы қауіптермен қатар ішкі наразылықтар да болды, және Далингридж 1381 жылғы шаруалар көтерілісін басуға қатысты. 1385 жылы 1200 кемеден тұратын флот – түрлі тіректер, баржалар және галереялар – Фландриядағы Слюйске Англия арнасының арғы жағына жиналды; Оңтүстік Англия халқы үрейленді. Кейін сол жылы Эдвард Далингриджке өзінің үйін бекітуге рұқсат берілді. Ричард II-ден алған рұқсаты бойынша Далингридж өзінің бұрынғы үйін нығайтуға рұқсат алды, бірақ ол орнына қамал салу үшін жаңа орынды таңдады. Құрылыс бір кезеңде аяқталды, және қамалдың көп бөлігі бір стильде салынған. Археолог Дэвид Такрей осыған байланысты Бодиам қамалы француздардың қатерінен жылдам салынғанын болжайды. Тас қамалдарды салу әдетте көп уақытты алады және қымбатқа түседі, көбінесе мыңдаған фунт стерлинг тұрады. Далингридж 1386 жылдан 1387 жылға дейін Францияның Брест портының капитаны болды, сондықтан ол қамалдың салынысының алғашқы жылдарында болмаған болуы мүмкін. Бодиам қамалының қашан аяқталғаны туралы мәлімет жоқ, бірақ Такрей бұл 1392 жылға дейін болғанын болжайды; Далингридж 1395 жылы қайтыс болғандықтан, аяқталған қамалда көп уақыт өткізбеді. 1470 жылы Ричардтың баласы болмағандықтан қайтыс болғаннан кейін, оның ағасы Уильям одан бұрын қайтыс болғандықтан, ол иеліктерін Ричардтың әпкесі Филипп Даллингриджтің ұлы сэр Роджер Левкнорға қалдырды. (Филипп 1417 жылға дейін Хорстед Кейнстің сэр Томас Левкнормен үйленген, ол 1421 жылы қайтыс болды; екінші рет үйленген сэр Томас 1452 жылы қайтыс болды.) Осылайша Бодиам қамалы Даллингриджтен Левкнор отбасына өтті. Сэр Томас Левкнор, сэр Роджердің ұлы, 1455 жылы басталған Розалар соғысы кезінде Ланкастер әулетін қолдады. 1483 жылы Йорк әулетінен Ричард III таққа отырғанда, Левкнор сатқындыққа және Англияның оңтүстік-шығысында қарулы күштерді жинауға айыпталды. 1483 жылғы қарашада Левкнордың ағасы және Суррей графы Томас Ховардқа Левкнор орналасқан Бодиам қамалын қоршауға рұқсат берілді. Қоршаудың жалғасқаны туралы мәлімет жоқ, ал Такрей Левкнор көп қарсылықсыз бағынғандығын болжайды. Оның мүлігі тәркіленді, ал Николас Ригби қамалдың констеблі етіп тағайындалды. Генрих VII Англия тағына отырғанда, айыптау күшін жойды, ал Бодиам қамалы Левкнорға қайтарылды. Алайда 1542 жылға дейін айналадағы барлық жер Левкнор отбасына қайтарылмады. Бодиам қамалы Левкнор отбасының бірнеше буындары арқылы өтті. Қамалдың мұрагерлігін 16-17 ғасырларда бақылауға болады, бірақ осы кезеңде оның қалай қолданылғаны немесе отбасының көп уақытын өткізгені туралы мәлімет аз. 1543 жылы сэр Роджер Левкнор қайтыс болғаннан кейін оның иеліктері оның ұрпақтарына бөлінді, ал қамал мен усадьба бөлінді. 1588 жылы Салехерсттік Джон Левет қаланы сатып алды. 1623 жылы Бодиамның көптеген иеліктерін сэр Николас Тафтон, кейіннен Танет графы сатып алды. Оның ұлы, Джон Тафтон, Танет графының екіншісі, әкесінің 1631 жылы қайтыс болуынан кейін Николастың мүлігін мұраға алды; Джон Тафтон 1639 жылы Бодиам қамалын сатып алып, қамал мен усадьбаны біріктірді. Джон Тафтон Англия азаматтық соғысы кезінде Корольдік партияны қолдады, Льюеске шабуыл жасады және Хейвардс Хиттегі Корольдік партияның жеңілісіне қатысты. Парламент 1643 жылы оның жерлерінің бір бөлігін, ал 1644 жылы одан да көп бөлігін тәркіледі, сондай-ақ оған 9 000 фунт стерлинг (қазіргі күні) айып салды. Айыбын төлеуге көмектесу үшін Тафтон 1644 жылдың наурыз айында Бодиам қамалын 6 000 фунт стерлингке (қазіргі күні) Парламенттік Nathaniel Powell-ге сатты. 1722 жылы сэр Томас Вебстер қаланы сатып алды. Бір ғасырдан астам уақыт бойы Бодиам қамалы және оның усадьбасы Вебстер отбасы арқылы өтті. Осы кезеңде орта ғасырмен байланысы болғандықтан, ол ерте туристік орын ретінде танымал болды. Бодиам қамалының алғашқы суреттері 18 ғасырдың ортасында жасалды, сол кезде ол өрілген есекшөппен жабылып, қираған күйде бейнеленді. Бодиам қамалы сияқты қираған ғимараттар мен орта ғасырлық ғимараттар готикалық сәулетті жаңартуға және ескі құрылыстарды қайта жаңартуға шабыттандырды. Үшінші сэр Годфри Вебстер 1815 жылы қамалдың сатып алушыларын іздеуді бастады, ал 1829 жылы ол оны және айналасындағы жердің бір бөлігін Джон «Жасыраушы Жек» Фуллерге 3 000 фунт стерлингке (қазіргі күні) сатуға қол жеткізді. Кубитт Фуллер бастаған жөндеу жұмыстарын жалғастырды. Ол 1864 жылы Бодиам қамалының алғашқы егжей-тегжейлі зерттеуін тапсырды және қамалдың оңтүстік-батыс бұрышындағы мұнараны жөндеу жұмыстарын жүргізді, ол жартылай құлап қалған еді. Қираған ғимараттарды есекшөппен жабу әдеті болғандықтан, өсімдіктер зиянды әсеріне қарамастан алынбады, ал аулаға түбірленген ағаштар қалды. Лорд Курзон «Бодиам қамалы сияқты сирек қазынаны біздің елден жоғалтуға немесе бейкүнә қолдармен бүлдіруге болмайды» деп шешті. Курзон 1919 жылы Бодиамда зерттеу бағдарламасын бастады және сәулетші Уильям Вейрмен бірге қамалдың бір бөлігін қалпына келтірді. Орташа есеппен 5 фут (2 м) тереңдіктегі, бірақ оңтүстік-шығыс бұрышында 7 фут (2 м) тереңдіктегі ор қазылып, 3 фут (1 м) лай мен тұнба алынды; қазбалар кезінде қамалға соққан көпірлердің бастапқы негіздері табылды. Қамалдың ашық көрінісін қамтамасыз ету үшін жақын жердегі қоршаулар мен қоршаулар алынды. Ішкі аумақта қазба жұмыстары жүргізілді, оңтүстік-батыс мұнарасының жертөлесінде құдық табылды. Өсімдіктер тазартылды, тас жұмыстары жөнделді және қамалдың барлық жерінде бастапқы еден деңгейі қайта орнатылды. Қазбалардан табылған заттарды көрсету үшін музей қызметін атқаратын шатыр салынды. Бодиам қамалы 1925 жылы Ұлттық сенімге тапсырылды. Ұлттық сенім қалпына келтіру жұмыстарын жалғастырды және мұнаралар мен қақпаханаларға жаңа шатырлар қосты. 1970 жылы қазба жұмыстары қайта басталды және ор қайтадан құрғатылды. Бодиам қамалы 1975 жылғы «Монти Пайтон және қасиетті Грааль» фильмінде «Батпақты қамал» ретінде танылатын «Сэр Ланселоттың әңгімесі» сахнасында пайда болды. Бұрын 1973 жылы The Goodies бағдарламасындағы «Камелот» эпизодының түсірілуіне қолданылған. Ол...
Орналасуы мен ландшафты
Қалдықтың орналасқан жері, көрінеу жәйт, Англияның оңтүстік жағалауын француз шабуылдарынан қорғау үшін таңдалған. Тарихи ескерткіштер жөніндегі Корольдік комиссия жүргізген ландшафттық зерттеу, егер осылай болса, Бодиам қамалының ортағасырлық жағалаудан тым алыс орналасқандығын, демек, ерекше екенін көрсетті. Археологтар Оливер Крейтон мен Роберт Хигам Бодиамды қамалдың эстетикалық көрінісін күшейтудің ең жақсы мысалы ретінде сипаттады. Су жүйесі бастапқыда кеңейтілген, бірақ қазір тек ор ғана сақталған, сондай-ақ құрылысынан қалған топырақ жұмыстары да бар. Дөңгелек тікбұрышты, ор бірнеше бұлақтармен толығады, олардың кейбіреулері оның ішінде орналасқан. Әскери тарихшы Кэткарт Кинг осы жолға келуді қиын деп сипаттайды және оны Уэльстегі Эдуард I-нің XIII ғасырындағы Каэрфилли қамалы сияқты мықты деп санайды. Қамал ордың ортасында орналасқан. Артындағы кіреберіс, көтергіш көпір мен ұзын ағаш көпір арқылы ордың оңтүстік жағалауымен байланысқан болуы мүмкін. Қамалдың солтүстік жағындағы басты кіреберіс бүгінде ағаш көпір арқылы солтүстік жағалауға жалғанған, бірақ бастапқы жол екі көпірден тұрған: біреуі басты кіреберістен ордағы аралға, екіншісі аралды батыс жағалауымен жалғастырған. Көпірдің көп бөлігі жылжымайтын болған, тек батыс жағалауына жақын бөлігі ғана көтергіш көпір болған. Ордағы арал Октагон деп аталады, және қазба жұмыстары кезінде дәретхана (туалет) табылған, бұл аралда күзетші болған болуы мүмкін екенін көрсетеді, бірақ оның қаншалықты нығайтылғаны белгісіз. Октагон көпір арқылы, мүмкін көтергіш көпір арқылы барбиканмен байланысқан. Қамалдың 28 дәретханасы тікелей орға құйылған, археолог Мэтью Джонсон айтқандай, ол тиімді түрде "ашық кәріз" болып табылады.
Сыртқы және кіреберіс
Төртбұрышты қамалдама, Бодиам шамамен төртбұрышты пішінде. Орталық ауласы және сыртқы қабырғаға тігізілген ғимараттары бар осы типтегі қамалдамалар 14-шы ғасырдағы қамалдама сәулетіне тән еді. Әскери тарихшы Кэткарт Кингтің айтуынша, Бодиам қамалы – төртбұрышты қамалдаманың ең толық сақталған мысалы. Төрт бұрыштың әрқайсысында дөңгелек мұнаралар орналасқан, ал оңтүстік, шығыс және батыс қабырғаларында шаршы орталық мұнаралар бар. Басты кіреберіс – қамалдаманың солтүстік жағындағы екі мұнаралы қақпа үйі. Оңтүстік жақтан да екінші кіреберіс бар; артқы қақпа оңтүстік қабырғаның ортасындағы шаршы мұнара арқылы өтеді. Мұнаралар үш қабатты, сыртқы қабырғалардан және қамалдамадағы екі қабатты ғимараттардан биік. Солтүстік қабырғадағы сегізбұрыш пен басты қақпа үйі арасында барбикан орналасқан, оның аз бөлігі ғана сақталған – батыс қабырғаның бір бөлігі, бірақ бастапқыда бұл құрылыс екі қабатты болған. Сақталған бөліктердің ішінде барбиканның солтүстік қақпасы үшін арналған қоршау тесігі бар, бірақ қақпалардың ілмектері жоқ. Гардеробтың негізі екінші қабатта тұруға арналған орын болғанын көрсетеді, мүмкін күзет бөлмесі. 18-шы ғасырдың соңындағы суреттер барбиканның жер қабатының әлі де тұрғанын және өткелдегі күмбездер сияқты егжей-тегжейлі бөлшектерді көрсетеді. Қақпа үйі – қамалдаманың қару-жарақ тесіктері бар жалғыз бөлігі, ал сыртқы қабырғалар мен мұнаралар әскери емес, тұрмыстық қолдануға арналған терезелермен безендірілген. Қақпаның үстінде аркаға бедерлі түрде үш герб ойылған; солдан оңға қарай Вардекс, Далингриг және Радинден отбасыларының гербтері. Вардекс гербі оның әйелі Елизаветаға, ал Радинден гербі анасы Алисаға (Джон де Радинденнің үш қызының бірі) арналған. Гербтің үстінде бір мүйізді аттың басы бейнеленген қалқан орналасқан. Арғы қақпаны да үш герб безендіреді; орталық герб – Эдвард Далингриджтің жүз жылдық соғыста шайқасқан сер Роберт Кноллз, ал екі жақтағы гербтер бос.
Интерьер
Бодиам қамалының сыртқы пішіні көбінесе сақталған болса да, ішкі жағдайы қираған. Қамал ішіндегі тұрғын үйлер қабырға бойымен орналасқан. Дегенмен, қалдықтар қамалдың жоспарын қайта жасауға жеткілікті. Құрылыс иесі мен оның отбасы, жоғары мәртебелі қонақтар, гарнизон және қызметшілер үшін жеке тұрғын аймақтарға бөлінген. Қамалдың оңтүстік жағында үлкен зал, ас үй және олармен байланысты бөлмелер орналасқан. Орталықтағы артқы қақпаның шығысында орналасқан үлкен зал қабырға сияқты биік болған және солай болуы керек еді. Үлкен залдың батысында асхана мен майхана орналасқан, олар үлкен залмен экрандық дәліз арқылы байланысты. Үш арка арқылы әртүрлі бөлмелерге – асханаға, майханаға және оңтүстік қабырғаның батысындағы ас үйге өтуге болады. Бұл ортағасырлық ірі үйлерге тән еді. Үлкен зал – қамалдың әлеуметтік орталығы, онда иесі қонақтарды күтіп қабылдаған. Майхана мен асхана төменгі қабатты алған, ал жоғарыда мақсаты белгісіз бөлме болған. Майханада сыра мен шарап сақтауға арналған жертөлесі болса, асханада ас үйге қажетті жабдықтар сақталған. Ас үйден шығатын қызықтың ыстығын басу үшін, ас үйдің биіктігі қабырға сияқты болған, бұл ыстықты сіңіру үшін кеңірек орын жасаған. Оңтүстік-батыс мұнарасында үйге су тартатын құдық орналасқан. Шығыс қабырғасында шіркеу, зал және кіріспе бөлме бар. Шіркеуге орын беру үшін, солтүстік-шығыс бұрышындағы қабырға шығыс жағындағы қабырғадан 3 метрге көбірек шығып тұрады. Шіркеудің оңтүстігінде иесі мен оның отбасының тұратын жері орналасқан. Ғимарат екі қабатты және жертөлесі бар. Бөлмелердің нақты орналасуы белгісіз. Батыс қабырға бойында қосымша зал мен ас үй орналасқан; олардың қандай мақсатта пайдаланылғаны белгісіз, бірақ олар үй шаруашылығының жұмыскерлеріне арналған болуы мүмкін. "Жұмыскерлер залының" батыс жағында терезесі болмаған және үлкен залға қарағанда қараңғырақ болған. Сонымен қатар, үлкен залда үлкен ошақ болса, "жұмыскерлер залында" ондай болмаған. Зал ас үйге тікелей жалғасқан, арасында экрандық дәліз болмаған. "Жұмыскерлер залының" үстінде, тек қана жер қабатында орналасқан, ошағы жоқ және мақсаты белгісіз бөлме болған. Басты қақпаның шығысында жертөлесі бар екі қабатты ғимарат орналасқан. Жертөле, әдетте, қойма ретінде пайдаланылса, жоғарыдағы екі қабат тұруға арналған.