Кіріспе

Германиялық құқық бойынша айыптауларды шешу әдісі – 1976 жылғы фильмде көрсетілгендей, айыпталатын тараптардың арасындағы жекпе-жек (соғысқа тікелей ставка, шайқас арқылы сотталу немесе сот дуэлі) – куәгерлердің немесе кінә мойындауының болмаған жағдайында германиялық құқық бойынша дауды шешу тәсілі еді. Екі тарап жекелеген күресте сайысты, ал жеңімпаз дұрыс деп танылды. Бұл сот санкциясымен өткізілген жекпе-жек болды. Ол Еуропаның орта ғасырлары бойы қолданылып, 16 ғасырға қарай біртіндеп тоқтатылды.

Шығу тегі

Әлемдегі көптеген мәдениеттерге таныс болған сынақ түрлерінен өзгеше, жекпе-жектің сынағы негізінен герман халықтарының әдет-ғұрыптарынан белгілі. Бұл тәжірибе ежелгі бургундтар, рипуар франктары, аламандар, ломбардтар және шведтер арасында қолданылған. Бұл практика түрлі германдық заң кодекстерінде реттелген. Германдық тайпалық құқығына негізделген франк империясының (кейіннен Киелі Рим империясының) әртүрлі аймақтық заңдары қару-жарақ пен жекпе-жектің ережелері сияқты ерекшеліктерді белгіледі. Lex Alamannorum (Lantfridana 81 нұсқасы, 712–730 ж.ж.) екі отбасы жер шекарасы үшін дауласса, жекпе-жек арқылы сот ісін қарауды қарастырады. Даулы жерден бір уыш топырақ алынып, екі тарапқа беріледі, олар қандай да бір семсермен оған тиіп, өз талаптарының заңды екеніне ант етеді. Жеңілген тарап жерге деген құқығынан бас тартып, сондай-ақ айып төлеуге міндетті. Оны қолдануды реттейтін капитуляриялар 803 жылдан бастап пайда болды. Луи Исапи айыпталушы мен айыптаушы емес, әр тараптың куәгерлері арасында жекпе-жек өткізуді бұйырды және дін қызметкерлеріне қатысты істерде қысқа мерзімге айқыш сынағына рұқсат берді. Ортағасырлық Скандинавияда бұл практика викинг дәуірі бойы хольмганг түрінде сақталды. Ерекше бір түрі – күйеу мен әйел арасындағы жекпе-жек, онда біреуі физикалық кемшіліктеріне ие болған. Жеңілгені өлтірілді.

Киелі Рим империясы

Ұлы Оттон 967 жылы герман тайпалық құқығын қолдануға рұқсат берді, тіпті ол "императорлық" римдік құқықта көрсетілмеген болса да. Олслебен графы Героның мәшһүр оқиғасы осыған жақсы мысал. 1215 жылы Төртінші Латеран соборы сот айқастарын жақтырмады, ал Папа Онорий III 1216 жылы Тевтон орденінен Ливониядағы жаңадан дінге өткен халқына сот айқастарын таңуды тоқтатуды сұрады. Келесі үш ғасыр бойы дәстүрлі аймақтық заңдар мен римдік құқық арасында үнсіз шиеленіс сақталды. 1230 жылғы "Саксенспигель" сот айқастарын қорлау, жарақат келтіру немесе ұрлық істерінде кінәлі немесе кінәсіз екенін анықтау үшін маңызды құрал ретінде мойындайды. Айқасқа түсушілер қылыш пен қалқанмен қаруланған, жұқа матадан және былғарыдан жасалған киім киеді, бірақ бастары мен аяқтары ашық болуы керек, ал қолдары жеңіл қолғаппен ғана қорғалған болуы тиіс. Айыптаушы айыпталушыны белгіленген жерде күтуі керек. Егер айыпталушы үш рет шақырылғаннан кейін келмесе, айыптаушы желге қарсы екі соққы және екі пышақ ұруға құқылы, және оның ісі жеңгені секілді қарастырылады. Шамамен 1300 жылғы "Kleines Kaiserrecht" анонимді құқықтық кодекс сот айқастарын толығымен тыйымдайды, императордың көптеген кінәсіз адамдар тек физикалық осалдығы үшін сотталғанын көріп, осы шешімге келгенін мәлімдейді. Дегенмен, сот айқастары 14- және 15-ғасырларда да танымал болды. 15 ғасырдағы неміс қылышбазалық мектептерінде айқаспен сынау маңызды рөл атқарады. Ханс Талхоффер шваб (қылыш және қалқан) және франкондық (тоқмақ және қалқан) нұсқалары үшін қолданылатын әдістерді бөлек суреттейді, бірақ Паулюс Кал және Валлерштейн кодексі сияқты басқа "Fechtbücher" да ұқсас материалды көрсетеді. Жай халық айқасқа түсу алдында өз ісін судьяға ұсынуға міндетті болса, ақсүйектер сотқа қатыспай, бір-бірін айқасқа шақыруға құқылы болды. Осылайша, орта ғасырларда осы сияқты айқастар сот айқастарынан бөлек болды және император Максимилиан I-нің 16 ғасырдың басында соңғысын жоюына әсер етпеді, олар заманауи джентльмендік айқасқа айналды, ол тек 19 ғасырда ғана тыйым салынды. Ханс Талхоффер өзінің 1459 жылғы Тотт кодексінде куәгерлер болмаған жағдайда сот айқасына жеткілікті деп саналған жеті қылмысты атады, атап айтқанда: кісі өлтіру, опасыздық, діннен тайға басу, өз феодалынан бас тарту, "тұтқынға алу" (мүмкін, ұрлау мағынасында), жалған куәлік/алаяқтық және зорлау.

Ұлыбритания және Ирландия

Қатысу арқылы сот – ағылшын тіліндегі айтылуынша, Нормандық жаулап алудан кейін Англия Корольдігінің ортақ құқығына енгізіліп, жоғары және кейінгі орта ғасырлар бойы қолданылып келген. Англиядағы соңғы нақты қатысу арқылы сот 1446 жылы болды: бір қызметші әміршісін опасыздық жасады деп айыптады, ал әмірші шайқасқа түспей тұрып көп шарап ішіп, қызметшінің қолынан қаза тапты. Шотландия мен Ирландияда бұл тәжірибе 16 ғасырға дейін жалғасты. 1446 жылы екі дауласқан ирландтық билеуші, Джеймс Батлер, Ормондтың 5-ші графы мен Килменхэм аббаты арасында қатысу арқылы сот ұйымдастырылды, бірақ король Генрих VI оларды бейбітшілікке келісуге жеке араласты. Қылмыспен айыпталушыға әрдайым қатысу мүмкіндігі болмады. Егер айыпталушы қылмысты жасаған сәтте ұсталса, түрмеден қашуға тырысса немесе кінәлі екеніне күдік тудырмайтын дәлелдер болса, ол сотқа шақыруға құқылы емес еді. Сол сияқты, егер талапкер әйел болса, 60 жастан асқан, ересек емес, мүгедек немесе соқыр болса, ол сотқа шақырудан бас тарта алатын, ал іс қазылар алдында қаралатын еді. Корольдіктің теңдестері, дін қызметкерлері және Лондон қаласының азаматтары (соңғылары Магна Харта бойынша берілген ежелгі бостандықтарына сәйкес) де, егер оларға шақыру түссе, сотқа қатысудан бас тарта алатын. Егер нақты шайқас өтінше, ол 60 фут (18 метр) шаршы алаңда, әуежайда, колдовство мен сиқырға қарсы серт беруден кейін өтетін еді. Егер айыпталушы жеңіліп, тірі қалса, ол сол жерде дарға асылатын. Бірақ егер ол қарсыласын жеңсе немесе күн шығысынан күн батуға дейін қарсыласынан қорғана алса, бостандыққа шығатын. Егер талапкер «жеңілдім» деген сөзді айтып, күрестен бас тартса, ол жаман атқа ие болып, бостандық құқығынан айырылып, қарсыласына өтемақы төлеуге міндетті болатын.

XVI ғасыр

Ағылшын монархының билігімен өткен соңғы жекпе-жек сот 1583 жылдың 7 қыркүйегінде Ирландиядағы Дублин қамалының ішкі ауласында Елизавета I билігі кезінде болды деп есептеледі. Дау Кингс округінің (қазіргі Оффэли округінің) О'Коннор Фэли руының мүшелері арасында туды, оларды екі судья (төмендегі мәтінде аталған) мәселені шешу үшін Ирландияның құпия кеңесіне беруге көндірді. Дау О'Коннорлардың аумағындағы династиялық билікке байланысты болуы мүмкін, ал тараптар – Тейг пен Конор бір-бірін опасыздықпен айыптады. Құпия кеңес олардың келесі күні жекпе-жек арқылы сотталуына, ал келесі сәрсенбіде сол рудың тағы екі мүшесі арасында тағы бір сот өтуіне рұқсат берді. Бірінші жекпе-жек белгіленгендей өтті, жауынгерлер "көйлек киіп, қылыш, қалқан және бас киімдерімен" шықты. Сот процесінің бір құпия кеңесшінің бақылауынша, есебі Мемлекеттік құжаттар Ирландия 63/104/69-да жазылған (жазуы өңделген):

Төрт жазбагердің жылнамалары да бұл сотқа сілтеме жасайды және тараптарды ағылшындардың оларды сот процесіне сүйреуіне кешірімсіздік танытқандары үшін айыптайды. Бұл туралы Холиншедтің жылнамаларында да айтылған. Бұл сот жалпы құқық бойынша емес, кеңестік юрисдикция бойынша өтті.

Қазіргі заман

Британияда соңғы реалды сот айқасы қашан өткені белгісіз. Кейбір деректер мұндай соттың 1631 жылы өткенін көрсетеді, бірақ жазбалар король Чарльз I-нің соғыстың өтуіне кедергі келтіргенін көрсетеді. 1638 жылғы жағдайдан көрінісі анық емес: ол Ральф Клэкстон мен Ричард Лилбурн (соңғысы Джон Лилбурннің әкесі) арасындағы құқықтық дауға қатысты. Король тағы да араласып, судьялар іс жүргізуді кейінге шегерді. Істің нәтижесі туралы ешқандай жазба сақталмаған, бірақ заманауи ешбір мәлімет сот айқасының өттігін көрсетпейді. Ұлыбританиядағы соңғы нақты сот айқасы 1597 жылы Шотландияда болды, онда Адам Брантфилд Джеймс Кармайклді кісі өлтіруде айыптап, шайқаста оны өлтірді. 17 ғасырда сот айқасын жою туралы ұсыныстар жасалды, ал 18 ғасырда екі рет талпыныс жасалды, бірақ нәтижесіз аяқталды. 1774 жылы Бостон шайына жауап ретінде Парламент Америка колонияларында кісі өлтіруге шағымдануды және сот айқасын жою туралы заң жобасын қарастырды. Парламент депутаты Джон Даннинг бұған қарсы сөйледі, шағымдануды «Конституцияның ұлы тірегі» деп атады. Жазушы және депутат Эдмунд Берк, керісінше, жоюды қолдады, шағымдану мен тәуекелді «соңғы шекке дейін сенімсіз және варварлық» деп сипаттады. Мүлік құқығы туралы жарлық – жалпы құқық бойынша біреудің жылжымайтын мүлікке құқығын күдік тудырудың ең тікелей жолы еді. Қылмыстық шағым – айыптаушының айыпталушыға тікелей бағытталған жеке қылмыстық қудалауы еді. Бұл, қазіргі шағымдардан айырмашылығы, төменгі соттың шешімін қарастыратын жоғары сотқа жүгіну емес еді. Мұндай жеке қудалау соңғы рет 1818 жылы Эшфорд пен Торнтон ісінде жүргізілді. Айыпталушының сот талабын қабылдағанда, Корольдік сот судьясы Бейли былай деді:

Осы процедураның бір қиындығы – оны бастаған тарап, қажет болған жағдайда, өзінің айыптауын қолдау үшін өмірін тәуекелге салуға дайын болуы керек. Парламент келесі жылы, 1819 жылдың ақпан айында, Бас прокурор Сэмюэл Шепард ұсынған заңмен сот айқасын жойды. Сонымен қатар, мүлік құқығы туралы жарлық және қылмыстық шағымдар да жойылды.

Франция

Грегори Турскийдің айтуынша, король Хильдеберт II өзінің екі қызметшісіне бір-бірімен арпалыс айқасу арқылы кінәсін білу үшін бұйрық берді, себебі ол өз орманүндө бір бизон өлтірілгенін тапқаннан кейін, біреуін осы қылмыстың жасалуында айыптады.

1386 жылғы сот күресі

1386 жылдың желтоқсан айында француз королі Карл VI санкциялаған соңғы сот айқасы Парижде өтті. Аталған сотта сер Жан де Карруж, шаруаға барып жұмыс істеп жүрген кезде әйелі Маргаританы зорлады деген айыппен Жак ле Гристі сотқа берді. Париж Парламентіндегі ұзақ тыңдаулар барысында Жак ле Грис өзінің кінәлі еместігін алға тартса, Маргарита жүкті болды. Нәтижесінде, стандартты сот отырысымен кінәлілік белгілене алмайтыны шешілді және сот айқасы тағайындалды. Бұл айқас үш адамның тағдырын шешетін: айыпталушы Жак ле Грис, айыптаушы Жан де Карруж және Маргарита. Айықаста аман қалған адам іс бойынша жеңіске ие болар еді. Егер Жак ле Грис жеңіске қол жеткізсе, Жан де Карруж ғана емес, жүкті әйелі де жалған айыптаушы болғандықтан өлім жазасына кесілер еді. Желтоқсан айының соңында, Рождестводан кейін көп ұзамай, айқасқа түсушілер Париждің солтүстік жаққа орналасқан Сен-Мартин-де-Шамп аббаттығының қабырғасынан тыс жерде кездесті. Ұзақ рәсімнен кейін шайқас басталды. Ашулы және қанды шайқастан кейін Карруж қарсыласын қылышпен жаралап, жеңіске жетті. Оған құрмет ретінде мол қаржылық сыйлықтар мен патша сарайындағы лауазым берілді. Айықасты корольдік сарай, бірнеше корольдік герцогтар және мыңдаған париждіктер бақылады. Бұл оқиға Фруассардың хроникалары және Grandes Chroniques de France сияқты бірнеше маңызды хроникаларда тіркелді. Кейіннен Дидроның «Энциклопедиясы», Вольтер, «Британ энциклопедиясының» он бірінші басылымы және Эрик Ягердің 2004 жылғы «Соңғы айқас» кітабында да осы оқиға жайлы мәліметтер келтірілген.

Италия

630 жылы Гундеберга, Ломбард королі Ариоальдтың (626–636) әйелі, оның ашуын келтірген сүйіктісі патшаны улап, басқа еркекпен қарым-қатынасқа түсуге тырысқаны үшін айыпталды делінеді. Ариоальд патша оның кінәсіздігін оның айыптаушысы мен оны қорғауға міндеттенген дворян арасындағы жеке жекпе-жек арқылы тексеруге келісті. Айыптаушы жеңілгеннен кейін Гундеберга кінәсіз деп жарияланды. Бұл Италия тарихындағы жекпе-жек арқылы сотталған алғашқы оқиға болды. 730 жылдары Ломбард королі Лиутпранд (712–744) жекпе-жек арқылы соттың әділдікке жеткізетініне сенімді болмай қалды. Ол осы тәжірибенің теріс пайдаланылуы мүмкін екенін білді. Италиядағы соттық жекпе-жектердің құқықтық тәжірибесі 15 және 16 ғасырларда ерекше жақсы құжатталған. Атап айтқанда, Ахилл Мароззоның (1536), Джованни Баттиста Пигнаның (1554) және Джироламо Мутионың (1560) еңбектері осы мәселеге жарық түсіруге үлкен үлес қосты. Италиядағы жекпе-жек әдет-ғұрыптарының негізгі ерекшеліктері төмендегідей болды. Зардап шеккен тарап (немесе өкіл) сот залында сенімді түрде дәлелдеуге болмайтын істерде, сотталушыға келтірген сөздік немесе іс-қимылдық зиян үшін айыптауға тиіс болды. Өз кезегінде, сотталушы «мента» білдіруі керек болды, яғни өкілге «сен жалған айтасың» деуі керек еді, бұл сөздік зиянды құрады. Осыдан кейін өкіл сотталушыға нотариалды куәландырылған шақыру қағазын немесе дау туралы хабарлама жіберуі керек еді, егер ол қабылданса, ресми іс жүргізу басталады. Сотталушының қару таңдауда маңызды артықшылығы болды. Бұл институтты күштілер әлсіздерді жеңу үшін пайдаланбау үшін жасалды, бірақ жүйе көптеген жағдайларда заңсыздыққа жақын болды. Жекпе-жек екі тарапқа да бейтарап лордтың жерінде немесе, егер бұл мүмкін болмаса, мемлекеттік жерде өтті. Жариялаушы айыптауды дауыстап оқып, сотталушыға мойынұсынуға соңғы мүмкіндік берді. Егер ол олай істемесе, жекпе-жек басталады және алғашқы соққыны беру (немесе әрекет ету) шақыруды шығарған адамның жауапкершілігінде болды. Жарақаттану немесе өлім жеңіске әкелді, бірақ басқа да сценарийлер мүмкін болды. Мысалы, егер сотталушы күн батқанға дейін өкілдің барлық соққыларын сәтті тойтарылса, сотталушы жеңімпаз деп есептелді. 16 ғасырдың контрреформациясымен жекпе-жек заңсыз деп жарияланды; алайда, оның әдет-ғұрыптары 19 ғасырдың басына дейін орта және жоғарғы әлеуметтік топтардың көпшілігімен сақталды және қолданылды. Каларипаятту, Үндістанның ең көне және маңызды түрі, Керала штатында кеңінен таралған. Оның тамыры 12 ғасырға дейін жетеді. Унниярша, Аромал Чекавар және басқалары Чекавар әулетінен шыққан жауынгерлер болды. Осы кезеңде каларипаятту Оңтүстік Кераланың көптеген аймақтарына кеңінен тарады.

Америка Құрама Штаттары

1776 жылы тәуелсіздік алған кезде, жекпе-жек арқылы сотталу жойылмаған еді және содан бері ресми түрде жойылған жоқ. Жекпе-жек сот азаматтық іс-қимылға қолданылатын заңды балама болып қала ма деген мәселе, кем дегенде теориялық тұрғыдан, әлі де ашық саналады. МакНатт пен Ричардс (1983) ісінде Делавэрдің сот төрелігі сотталушының "өлмеуге дейін жекпе-жек арқылы сотталу" туралы өтінішін, дуэльдің заңсыз екендігіне байланысты қабылдамады. Дональд Дж. Эванс "Ұмытылған сот әдістері: шайқастың ставкалары" еңбегінде адвокат кеңсесінде жекпе-жек арқылы сот отырысын өткізу мүмкіндігін қарастырды. 2015 жылы азаматтық дау бойынша жекпе-жек арқылы сотталу туралы жасалған әжуалы өтініш 2016 жылы қабылданбады. 2020 жылы Дэвид Закари Остром атты адам, балаларының қамқорлығы мен мүліктік дауға жауап ретінде жекпе-жек арқылы сотталуды сұрады. Остром жекпе-жек арқылы сотталуды сұрағаннан кейін, оған психикалық сақтандыру тексеруі тағайындалды және уақытша ата-аналық құқықтары шектелді. Психикалық сақтандыру тексеруінен сәтті өткеннен кейін Остромның балаларымен кездесу уақыты қайта қалпына келтірілді. Остром кейіннен бастапқыда жекпе-жек арқылы сотталу туралы өтінішін ісіне бұқаралық ақпарат құралдарының назарын аудару мақсатында жасағанын мойындады. 2021 жылдың 6 қаңтарында президент Дональд Трамптың митингісінде Нью-Йорк қаласының бұрынғы мэрі және Трамптың адвокаты Руди Джулиани сайлаудағы бұрмалаушылық туралы мәлімдеме жасап, "жекпе-жек арқылы сотталуға" шақырды. Митинг АҚШ Капитолийына шабуылға әкеп соқты.

Көркем шығармаларда

Уолтер Скотттың 1828 жылғы "Перттің әдемі қызы" романы Солтүстік Инч шайқасына дейінгі оқиғаларды көркемдеп бейнелейді, онда соттық дуэль Шотландия королі Роберт III алдындағы кландар арасындағы соттық шайқасқа әкелетін зорлық-зомбылық оқиғаларының бірі болып табылады. 1386 жылғы Карруж-ле-Грис ісі 2004 жылы Эрик Ягердің кітабында жарық көрді. Бұл кітап 2008 жылы BBC Four арнасында деректі фильм түрінде бейнеленді және 2021 жылы көркем фильмге көшірілді. "Трон ойыны" мен "Мұз және от әні" сериалдарынан Тирион Ланнистер екі рет сотқа тартылады, екінші рет Жоффри Баратеонды өлтірді деген жалған айыптаудан кейін қашуға мәжбүр болады.